Binûn

Gâfir — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِعِلْمِ عِرْفَانٍ وَظَنِّ تُهْمَهْ تَعْدِيَةٌ لِوَاحِدٍ مُلْتَزَمَهْ

“İrfan (tanıma/bilme) anlamındaki ilim ve itham anlamındaki zan için tek bir mef'ûle geçişlilik (müteaddîlik) lazımdır.”

وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُعَلِّمُكُمْ وَأُعَرِّفُكُمْ مِنْ حَقِيقَةِ مُوسَى وَأَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُقْتَلَ، خَوْفَ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ، وَيُظْهِرَ الْفَسَادَ فِي أَرْضِكُمْ، إِلَّا مَا أَرَى، أَيْ: أَعْلَمُ وَأَعْرِفُ أَنَّهُ الْحَقُّ وَالصَّوَابُ فَمَا أُخْفِي عَنْكُمْ خِلَافَ مَا أُظْهِرُهُ لَكُمْ، وَمَا أَهْدِيكُمْ بِهَذَا إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ، أَيْ: طَرِيقَ السَّدَادِ وَالصَّوَابِ.

Buna göre anlam şöyledir: Firavun dedi ki: “Dininizi değiştirmesinden ve yeryüzünde fesat çıkarmasından korkarak Mûsâ'nın gerçek mahiyetine ve öldürülmesinin gerektiğine dair size bildirdiğim ve tanıttığım şey, ancak benim gördüğüm, yani hak ve doğru olduğunu bildiğim ve tanıdığım şeydir. Size açıkladığımın aksini sizden gizlemiyorum ve bununla sizi ancak reşad yoluna, yani doğruluk ve isabet yoluna iletiyorum.”

وَهَذَانَ الْأَمْرَانِ اللَّذَانِ ذَكَرَ تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ أَنَّهُ قَالَهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، قَدْ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَاذِبٌ فِي كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.

Yüce Allah'ın bu yüce ayette Firavun'dan naklettiği bu iki sözün her birinde Firavun'un yalancı olduğunu diğer ayetlerde açıklamıştır.

أَمَّا الْأَوَّلُ مِنْهُمَا وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى فَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى كَذِبَهُ فِيهِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، وَأَوْضَحَ فِيهَا أَنَّهُ يَعْلَمُ وَيَتَيَقَّنُ أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَهُ بِهَا مُوسَى حَقٌّ، وَأَنَّهَا مَا أَنْزَلَهَا إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّهُ جَحَدَهَا هُوَ وَمَنِ اسْتَيْقَنَهَا مَعَهُ مِنْ قَوْمِهِ لِيَسْتَخِفُّوا بِهَا عُقُولَ الْجَهَلَةِ مِنْهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّمْلِ: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ [٢٧ \ ١٢ - ١٤] .

Bunlardan birincisine, yani onun: {مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى} “Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum” sözüne gelince; Yüce Allah Kitabı'ndaki ayetlerde onun bu husustaki yalanını açıklamış; Mûsâ'nın kendisine getirdiği mucizelerin hak olduğunu, onları ancak Allah'ın indirdiğini bildiğini ve buna kesin olarak inandığını, kavminin cahillerinin akıllarını küçümsemek ve aldatmak için kendisinin ve kavminden onunla birlikte kesin olarak inananların bunları inkâr ettiğini açıkça bildirmiştir. Nitekim Yüce Allah Neml Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Elini koynuna sok; Firavun'a ve onun kavmine [gönderilen] dokuz mucize içinde, kusursuz, bembeyaz çıksın. Çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavimdir. Mucizelerimiz onların gözleri önüne serilince: 'Bu apaçık bir büyüdür' dediler. Vicdanları bunlara kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler. Fesat çıkaranların sonunun nasıl olduğuna bir bak!” [Neml 27/12-14].

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ كَاذِبٌ فِي قَوْلِهِ: مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى.

Bu ayetteki: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Vicdanları bunlara kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” buyruğu, Firavun'un: {مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى} “Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum” sözünde yalancı olduğuna apaçık bir delildir.

وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ: قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا [١٧ \ ١٠٢] فَقَوْلُ نَبِيِّ اللَّهِ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مُؤَكِدًا إِخْبَارَهُ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ عَالِمٌ بِذَلِكَ بِالْقَسَمِ، وَقَدْ دَلَّ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ كَاذِبٌ فِي قَوْلِهِ: مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى.

Yine Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'ndeki şu buyruk da böyledir: {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “[Mûsâ] dedi ki: 'Pek âlâ biliyorsun ki bunları birer ibret ve delil olmak üzere ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ben de seni, ey Firavun, mutlaka helak edilmiş sanıyorum.'” [İsrâ 17/102]. Allah'ın nebisi Mûsâ'nın Firavun'a: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Pek âlâ biliyorsun ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir” diyerek yemin ile Firavun'un bunu bildiğine dair haberini pekiştirmesi, onun: {مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى} “Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum” sözünde yalancı olduğuna da delalet etmiştir.

وَكَانَ غَرَضُ فِرْعَوْنَ بِهَذَا الْكَذِبِ التَّدْلِيسَ وَالتَّمْوِيهَ ; لِيَظُنَّ جَهَلَةُ قَوْمِهِ أَنَّ مَعَهُ الْحَقَّ، كَمَا أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ [٤٣ \ ٥٤] .

Firavun'un bu yalandaki gayesi, kavminin cahillerinin hakikatin kendi yanında olduğunu sanmaları için hile ve aldatma yapmaktı. Nitekim Yüce Allah şu buyruğunda buna işaret etmiştir: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Böylece kavmini aldattı (küçümsedi), onlar da kendisine itaat ettiler. Gerçekten onlar yoldan çıkmış bir kavimdi.” [Zuhruf 43/54].

وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّانِي وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ فَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى كَذِبَهُ فِيهِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [١١ \ ٩٧] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى [٢٠ \ ٧٩] . وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ: مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى أَيْ: مَا أُشِيرُ عَلَيْكُمْ إِلَّا بِمَا أَرَى لِنَفْسِي، مِنْ قَتْلِ مُوسَى. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci hususa, yani onun: {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ} “Ve sizi ancak doğru yola iletiyorum” sözüne gelince; Yüce Allah Kitabı'ndaki ayetlerde onun bu husustaki yalanını açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} “Onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici (isabetli) değildi.” [Hûd 11/97]; {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.” [Tâhâ 20/79]. Bazı âlimler onun: {مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى} “Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum” sözü hakkında: “Size ancak kendi nefsim için uygun gördüğüm Mûsâ'nın öldürülmesi fikrini öneriyorum” anlamında olduğunu söylemişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا. هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ وَأَمْثَالُهَا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَنْ أَنَّ السَّيِّئَاتِ لَا تُضَاعَفُ وَلَا تُجْزَى إِلَّا بِمِثْلِهَا، بَيَّنَهَا وَبَيَّنَ الْآيَاتِ الْأُخْرَى الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ السَّيِّئَاتِ رُبَّمَا ضُوعِفَتْ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي نَبِيِّنَا ﷺ: إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ [١٧ \ ٧٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي نِسَائِهِ ﵅: يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ [٣٣] إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ.

