قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ وَعَلَى مَا يُمَاثِلُهُ مِنَ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ الْآيَةَ [٣ \ ١٠٦] .
Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün” buyruğu. Bu konudaki ve buna benzer ayetlerdeki açıklamaları Âl-i İmrân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı gün...” [3/106] ayeti hakkında konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ.
Yüce Allah'ın: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “Kibirlenenler için cehennemde bir yer mi yok?” buyruğu.
تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، مَعَ بَيَانِ جُمْلَةً مِنْ آثَارِ الْكِبْرِ السَّيِّئَةِ، فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [٧ \ ١٣] .
Bunun Kur'an ayetleriyle açıklaması, kibrin birtakım kötü sonuçlarının beyanıyla birlikte A'râf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'İn oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, muhakkak ki sen alçaklardansın!'” [7/13] ayeti hakkında konuşurken geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ. قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٦ \ ٨٨] .
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer şirk koşarsan amelin kesinlikle boşa gider'” buyruğu. Buna dair açıklama En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer şirk koşsalardı, yaptıkları ameller kesinlikle boşa giderdi” [6/88] ayeti hakkında konuşurken geçmişti.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ الْآيَةَ الْمُتَضَمِّنَةَ لِلْقَيْدِ الَّذِي لَمْ يُذْكَرْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ الْآيَةَ [٥ \ ٥] .
Bu ayetlerde zikredilmeyen kaydı içeren ayeti ise Mâide Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “Kim imanı inkâr ederse, ameli boşa gitmiştir...” [5/5] buyruğu açıklanırken zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ يس، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [٣٦ \ ٥١] .
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ } “Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıyorlar” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Yâsîn Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûra üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler” [36/51] ayeti hakkında konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتَابُ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ [١٨ \ ٤٩] وَفِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا [١٧ \ ١٣] .
Yüce Allah'ın: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ } “Kitap ortaya konulmuştur” buyruğu. Bunun Kur'an ayetleriyle açıklamasını Kehf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Kitap ortaya konulmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup ürperdiklerini görürsün” [18/49] ayeti hakkında konuşurken ve Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا } “...kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [17/13] buyruğu hakkında konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالشُّهَدَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمُ الْحَفَظَةُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ كَانُوا يُحْصُونَ أَعْمَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ [٥٠ \ ٢١] .
Yüce Allah'ın: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ } “Peygamberler ve şahitler getirilir, aralarında hak ile hüküm verilir ve onlara asla haksızlık edilmez. Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir” buyruğu. Âlimler bu şerefli ayetteki şahitlerden (şühedâ) kastın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Onlar, dünyada amellerini kaydeden koruyucu meleklerdir (hafaza)' demişlerdir. Bunu söyleyenler, Yüce Allah'ın: { وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ } “Her nefis yanında bir sevk edici [melek] ve bir şahitle gelir” [50/21] buyruğunu delil getirmişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الشُّهَدَاءُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، يَشْهَدُونَ عَلَى الْأُمَمِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا.
Bazı âlimler ise şöyle demiştir: 'Şahitler, ümmetlere karşı şahitlik edecek olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “Böylece sizi insanlara şahit olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık.”'
وَقِيلَ: الشُّهَدَاءُ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ عِنْدِي، أَنَّ الشُّهَدَاءَ هُمُ الرُّسُلُ مِنَ الْبَشَرِ، الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَى الْأُمَمِ، لِأَنَّهُ لَا يَقْضِي بَيْنَ الْأُمَّةِ حَتَّى يَأْتِيَ رَسُولُهَا، كَمَا صَرَّحَ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ [١٠ \ ٤٧] فَصَرَّحَ جَلَّ وَعَلَا بِأَنَّهُ يَسْأَلُ الرُّسُلَ عَمَّا أَجَابَتْهُمْ بِهِ أُمَمُهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ [٥ \ ١٠٩] وَقَالَ تَعَالَى: فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٦] وَقَدْ يُشِيرُ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا [٤ \ ٤١] لِأَنَّ كَوْنَهُ ﷺ هُوَ الشَّهِيدُ عَلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ أُمَّتُهُ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّهِيدَ عَلَى كُلِّ أُمَّةٍ هُوَ رَسُولُهَا.