Yüce Allah'ın: {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا} “Kim bir kötülük işlerse, ancak onun misliyle cezalandırılır” buyruğu. Bu yüce ayet ve kötülüklerin katlanmayacağına ve ancak misliyle karşılık göreceğine delalet eden benzeri ayetler ile kötülüklerin bazı durumlarda katlanabileceğine delalet eden diğer ayetler arasında bilinen bir müşkil (çelişki gibi görünen durum) vardır; nitekim Yüce Allah Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: {إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} “O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık” [İsrâ 17/75] ve hanımları radıyallâhu anhünne hakkında: {يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ} “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim açık bir çirkinlik (hayasızlık) yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır” [Ahzâb 33/30] buyurmaktadır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْجَوَابَ عَنْهُ مُوَضَّحًا فِي سُورَةِ النَّمْلِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٢٧ \ ٩٠] .

Bunun cevabını Neml Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Kim de kötülükle gelirse, artık yüzleri ateşe sürtülür. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?'” [Neml 27/90] buyruğu açıklanırken genişçe sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, işte onlar cennete girerler ve orada hesapsızca rızıklandırılırlar.” buyruğu.

قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَبَيَّنَّا الْعَمَلَ الصَّالِحَ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَأَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةَ لِمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ، فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، فِي سُورَةِ النَّحْلِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] . وَفِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا [١٨ \ ٢ - ٣] .

Bu yüce ayetin anlamını açıklamış, salih ameli Kur'an ayetleriyle ortaya koymuş ve: {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “mümin olarak” buyruğundaki mefhum-ı muhalefeti açıklayan ayetleri bu mübarek kitabın birçok yerinde; Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız...” ayetinin [Nahl 16/97] açıklamasında ve Kehf Suresi'nin başında Yüce Allah'ın: {وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا} “Salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için” [Kehf 18/2-3] buyruğunun açıklamasında izah etmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ. الظَّاهِرُ أَنَّ جُمْلَةَ قَوْلِهِ تَدْعُونَنِي تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ ; لِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالْإِشْرَاكِ بِهِ دَعْوَةٌ إِلَى النَّارِ.

Yüce Allah'ın: {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} “Siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz! Beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz.” buyruğu. Zâhir olan şudur ki: {تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ} “Beni inkâr etmeye çağırıyorsunuz” cümlesi, {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ} “Siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz” ifadesinden bedeldir; çünkü Allah'ı inkâr etmeye ve O'na şirk koşmaya davet etmek, ateşe davet etmektir.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ مُسْتَوْجِبٌ لِدُخُولِ النَّارِ، بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ [٥ \ ٧٢] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَا فِيهِ كِفَايَةٌ مِنْ ذَلِكَ، فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣١] .

Bu yüce ayetin içerdiği, Allah'ı inkâr etmenin ve O'na şirk koşmanın ateşe girmeyi gerektirdiği hususunu Yüce Allah Kitabı'nın birçok ayetinde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} “Gerçek şu ki, kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir” [Mâide 5/72]. Hac Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ} “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de...” ayetinin [Hac 22/31] açıklamasında buna dair yeterli açıklamayı önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ. التَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ كَلَامِ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُ، وَلَيْسَ لِمُوسَى فِيهِ دَخْلٌ.

Yüce Allah'ın: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ} “'Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.' Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu ve Firavun ailesini azabın en kötüsü kuşatıverdi.” buyruğu. Şüphe götürmeyen kesin hakikat şudur ki, bu söz Allah'ın kendisinden bahsettiği Firavun ailesinin mümin ferdinin sözüdür; bunda Mûsâ'nın bir dahli yoktur.

وَقَوْلُهُ: فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ، يَعْنِي أَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَعْلَمُونَ صِحَّةَ مَا كَانَ يَقُولُ لَهُمْ، وَيَذْكُرُونَ نَصِيحَتَهُ، فَيَنْدَمُونَ حَيْثُ لَا يَنْفَعُ النَّدَمُ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى مِثْلِ هَذَا مِنْ أَنَّ الْكُفَّارَ تَنْكَشِفُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَقَائِقُ مَا كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا - كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [٦ \ ٦٦ - ٦٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ [٣٨ \ ٨٨] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [٧٨ \ ٤ - ٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [١٠٢ \ ٣ - ٤] .

{فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ} “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız” buyruğu, onların kıyamet gününde onun kendilerine söylediklerinin doğruluğunu anlayacaklarını, verdiği nasihati hatırlayacaklarını ve pişmanlığın fayda vermediği anda pişman olacaklarını kastetmektedir. Kafirlerin dünyada yalanladıkları şeylerin hakikatlerinin kendilerine kıyamet günü açığa çıkacağını gösteren benzer ayetler pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim. Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz.'” [En'âm 6/66-67]; {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” [Sâd 38/88]; {كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ} “Hayır! Yakında bilecekler. Yine hayır! Yakında bilecekler.” [Nebe 78/4-5]; {كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Hayır! Yakında bileceksiniz. Yine hayır! Yakında bileceksiniz.” [Tekâsür 102/3-4].

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [٥٠ \ ٢٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yine Yüce Allah'ın: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “İşte senden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir” [Kâf 50/22] buyruğu ve benzeri diğer ayetler de böyledir.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا [٤٠ \ ٤٤ - ٤٥] دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ التَّوَكُّلَ الصَّادِقَ عَلَى اللَّهِ، وَتَفْوِيضَ الْأُمُورِ إِلَيْهِ سَبَبٌ لِلْحِفْظِ وَالْوِقَايَةِ مِنْ كُلِّ سُوءٍ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْفَاءَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، كَقَوْلِهِمْ: سَهَا فَسَجَدَ، أَيْ: سَجَدَ لِعِلَّةِ سَهْوِهِ، وَسَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ، أَيْ: لِعِلَّةِ سَرِقَتِهِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا.

Bu yüce ayetteki: {وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا} “'Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.' Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu” [Mü'min 40/44-45] buyruğu, Allah'a samimi bir şekilde tevekkül etmenin ve işleri O'na havale etmenin her türlü kötülükten korunma ve muhafaza edilme sebebi olduğuna apaçık bir delildir. Usûl ilminde, daha önce defalarca belirttiğimiz gibi, fâ (فَـ) harfinin ta'lîl (gerekçe bildiren) harflerden olduğu yerleşmiştir; nitekim: “Yanıldı da secde etti” denildiğinde, yani yanılma gerekçesiyle secde etti; “Hırsızlık yaptı da eli kesildi” denildiğinde, yani hırsızlık yapması sebebiyle eli kesildi demektir.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ كَوْنِ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ سَبَبًا لِلْحِفْظِ، وَالْوِقَايَةِ مِنَ السُّوءِ، جَاءَ مُبِيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [٦٥ \ ٣] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ [٣ \ ١٧٣ - ١٧٤] .

Bu yüce ayetin içerdiği, Allah'a tevekkül etmenin korunma ve kötülükten muhafaza sebebi olduğu hususu başka ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} “Kim Allah'a tevekkül ederse, O ona yeter” [Talâk 65/3]; {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler. Bundan dolayı, kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” [Âl-i İmrân 3/173-174].

وَقَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ بِكَثْرَةٍ، فِي أَوَّلِ سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا [١٧ \ ٢] .

Buna delalet eden ayetleri, Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nin başında, Yüce Allah'ın: {أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا} “Benden başkasını vekil edinmeyin” [İsrâ 17/2] buyruğunu açıklarken etraflıca zikretmiştik.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا فِي قَوْلِهِ: سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا [٤٠ \ ٤٥] مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَكْرِهِمْ، أَيْ: أَضْرَارَ مَكْرِهِمْ وَشَدَائِدَهُ، وَالْمَكْرُ: الْكَيْدُ.

Zâhir olan şudur ki, {سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا} “kurdukları tuzakların kötülükleri” [Mü'min 40/45] buyruğundaki mâ (مَا) masdariyyedir; yani Allah onu, onların tuzaklarının kötülüklerinden, yani tuzaklarının zararlarından ve şiddetinden korudu. Mekr (مَكْر) ise hile/tuzak demektir.

فَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ أَرَادُوا أَنْ يَمْكُرُوا بِهَذَا الْمُؤْمِنِ الْكَرِيمِ وَأَنَّ اللَّهَ وَقَاهُ، أَيْ حَفِظَهُ وَنَجَّاهُ، مِنْ أَضْرَارِ مَكْرِهِمْ وَشَدَائِدِهِ بِسَبَبِ تَوَكُّلِهِ عَلَى اللَّهِ، وَتَفْوِيضِهِ أَمْرَهُ إِلَيْهِ.

Bu yüce ayet; Firavun ve kavminin bu kerîm mümine tuzak kurmak istediklerine ve Allah'a tevekkül edip işini O'na havale etmesi sebebiyle Allah'ın onu koruduğuna, yani tuzaklarının zararlarından ve şiddetinden muhafaza edip kurtardığına delalet etmiştir.

وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: نَجَّاهُ اللَّهُ مِنْهُمْ مَعَ مُوسَى وَقَوْمِهِ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: صَعِدَ جَبَلًا فَأَعْجَزَهُمُ اللَّهُ عَنْهُ وَنَجَّاهُ مِنْهُمْ، وَكُلُّ هَذَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَغَايَةُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّ اللَّهَ وَقَاهُ سَيِّئَاتِ مَكْرِهِمْ، أَيْ حَفِظَهُ وَنَجَّاهُ مِنْهَا.

Bazı âlimler: “Allah onu Mûsâ ve kavmiyle birlikte onlardan kurtardı” demekte; bazıları da: “Bir dağa çıktı da Allah onları ona karşı aciz bıraktı ve onu onlardan kurtardı” demektedir. Bunların hiçbirine dair bir delil yoktur. Kur'an'ın delalet ettiği nihai husus, Allah'ın onu onların tuzaklarının kötülüklerinden koruduğu, yani muhafaza edip kurtardığıdır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَمْكُرُوا بِهَذَا الْمُؤْمِنِ وَقَاهُ اللَّهُ مَكْرَهُمْ، وَرَدَّ الْعَاقِبَةَ السَّيِّئَةَ عَلَيْهِمْ، فَرَدَّ سُوءَ مَكْرِهِمْ إِلَيْهِمْ، فَكَانَ الْمُؤْمِنُ الْمَذْكُورُ نَاجِيًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَكَانَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ هَالِكِينَ

Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: {وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ} “Ve Firavun ailesini azabın en kötüsü kuşatıverdi” buyruğunun anlamı şudur: Onlar bu mümine tuzak kurmak istediklerinde Allah onu onların tuzağından korudu, kötü akıbeti onların aleyhine çevirdi ve tuzaklarının kötülüğünü kendilerine döndürdü. Böylece zikredilen mümin dünyada ve ahirette kurtulanlardan oldu; Firavun ve kavmi ise helak olanlardan oldu,

فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَالْبَرْزَخِ.

dünyada, ahirette ve berzahta.

فَقَالَ فِي هَلَاكِهِمْ فِي الدُّنْيَا: وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ، وَأَمْثَالَهَا مِنَ الْآيَاتِ.

Nitekim dünyadaki helakleri hakkında: {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ} “Ve Firavun ailesini boğduk” ve benzeri ayetleri zikretmiştir.

وَقَالَ فِي مَصِيرِهِمْ فِي الْبَرْزَخِ: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا [٤٠ \ ٤٦] .

Berzahtaki akıbetleri hakkında da: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا} “Ateştir; onlar sabah akşam ona sunulurlar” [Mü'min 40/46] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ [٤٠ \ ٤٦] .

Ahiretteki azapları hakkında ise: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ} “Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]” [Mü'min 40/46] buyurmuştur.

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ حَيْقِ الْمَكْرِ السَّيِّئِ بِالْمَاكِرِ أَوْضَحَهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [٣٥ \ ٤٣] .

Bu yüce ayetin kötü tuzağın ancak sahibini kuşatacağına dair delalet ettiği hususu Yüce Allah şu buyruğunda açıklamıştır: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Kötü tuzak ancak sahibini kuşatır (kendi ayağına dolanır).” [Fâtır 35/43].