Bir görüşe göre de onlar Allah yolunda öldürülenlerdir (şehitlerdir). Ayet hakkında bana göre en belirgin görüş şudur: Şahitler, ümmetlere gönderilmiş olan insan peygamberlerdir. Çünkü bir ümmetin elçisi gelmedikçe o ümmet hakkında hüküm verilmez; nitekim Yüce Allah bunu Yûnus Suresi'nde açıkça belirtmiştir: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Her ümmetin bir elçisi vardır. Onların elçisi geldiğinde aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez” [10/47]. Yüce Allah elçilere, ümmetlerinin kendilerine ne cevap verdiğini soracağını açıkça belirtmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Allah peygamberleri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' buyurur” [5/109]. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } “Elbette kendilerine [peygamber] gönderilenlere de soracağız, gönderilen peygamberlere de soracağız” [7/6]. Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit olarak getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” [4/41]. Çünkü kendisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi ümmeti olan bu kimselere şahit olması, her ümmete şahit olanın bizzat kendi peygamberi olduğuna delalet eder.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الشَّهِيدَ عَلَى كُلِّ أُمَّةٍ مِنْ أَنْفُسِ الْأُمَّةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [١٦ \ ٨٩] وَالرُّسُلُ مِنْ أَنْفُسِ الْأُمَمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ:
Yüce Allah, her ümmetin şahidinin o ümmetin kendi içinden olduğunu beyan etmiştir ki bu da onun meleklerden olmadığına delalet eder; bu da Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Her ümmet içinde kendi nefislerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün...” [16/89] buyruğundadır. Peygamberler de ümmetlerin kendi içlerindendir; nitekim Yüce Allah Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şöyle buyurmuştur:
لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [٩ \ ١٢٨] . وَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٦٤] .
{ لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun ki size kendi içinizden bir elçi gelmiştir” [9/128]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur...” [3/164].
وَالْمُسَوِّغُ لِلْإِيجَازِ بِحَذْفِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ [٣٩ \ ٦٩] هُوَ أَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ الَّذِي لَا نِزَاعَ فِيهِ، أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَجِيءِ بِهِمْ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا.
Yüce Allah'ın: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ } “Peygamberler getirilir” [39/69] buyruğunda failin hazfedilmesiyle yapılan îcâzı (kısa anlatımı) caiz kılan sebep; onları getirmeye yalnızca Allah Teâlâ'nın güç yetirebileceğinin tartışmasız bilinen bir gerçek olmasıdır.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرُ الْكِسَائِيِّ وَهِشَامٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَجِيءَ بِكَسْرِ الْجِيمِ كَسْرَةٍ خَالِصَةٍ.
Bu kelimeyi Kisâî ve İbn Âmir'den Hişâm dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru, cîm harfini hâlis kesra ile { وَجِيءَ } (Ve-cîe) şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيِّ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِإِشْمَامِ الْكَسْرَةِ الضَّمِّ.
Kisâî ve İbn Âmir'den Hişâm ise bu kelimeyi kesraya damme kokusu vererek (işmâm ile) okumuşlardır.
وَإِنَّمَا كَانَ الْإِشْمَامُ هُنَا جَائِزًا، وَالْكَسْرُ جَائِزًا، لِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِي الْآيَةِ الْبَتَّةَ، لَبْسٌ بَيْنَ الْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ، وَالْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ، إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا: وَجِيءَ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ وَلَا يَحْتَمِلُ الْبِنَاءَ لِلْفَاعِلِ بِوَجْهٍ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ جَازَ فِيهِ الْكَسْرُ الْخَالِصُ وَإِشْمَامُ الْكَسْرَةِ الضَّمَّ كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Burada işmâmın da kesranın da caiz olmasının sebebi, ayette malum (etken) ile meçhul (edilgen) yapının kesinlikle birbirine karışmamasıdır. Zira buradaki { وَجِيءَ } kelimesinin meçhul yapıda olduğu bilinmektedir ve hiçbir şekilde etken olma ihtimali taşımaz. Bu durumda olan fiillerde hâlis kesra da, kesraya damme kokusu vermek (işmâm) de caizdir; nitekim el-Hulâsa (Elfiyye) sahibinin şu sözünde buna işaret edilmiştir:
وَاكْسِرْ أَوْ أَشْمِمْ فَا ثُلَاثِيٍّ أُعِلْ ... عَيْنًا وَضُمَّ حَاءَ كَبُوعَ فَاحْتُمِلْ
Ve ayn'ı illetli üç harfli fiilin fâ'sını kesrele veya işmâm yap / Dammele de bü'a gibi caiz kılınan şekilde
أَمَّا إِذَا أَسْنَدَ ذَلِكَ الْفِعْلَ إِلَى ضَمِيرِ الرَّفْعِ الْمُتَّصِلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ قَدْ يُؤَدِّي إِلَى اللَّبْسِ، فَيُشْتَبَهُ الْمَبْنِيُّ لِلْمَفْعُولِ، بِالْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ، فَيَجِبُ حِينَئِذٍ اجْتِنَابُ الشَّكْلِ الَّذِي يُوجِبُ اللَّبْسَ، وَالْإِتْيَانَ بِمَا يُزِيلُ اللَّبْسَ مِنْ شَكْلٍ أَوْ إِشْمَامٍ كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Fakat bu fiil merfû bitişik zamire isnat edildiğinde, bu durum karışıklığa yol açabilir; meçhul yapıdaki fiil etken yapıdaki fiil ile karışabilir. Bu takdirde karışıklığa yol açan harekeyi terk etmek ve hareke veya işmâm ile karışıklığı giderecek olanı getirmek vaciptir; nitekim el-Hulâsa sahibinin şu sözünde buna işaret edilmiştir:
وَإِنْ بِشَكْلٍ خِيفَ لَبْسٌ يُجْتَنَبْ
Eğer bir harekeyle karışıklık doğmasından korkulursa [o hareke] terk edilir.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ، وَقَدْ أَنْشَدَهُ صَاحِبُ اللِّسَانِ:
Bunun örneklerinden biri, Lisânü'l-Arab sahibinin de naklettiği şairin şu sözüdür:
وَإِنِّي عَلَى الْمَوْلَى وَإِنْ قَلَّ نَفْعُهُ ... دُفُوعٌ إِذَا مَا ضُمْتُ غَيْرُ صَبُورِ
Ve ben efendiye karşı, faydası az olsa bile / Haksızlığa uğratıldığımda (zumtü) sabırsızım, savuşturucuyum.
فَقَوْلُهُ: ضُمْتُ أَصْلُهُ ضِيمْتُ بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ فَيَجِبُ الْإِشْمَامُ أَوِ الضَّمُّ ; لِأَنَّ الْكَسْرَ الْخَالِصَ يَجْعَلُهُ مُحِتَمِلًا لِلْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ كَبِعْتُ وَسِرْتُ. وَقَوْلُ جَرِيرٍ يَرْثِي الْمَرَّارَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ:
Buradaki { ضُمْتُ } (zumtü) sözünün aslı, meçhul yapısıyla { ضِيمْتُ } (zîmtü) şeklindedir; dolayısıyla işmâm veya damme zorunludur. Çünkü hâlis kesra, onu { بِعْتُ } (bi'tü) ve { سِرْتُ } (sirtü) gibi etken yapıya ihtimalli hale getirir. Cerîr'in Merrâr b. Abdirrahmân b. Ebî Bekre için yaktığı ağıttaki şu sözü de böyledir:
وَأَقُولُ مِنْ جَزَعٍ وَقَدْ فُتْنَا بِهِ ... وَدُمُوعُ عَيْنِي فِي الرِّدَاءِ غِزَارُ
Ve o elimizden alınıp gittiğinde (fütna bihi) kederden derim ki / Gözyaşlarım elbisemin üzerine bolca akarken:
لِلدَّافِنِينَ أَخَا الْمَكَارِمِ وَالنَّدَا ... لِلَّهِ مَا ضُمِنَتْ بِكَ الْأَحْجَارُ
Cömertlik ve kerem sahibini defnedenlere [seslenerek]: / Allah için, şu taşlar seninle neyi bağrına bastı!
أَصْلُهُ فُوتْنَا بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ فَيَجِبُ الْكَسْرُ أَوِ الْإِشْمَامُ ; لِأَنَّ الضَّمَّ الْخَالِصَ يَجْعَلُهُ مُحْتَمِلًا لِلْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، كَقُلْنَا وَقُمْنَا.
Bunun aslı meçhul bina ile { فُوتْنَا } (fûtnâ) şeklindedir; bu yüzden kesra veya işmâm zorunludur. Çünkü hâlis damme, onu { قُلْنَا } (kulnâ) ve { قُمْنَا } (kumnâ) gibi etken yapıya ihtimalli hale getirir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا. الزُّمَرُ: الْأَفْوَاجُ الْمُتَفَرِّقَةُ، وَاحِدُهُ زُمْرَةٌ، وَقَدْ عَبَّرَ تَعَالَى عَنْهَا هُنَا بِالزُّمَرِ، وَعَبَّرَ عَنْهَا فِي الْمُلْكِ بِالْأَفْوَاجِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ الْآيَةَ [٦٧ \ ٨] ، وَعَبَّرَ عَنْهَا فِي الْأَعْرَافِ بِالْأُمَمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ الْآيَةَ [٧ \ ٣٨] .