وَالْعَرَبُ تَقُولُ حَاقَ بِهِ الْمَكْرُوهُ يَحِيقُ بِهِ حَيْقًا وَحُيُوقًا، إِذَا نَزَلَ بِهِ وَأَحَاطَ بِهِ، وَلَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى إِحَاطَةِ الْمَكْرُوهِ خَاصَّةً.

Araplar; hoşa gitmeyen bir şey başına geldiğinde ve onu çepeçevre kuşattığında hâka bihi'l-mekrûhu yehîku bihi haykan ve huyûkan (حَاقَ بِهِ الْمَكْرُوهُ يَحِيقُ بِهِ حَيْقًا وَحُيُوقًا) derler. Bu ifade sadece hoşa gitmeyen durumların kuşatması hakkında kullanılır.

يُقَالُ: حَاقَ بِهِ السُّوءُ وَالْمَكْرُوهُ، وَلَا يُقَالُ: حَاقَ بِهِ الْخَيْرُ، فَمَادَّةُ الْحَيْقِ مِنَ الْأَجْوَفِ الَّذِي هُوَ يَائِيُّ الْعَيْنِ، وَالْوَصْفُ مِنْهُ حَائِقٌ عَلَى الْقِيَاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Hâka bihi's-sûu ve'l-mekrûh (Kötülük ve hoşa gitmeyen şey onu kuşattı) denir; fakat hâka bihi'l-hayr (Hayır onu kuşattı) denmez. Hayk (الْحَيْق) maddesi, aynü'l-fiili yâ olan ecvef fiillerdendir; bundan türeyen ism-i fâil kurala uygun olarak hâik (حَائِق) gelir. Şairin şu sözü de bundandır:

فَأَوْطَأَ جُرْدَ الْخَيْلِ عُقْرَ دِيَارِهِمْ ... وَحَاقَ بِهِمْ مِنْ بَأْسِ ضَبَّةَ حَائِقُ

“Yağız atları yurtlarının ortasına bastırdı da ... Dabbeli'nin şiddetinden onları kuşatan bir felaket kuşattı.”

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ وَزْنَ السَّيِّئَةِ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ فَيْعَلَةٌ مِنَ السُّوءِ، فَأُدْغِمَتْ يَاءُ الْفَيْعَلَةِ الزَّائِدَةِ فِي الْوَاوِ، الَّتِي هِيَ عَيْنُ الْكَلِمَةِ، بَعْدَ إِبْدَالِ الْوَاوِ يَاءً عَلَى الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا، فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Seyyie (السَّيِّئَة) kelimesinin sarf vezninde sû' kökünden fey'ale (فَيْعَلَة) olduğunu; el-Hulâsa'da (Elfiyye'de) şu sözüyle işaret edilen sarf kuralı gereğince, kelimenin aynü'l-fiili olan vâv harfi yâ harfine dönüştürüldükten sonra fey'ale kalıbındaki ziyade yâ harfinin bu vâva idğam edildiğini daha önce belirtmiştik:

إِنْ يَسْكُنِ السَّابِقُ مِنْ وَاوٍ وَيَا ... وَاتَّصَلَا وَمِنْ عُرُوضٍ عَرِيَا

“Vâv ve yâ harflerinden önde olanı sakin olur, bitişik bulunur ve arızîlikten uzak olursa,”

فَيَاءُ الْوَاوِ فَلَيِّنْ مُدْغِمَا ... وَشَذَّ مُعْطِي غَيْرَ مَا قَدْ رُسِمَا

“Vâv yâ'ya dönüştürülür, idğam edilerek yumuşatılır; çizilen bu kuralın dışına çıkan ise şâzzdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ أَصْلُهُ يَتَفَاعَلُونَ مِنَ الْحُجَّةِ أَيْ: يَخْتَصِمُونَ، وَيَحْتَجُّ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [٣٨ \ ٦٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, zayıf olanlar büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk; şimdi siz ateşten bir payı bizden savabilir misiniz?' derler. Büyüklük taslayanlar da: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler.” buyruğu. Yüce Allah'ın: {يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ} “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken” buyruğunun aslı hüccet (delil getirme) kökünden yetefâalûne kalıbında olup; birbiriyle çekişirler ve birbirlerine karşı delil getirip tartışırlar demektir. Bu yüce ayetin içerdiği husus, Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “İşte cehennem ehlinin bu çekişmesi kesin bir gerçektir” [Sâd 38/64]; yine Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا [٣٤ \ ٣١ - ٣٣] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ [٧ \ ٣٨ - ٣٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا [٢ \ ١٦٦ - ١٦٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ [١٤ \ ٢١ - ٢٢] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.

{وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} “Zalimleri Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar da zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçluydunuz!' derler. Zayıf düşürülenler ise büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzaklar [bizi aldattı]! Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler” [Sebe' 34/31-33]; {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bizi bunlar saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah] der ki: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.' Öncekiler de sonrakilere derler ki: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur. Artık kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!'” [A'râf 7/38-39]; {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} “Hani kendilerine uyulanlar, azabı gördüklerinde kendilerine uyanlardan uzaklaşıp kaçmış ve aralarındaki bütün bağlar kopmuştu. Uyanlar da şöyle dediler: 'Ah, keşke bizim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da, onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!'” [Bakara 2/166-167]; {وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ} “Hepsi Allah'ın huzuruna çıkarlar ve zayıflar büyüklük taslayanlara derler ki: 'Biz size uymuştuk. Şimdi siz Allah'ın azabından bir şeyi bizden savabilir misiniz?' Onlar da: 'Allah bizi doğru yola iletseydi, biz de sizi doğru yola iletirdik. Artık sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur' derler. İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu. Ben de size vaatte bulundum ama size yalancı çıktım. Benim sizin üzerinizde, sizi davet etmemden ve sizin de bana icabet etmenizden başka bir hakimiyetim yoktu. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr ettim'” [İbrâhîm 14/21-22]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur; bu mübarek kitabın birçok yerinde bunların açıklaması önceden sunulmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ أَهْلَ النَّارِ طَلَبُوا مِنْ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ أَنْ يَدْعُوَ لَهُمُ اللَّهَ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْهُمْ مِنْ شِدَّةِ عَذَابِ النَّارِ.

Yüce Allah'ın: {وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine derler ki: 'Rabbinize dua edin de, bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!'” buyruğu. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette, cehennem ehlinin cehennem bekçilerinden, ateş azabının şiddetini kendilerinden hafifletmesi için Allah'a dua etmelerini istediklerini zikretmiştir.

وَقَدْ بَيَّنَ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ أَنَّهُمْ نَادَوْا مَالِكًا خَاصَّةً مِنْ خَزَنَةِ أَهْلِ النَّارِ لِيَقْضِيَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، أَيْ: لِيُمِيتَهُمْ فَيَسْتَرِيحُوا بِالْمَوْتِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ.

Zuhruf Suresi'nde ise, Allah'ın onların işini bitirmesi, yani onları öldürmesi ve böylece ölümle ateş azabından rahata kavuşmaları için cehennem bekçilerinden özellikle Mâlik'e seslendiklerini açıklamıştır.

وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، أَنَّهُمْ لَا يُحَابُونَ فِي وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ ; فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ، الَّذِي سَأَلُوا تَخْفِيفَهُ، فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ هَذِهِ، وَلَا يَحْصُلُ لَهُمُ الْمَوْتُ الَّذِي سَأَلُوهُ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ، فَقَالَ تَعَالَى فِي عَدَمِ تَخْفِيفِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ فِي

Yüce ve Müteâl olan Allah Kitabı'ndaki ayetlerde, onların bu iki talepten hiçbirine olumlu cevap alamayacaklarını açıklamıştır; dolayısıyla bu Mü'min Suresi'nde hafifletilmesini istedikleri azap kendilerinden hafifletilmeyeceği gibi Zuhruf Suresi'nde istedikleri ölüm de kendilerine verilmeyecektir. Nitekim Yüce Allah, azabın onlardan hafifletilmeyeceği hususunda

هَذِهِ الْآيَةِ: أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ [٤٠ \ ٥٠] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ [٣٥ \ ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا [٧٨] وَقَالَ تَعَالَى: لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [٤٣ \ ٧٥] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا [٢٥ \ ٦٥] وَقَالَ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا [٢٥ \ ٧٧] وَقَالَ تَعَالَى: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ [٣ \ ٨٨] . وَقَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٥ \ ٣٧] .

bu ayette şöyle buyurmuştur: {أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “[Bekçiler] derler ki: 'Resulleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet [gelmişti]' derler. [Bekçiler de]: 'O halde siz dua edin! Kafirlerin duası ise ancak bir sapıklık (boşa çıkma) içindedir' derler.” [Mü'min 40/50]; yine Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} “Onlardan onun azabı da hafifletilmez. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız” [Fâtır 35/36]; {فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} “Artık [azabı] tadın! Size azaptan başka bir şey asla artırmayacağız” [Nebe 78/30]; {لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “Onlardan [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler” [Zuhruf 43/75]; {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “Şüphesiz onun azabı sürekli bir helaktir” [Furkân 25/65]; {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “Artık bu [azap] kaçınılmaz olacaktır” [Furkân 25/77]; {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez” [Âl-i İmrân 3/88]; {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “Onlar için sürekli bir azap vardır” [Mâide 5/37].

وَقَالَ تَعَالَى فِي عَدَمِ مَوْتِهِمْ فِي النَّارِ: لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا [٣٥ \ ٣٦] . وَقَالَ تَعَالَى: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ [١٤ \ ١٧] . وَقَالَ تَعَالَى: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ [٤ \ ٥٦] . وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٢٠ \ ٧٤] . وَقَالَ تَعَالَى: وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٨٧ \ ١١ - ١٣]

Ateşte ölmeyecekleri hususunda ise Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا} “Haklarında hüküm verilmez ki ölsünler” [Fâtır 35/36]; {وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ} “Ona her taraftan ölüm gelir, fakat o ölemez” [İbrâhîm 14/17]; {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştiririz” [Nisâ 4/56]; {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا} “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar” [Tâhâ 20/74]; {وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا} “En bedbaht olan ise ondan kaçınır. O ki en büyük ateşe girecektir. Sonra orada ne ölür ne de yaşar” [A'lâ 87/11-13].

وَلِمَا قَالُوا: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ [٤٣ \ ٧٧] أَجَابَهُمْ بِقَوْلِهِ: قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ [٤٣ \ ٧٧] .

Onların: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)” [Zuhruf 43/77] demeleri üzerine, onlara: {قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “[Mâlik] dedi ki: 'Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız'” [Zuhruf 43/77] buyruğuyla cevap vermiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مَعَ الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] .

Yüce Allah'ın: {قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “[Bekçiler] derler ki: 'Resulleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?'” buyruğu. Bunun açıklamasını, aynı anlamdaki ayetlerle birlikte Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir resul göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] buyruğunun açıklamasında önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ الْآيَةَ [٣ \ ١٤] ، وَذَكَرْنَا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ [٣٧ \ ١٧١ - ١٧٢] وَسَتَأْتِي لَهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْمُجَادِلَةِ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ} “Şüphesiz biz resullerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde mutlaka yardım ederiz.” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Âl-i İmrân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı...” ayetinin [Âl-i İmrân 3/146] açıklamasında sunmuştuk; Sâffât Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ} “Andolsun ki gönderilen kullarımız hakkında şu sözümüz geçmişti: 'Onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır'” [Sâffât 37/171-172] buyruğunu açıklarken de bundan bir miktar zikretmiştik; inşallah Mücâdele Suresi'nde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrâiloğulları'na da, akıl sahipleri için bir hidayet ve öğüt olmak üzere o Kitab'ı miras bıraktık.” buyruğu.

اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ، وَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي آتَيْنَا وَأَوْرَثْنَا لِلتَّعْظِيمِ.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى} “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik” buyruğundaki lâm (لَـ) harfi yemine hazırlık (müvattie li'l-kasem) içindir; {آتَيْنَا} “verdik” ve {أَوْرَثْنَا} “miras bıraktık” fiillerindeki çoğul sîgası ise tazim (yüceltme) içindir.

وَالْمُرَادُ بِالْهُدَى مَا تَضَمَّنَهُ التَّوْرَاةُ مِنَ الْهُدَى فِي الْعَقَائِدِ وَالْأَعْمَالِ: وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَهُوَ التَّوَرَاةُ، وَقَوْلُهُ: هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ: لِأَجْلِ الْهُدَى وَالتَّذْكِيرِ.