Yüce Allah'ın: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür” buyruğu. Zümer (زُمَر), ayrı ayrı fırkalar, gruplar demektir; tekili zümredir (زُمْرَة). Yüce Allah burada onları zümer kelimesiyle ifade etmiş, Mülk Suresi'nde ise Yüce Allah'ın: { كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ } “Oraya her bir bölük (fevc) atıldıkça...” [67/8] buyruğunda olduğu gibi fevc/efvâc olarak ifade etmiştir. A'râf Suresi'nde ise bunu ümmetler olarak ifade etmiştir: { قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ } “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için şöyle der...” [7/38].
وَقَالَ فِي فُصِّلَتْ: وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ [٤١ \ ٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ [٣٨ \ ٥٩] .
Fussilet Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ } “Kendilerinden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri içinde onlar aleyhine de o söz (azap) hak olmuştur. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardı” [41/25]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ } “İşte bu, sizinle beraber cehenneme girecek bir gruptur. Onlara rahatlık yüzü gösterilmesin! Onlar mutlaka ateşe gireceklerdir” [38/59].
وَمِنْ إِطْلَاقِ الزُّمَرِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا قَوْلُهُ:
Zümer kelimesinin zikrettiğimiz anlamda kullanılmasına dair [şairin] şu sözü de vardır:
وَتَرَى النَّاسَ إِلَى مَنْزِلِهِ ... زُمَرًا تَنْتَابُهُ بَعْدَ زُمَرْ
İnsanları onun konağına doğru görürsün / Bölük bölük, ardı ardına gelen zümreler halinde.
وَقَوْلُ الرَّاجِزِ:
Ve recez şairinin şu sözü:
إِنَّ الْعُفَاةَ بِالسُّيُوبِ قَدْ غَمَرَ ... حَتَّى احْزَأَلَّتْ زُمَرًا بَعْدَ زَمَرْ
Şüphesiz o, muhtaçları ihsanlarıyla öyle donattı ki / Nihayet bölük bölük toplanıp bir araya geldiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا. لَمْ يُبَيِّنْ جَلَّ وَعَلَا هُنَا عَدَدَ أَبْوَابِهَا الْمَذْكُورَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ، فِي سُورَةِ الْحِجْرِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [١٦ \ ٤٣ - ٤٤] .
Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır” buyruğu. Yüce Allah burada cehennemin zikredilen kapılarının sayısını açıklamamış; ancak Hicr Suresi'ndeki şu buyruğunda açıklamıştır: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” [15/43-44].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ: (فُتِّحَتْ) بِالتَّاءِ.
Yüce Allah'ın: { وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } buyruğunu Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir; şeddesiz tâ ile (fütihât) şeklinde okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] .
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Cehennem bekçileri onlara: 'Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' der. Onlar: 'Evet, geldi; fakat azap kelimesi kâfirlerin üzerine hak oldu' derler” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [17/15] ayeti hakkında konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [١٦ \ ٣٢] .
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “[Cennet] bekçileri onlara: 'Selam olsun size! Tertemiz geldiniz, ebedî kalmak üzere girin oraya!' derler” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Meleklerin tertemiz olarak canlarını aldıkları kimseler: 'Selam olsun size, yaptıklarınıza karşılık girin cennete!' derler” [16/32] ayeti hakkında konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلُوهَا وَعَايَنُوا مَا فِيهَا مِنَ النَّعِيمِ، حَمِدُوا رَبَّهُمْ وَأَثْنَوْا عَلَيْهِ، وَنَوَّهُوا بِصِدْقِ وَعْدِهِ لَهُمْ، وَذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا الْآيَةَ [٧ \ ٤٤] .
Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ } “Onlar şöyle derler: 'Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve cennetten dilediğimiz yerde konaklamak üzere bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun'” buyruğu. Yüce Allah bu şerefli ayette, cennet ehlinin oraya girdiklerinde ve oradaki nimetleri bizzat gördüklerinde Rablerine hamdedip O'nu öveceklerini, O'nun kendilerine olan vaadinin doğruluğunu dile getireceklerini bildirmiştir. Bu anlamı Allah'ın Kitabı'ndaki diğer ayetlerde de zikretmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve şöyle derler: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun! Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık. Andolsun ki Rabbimizin peygamberleri hakkı getirmiştir.' Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık vâris kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir” [7/43]. Ve Yüce Allah'ın: { وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا } “Cennet ehli, cehennem ehline: 'Rabbimizin bize vaadettiğini hak olarak bulduk...' diye seslendi” [7/44] buyruğu.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ [٣٥ \ ٣٣ - ٣٤] .
Ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “Adn cennetleridir; oraya girerler. Orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun! Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki lütfuyla bizi kalınacak ebedî yurda yerleştirdi; orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de bir bıkkınlık dokunur'” [35/33-35].