Hidayet ile kastedilen, Tevrat'ın inanç ve amellere dair içerdiği rehberliktir. {وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ} “Ve İsrâiloğulları'na Kitab'ı miras bıraktık” ifadesindeki kitap ise Tevrat'tır. {هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için bir hidayet ve öğüt olmak üzere” buyruğu ise mef'ûlün lieclih (sebep bildiren öge) olup; hidayet ve öğüt vermek amacıyla demektir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُدًى حَالٌ، وَوُرُودُ الْمَصْدَرِ الْمُنْكَّرِ حَالًا مَعْرُوفٌ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bazı âlimler ise: “Huden (هُدًى) hâldir; nekire masdarların hâl olarak gelmesi ise bilinen bir durumdur” demişlerdir. Nitekim el-Hulâsa'da (Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret edilmiştir:

وَمَصْدَرٍ مُنَكَّرٍ حَالًا يَقَعْ بِكَثْرَةٍ كَـ بَغْتَةً زِيدٌ طَلَعْ

“Nekire masdar hâl olarak çokça yer alır; tıpkı 'Zeyd ansızın (bağteten) çıkageldi' [örneğinde olduğu gibi].”

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: هُدًى بَدَلٌ مِنَ الْكِتَابِ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى وَأَنْزَلَ فِيهَا الْهُدَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا [١٧ \ ٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْآيَةَ [٣٢ \ ٢٣] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ [٥ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [٢٨ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ [٦ \ ١٥٤] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ الْآيَةَ [٧ \ ١٤٥] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kurtubî şöyle demiştir: {هُدًى} kelimesi {الْكِتَابَ} kelimesinden bedeldir veya mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bu kerim ayetin içerdiği, Allah'ın Mûsâ'ya Tevrat'ı indirdiği ve onda İsrâiloğulları için bir hidayet kıldığı hususu, Allah'ın Kitabı'ndaki şu ayetlerde açıklanmıştır: Yüce Allah'ın: {وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا} “Mûsâ'ya da Kitab'ı verdik ve: 'Benden başkasını vekil edinmeyin' diye onu İsrâiloğulları için bir hidayet rehberi kıldık.” [İsrâ 17/2] buyruğu; Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik. Sen de ona kavuşmaktan şüphe içinde olma! Biz onu İsrâiloğulları için bir hidayet rehberi kılmıştık...” [Secde 32/23] buyruğu; Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş olan peygamberler, Yahudiler hakkında onunla hükmederlerdi; rabbânîler (kendilerini Allah'a adamış kimseler) ve âlimler de [onunla hükmederlerdi]...” [Mâide 5/44] buyruğu; Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya, insanlar için basiretler (gerçeği görme vasıtaları), bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere o Kitab'ı verdik; ola ki öğüt alırlar.” [Kasas 28/43] buyruğu; Yüce Allah'ın: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ile rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; ola ki Rablerine kavuşacaklarına iman ederler.” [En'âm 6/154] buyruğu; Yüce Allah'ın: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık...” [A'râf 7/145] buyruğu ve bunlara benzer diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا [٧ \ ١٣] ، وَذَكَرْنَا هُنَاكَ بَعْضَ النَّتَائِجِ السَّيِّئَةِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْكِبَرِ.

Yüce Allah'ın: {إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ} “Onların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur.” buyruğu. Bunun açıklamasını A'râf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا} “[Allah] buyurdu ki: 'İn oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir...'” [A'râf 7/13] ayetinin tefsirinde önceden sunmuş ve kibirden doğan bazı kötü sonuçları orada zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ.

Yüce Allah'ın: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْبَرَاهِينِ الدَّالَّةِ عَلَى الْبَعْثِ، وَأَوْضَحْنَا كُلَّ الْبَرَاهِينِ الدَّالَّةِ عَلَى الْبَعْثِ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ بِكَثْرَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَسُورَةِ النَّحْلِ، وَأَحَلْنَا عَلَى مَوَاضِعِ ذَلِكَ مِرَارًا.

Bu ayetin, öldükten sonra dirilişe (ba's) delalet eden delillerden biri olduğunu önceden belirtmiştik. Dirilişe delalet eden bütün delilleri Kur'an ayetleriyle Bakara Suresi ve Nahl Suresi'nde genişçe açıklamış ve bunun geçtiği yerlere defalarca atıfta bulunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ هُودٍ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ الْآيَةَ [١١ \ ٢٤] .

Yüce Allah'ın: {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ} “Kör ile gören bir olmaz; iman edip salih amel işleyenlerle kötülük yapan da bir değildir.” buyruğu. Bu kerim ayette geçen: {وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} “Kör ile gören bir olmaz” buyruğuna dair açıklamayı Hûd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ} “İki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten gibidir...” [Hûd 11/24] ayetinin açıklamasında önceden sunmuştuk.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ مَعْنَاهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ ص فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [٣٨ \ ٢٨] .

Bu kerim ayette geçen: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ} “İman edip salih amel işleyenlerle kötülük yapan da [bir değildir]” buyruğunun anlamını ise Kur'an ayetleriyle Sâd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd 38/28] ayetinin açıklamasında önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] .

Yüce Allah'ın: {إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ} “Kıyamet vakti mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar.” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Furkân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا} “Aksine onlar kıyameti yalanladılar. Biz de kıyameti yalanlayanlara çılgın bir alev hazırladık.” [Furkân 25/11] ayetinin açıklamasında sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ: اعْبُدُونِي أُثِبْكُمْ مِنْ عِبَادَتِكُمْ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ بَعْدَهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ.

Yüce Allah'ın: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim (karşılık vereyim). Bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun eğmiş olarak cehenneme gireceklerdir.'” buyruğu. Bazı âlimler şöyle demiştir: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” ifadesi; “Bana ibadet edin, ibadetiniz karşılığında sizi mükâfatlandırayım” demektir. Bundan sonra gelen: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun eğmiş olarak cehenneme gireceklerdir” buyruğu da buna delalet eder.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ أَيِ: اسْأَلُونِي أُعْطِكُمْ.

Bazı âlimler de: “{ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} yani: 'Benden isteyin, size vereyim' demektir” demişlerdir.

وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ ; لِأَنَّ دُعَاءَ اللَّهِ مِنْ أَنْوَاعِ عِبَادَتِهِ.

Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; çünkü Allah'a dua etmek, O'na ibadetin çeşitlerindendir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا الْمَعْنَى، وَبَيَّنَّا وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ [٢ \ ١٨٦] مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ

Biz bu anlamı açıklamış ve Yüce Allah'ın: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Kullarım sana beni sorarlarsa, şüphesiz ben yakınım; bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim...” [Bakara 2/186] buyruğu ile Yüce Allah'ın: {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ} “...dilerse [kaldırılması için] dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir...” buyruğunun arasını uzlaştırma (cem) yönünü beyan etmiştik;

فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

dolayısıyla bunun burada tekrarlanmasına gerek kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا [٢٥ \ ٤٧] وَفِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ [١٧ \ ١٢] .

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} “Allah O'dur ki, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi, [çevrenizi] aydınlatıcı olarak da gündüzü yarattı. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” buyruğu. Bunun açıklamasını Kur'an ayetleriyle Furkân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا} “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de yeniden yayılma/çalışma vakti yapan O'dur.” [Furkân 25/47] ayetinin açıklamasında ve Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “...gece ayetini silip, Rabbinizden bir lütuf aramanız için gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık...” [İsrâ 17/12] ayetinin açıklamasında önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.

Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “O, sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan (aşılanmış yumurtadan) yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olasınız diye [yaşatan]dır. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir; kimi de belirlenmiş bir süreye ulaşasınız ve ola ki akledersiniz diye [yaşatılır].” buyruğu. Bunun açıklamasını Kur'an ayetleriyle Hac Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ} “Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] biz sizi topraktan, sonra nutfeden yarattık...” [Hac 22/5] ayetinin açıklamasında ve başka yerlerde önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [١٦ \ ٤٠] . وَبَيَّنَّا أَوْجُهَ الْقِرَاءَةِ فِي قَوْلِهِ: فَيَكُونُ هُنَاكَ.

Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” buyruğu. Bunun açıklamasını Kur'an ayetleriyle Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir.” [Nahl 16/40] ayetinin açıklamasında önceden sunmuş ve orada {فَيَكُونُ} ifadesindeki kıraat vecihlerini beyan etmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ. لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا جَلَّ وَعَلَا عَدَدَ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [١٥ \ ٤٣ - ٤٤] .

Yüce Allah'ın: {ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!” buyruğu. Yüce Allah burada cehennem kapılarının sayısını açıklamamış; fakat bunu Hicr Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “Şüphesiz onların hepsine vaad olunan yer cehennemdir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir grup bulunur.” [Hicr 15/43-44] buyruğunda açıklamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ. مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ ﵎ قَصَّ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ أَنْبَاءَ بَعْضِ

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Andolsun ki senden önce de resuller gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık.” buyruğu. Bu kerim ayetin içerdiği; Allah Teâlâ'nın, Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bazı peygamberlerin haberlerini

الرُّسُلِ ; أَيْ: كَنُوحٍ وَهُودٍ، وَصَالِحٍ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَلُوطٍ، وَشُعَيْبٍ، وَمُوسَى، وَأَنَّهُ لَمْ يَقْصُصْ عَلَيْهِ أَنْبَاءَ رُسُلٍ آخَرِينَ، بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا [٤ \ ١٦٤] ، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ الْآيَةَ [١٤ \ ٩] . وَفِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا [٢٥ \ ٣٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

—yani Nûh, Hûd, Sâlih, İbrâhîm, Lût, Şuayb ve Mûsâ gibi— anlattığı ve diğer bazı peygamberlerin haberlerini ise anlatmadığı hususu, bundan başka yerlerde de açıklanmıştır. Nitekim Nisâ Suresi'nde: {وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا} “Daha önce sana anlattığımız resuller de [gönderdik], sana anlatmadığımız resuller de. Ve Allah, Mûsâ ile gerçekten konuştu.” [Nisâ 4/164] buyurmuştur. İbrâhîm Suresi'nde de: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Sizden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un ve onlardan sonrakilerin haberi size gelmedi mi? Onları Allah'tan başkası bilmez. Resulleri onlara apaçık delillerle gelmişti...” [İbrâhîm 14/9] buyruğuyla buna işaret etmiştir. Furkân Suresi'nde ise Yüce Allah'ın: {وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا} “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesilleri de [helak ettik].” [Furkân 25/38] buyruğunda ve diğer ayetlerde buna işaret edilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ. قَوْلُهُ هُنَا: فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ أَيْ قَامَتِ الْقِيَامَةُ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ [١٦ \ ١] أَيْ: فَإِذَا قَامَتِ الْقِيَامَةُ قَضَى بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ الَّذِي لَا يُخَالِطُهُ حَيْفٌ وَلَا جَوْرٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٩] .

Yüce Allah'ın: {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ} “Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve batıl taraftarları orada hüsrana uğrarlar.” buyruğu. Buradaki: {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} “Allah'ın emri geldiğinde” ifadesi, yani kıyamet koptuğunda demektir; nitekim Yüce Allah'ın: {أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ} “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin...” [Nahl 16/1] buyruğunda bunu önceden açıklamıştık. Yani: Kıyamet koptuğunda, insanlar arasında hiçbir haksızlık ve zulmün karışmadığı hak ile hükmedilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı, kitap ortaya kondu, peygamberler ve şahitler getirildi ve aralarında hak ile hükmolundu...” [Zümer 39/69].

وَقَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ [٣٩ \ ٧٥] .

Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederken görürsün. Ve aralarında hak ile hükmolunmuştur.” [Zümer 39/75].

وَالْحُقُّ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ: هُوَ الْمُرَادُ بِالْقِسْطِ الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ [١٠ \ ٤٧] .

Bu ayetlerde zikredilen "hak" (الْحَقّ); Yûnus Suresi'nde geçen Yüce Allah'ın: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Resulleri geldiğinde aralarında adaletle hükmolunur...” [Yûnus 10/47] buyruğundaki "kıst" (adalet) ile kastedilenin ta kendisidir.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّهُ إِذَا قَامَتِ الْقِيَامَةُ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ، أَوْضَحَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ الْجَاثِيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ [٤٥ \ ٢٧] .

Bu kerim ayetin içerdiği; kıyamet koptuğunda batıl taraftarlarının hüsrana uğrayacağı hususunu, Yüce Allah Câsiye Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Kıyametin kopacağı gün, işte o gün batıl taraftarları hüsrana uğrayacaktır.” [Câsiye 45/27] buyruğunda açıklamıştır.

وَالْمُبْطِلُ هُوَ: مَنْ مَاتَ مُصِرًّا عَلَى الْبَاطِلِ.

Mübtıl (batıl taraftarı) ise, batıl üzere ısrar ederek ölen kimsedir.

وَخُسْرَانُ الْمُبْطِلِينَ الْمَذْكُورُ هُنَا قَدْ قَدَّمْنَا بَيَانَهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ [١٠ \ ٤٥] .

Burada zikredilen batıl taraftarlarının hüsranını, Yûnus Suresi'nde Yüce Allah'ın: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır ve doğru yolda da değillerdir.” [Yûnus 10/45] buyruğunun açıklamasında önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ} “Bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için davarları var eden Allah'tır. Onlarda sizin için [başka] faydalar da vardır; göğüslerinizdeki bir ihtiyaca onların üzerinde ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ لَفْظَةَ جَعَلَ تَأْتِي فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لِأَرْبَعَةِ مَعَانٍ ; ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِي الْقُرْآنِ:

Arap dilinde ce'ale (جَعَلَ) lafzının dört anlama geldiğini, bunlardan üçünün Kur'an'da yer aldığını önceden belirtmiştik:

الْأَوَّلُ: إِتْيَانُ جَعَلَ بِمَعْنَى اعْتَقَدَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا [٤٣ \ ١٩] أَيِ: اعْتَقَدُوهُمْ إِنَاثًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ تَنْصِبُ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ.

Birincisi: Ce'ale'nin, i'tekade (اعْتَقَدَ - inandı/saydı) anlamında gelmesidir. Yüce Allah'ın: {وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا} “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar...” [Zuhruf 43/19] buyruğu bu kabildendir; yani onları dişi sandılar/kabul ettiler. Bilindiği üzere bu fiil mübtedâ ve haberi nasbeder.

الثَّانِي: جَعَلَ بِمَعْنَى صَيَّرَ، كَقَوْلِهِ: حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ [٢١ \ ١٥] وَهَذِهِ تَنْصِبُ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ أَيْضًا.

İkincisi: Sayyara (صَيَّرَ - dönüştürdü/kıldı) anlamında ce'ale'dir. {حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ} “Nihayet onları biçilmiş ekin, sönmüş ocak kılıverdik.” [Enbiyâ 21/15] buyruğu gibi. Bu da aynı şekilde mübtedâ ve haberi nasbeder.

الثَّالِثُ: جَعَلَ بِمَعْنَى خَلَقَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ [٦ \ ١] أَيْ: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَخَلَقَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ.

Üçüncüsü: Halaka (خَلَقَ - yarattı) anlamında ce'ale'dir. Yüce Allah'ın: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur...” [En'âm 6/1] buyruğu gibi; yani gökleri ve yeri yaratmış, karanlıkları ve nuru yaratmıştır.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مِنْهُ قَوْلَهُ هُنَا: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ أَيْ: خَلَقَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ [١٦ \ ٥] ، وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا الْآيَةَ [٣٦ \ ٧١] .

Görünen o ki buradaki: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ} “Sizin için davarları var eden Allah'tır” buyruğu da bu kabildendir; yani davarları sizin için yarattı demektir. Yüce Allah'ın: {وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ} “Davarları da sizin için yarattı...” [Nahl 16/5] buyruğu ile {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا} “Görmediler mi ki biz, ellerimizin yaptıklarından kendileri için nice davarlar yarattık...” [Yâsîn 36/71] ayeti de bunu desteklemektedir.

الرَّابِعُ: وَهُوَ الَّذِي لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ جَعَلَ بِمَعْنَى شَرَعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Dördüncüsü ise -ki Kur'an'da bulunmayan budur- şera'a (شَرَعَ - başladı) anlamındaki ce'ale'dir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

وَقَدْ جَعَلْتُ إِذَا مَا قُمْتُ يُثْقِلُنِي ثَوْبِي فَأَنْهَضُ نَهَضَ الشَّارِبِ السَّكِرِ

“Kalktığımda elbisem bana ağır gelmeye başladı da sarhoş içkicinin kalkışı gibi [zorlukla] kalkar oldum.”

وَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، مِنَ الِامْتِنَانِ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ، الَّتِي أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِهَا بِسَبَبِ خَلْقِهِ لَهُمُ الْأَنْعَامَ وَهِيَ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ، مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالضَّأْنِ وَالْمَعْزِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ [٣ \ ١٤] بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ [١٦ \ ٥ - ٧] . وَالدِّفْءُ مَا يَتَدَفَّئُونَ بِهِ فِي الثِّيَابِ الْمَصْنُوعَةِ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَصْوَافِهَا.

Yüce Allah'ın bu kerim ayette, deve, sığır, koyun ve keçinin erkek ve dişilerinden oluşan en'âmı (davarları) onlar için yaratması sebebiyle kendilerine lütfettiği bu pek çok nimeti minnetle hatırlatması —Âl-i İmrân Suresi'nde: {وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ} “...davarlar ve ekinler...” [Âl-i İmrân 3/14] sözünün açıklamasında sunduğumuz gibi— başka yerlerde de beyan edilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ} “Davarları da O yarattı; onlarda sizin için bir ısınma (sıcak tutacak giyecekler) ve nice menfaatler vardır; onlardan yersiniz de. Akşamleyin getirirken ve sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır. Ağırlıklarınızı, ancak canlarınızın yarı yarıya tükeneceği bir zorlukla varabileceğiniz memlekete taşırlar...” [Nahl 16/5-7]. Dif' (دِفْء), davarların derilerinden, yünlerinden, kıllarından ve tüylerinden yapılan elbiselerle ısındıkları şeylerdir.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ [١٦ \ ٨٠] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın şu buyrukları da bu kabildendir: {جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı. Sizin için davarların derilerinden, göç gününüzde ve konaklama gününüzde hafif bulacağınız evler (çadırlar); yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da bir süreye kadar ev eşyası ve bir geçimlik kıldı.” [Nahl 16/80]. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ [٣٦ \ ٧١ - ٧٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ [٦١ \ ٦٦] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ [٢٣ \ ٢١ - ٢٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ إِلَى قَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا [٦ \ ١٤٢ - ١٤٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ [٣٩ \ ٦] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا الْآيَةَ [٤٢ \ ١١] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ الْآيَةَ [٤٣ \ ١٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ} “Görmediler mi ki biz, ellerimizin yaptıklarından kendileri için nice davarlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar. Onları kendilerine boyun eğdirdik; öyle ki bir kısmı binekleridir, bir kısmından da yerler. Onlarda kendileri için nice menfaatler ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn 36/71-73]. Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ} “Şüphesiz davarlarda sizin için elbette bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından çıkan, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz.” [Nahl 16/66] buyruğu. Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ} “Şüphesiz davarlarda sizin için elbette bir ibret vardır; karınlarındakinden size içiririz, onlarda sizin için birçok faydalar vardır ve onlardan yersiniz. Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız.” [Mü'minûn 23/21-22] buyruğu. Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Davarlardan yük taşıyanı da, [yününden sergi yapılan] küçüklerini de [yaratan O'dur]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın; zira o sizin için apaçık bir düşmandır. Sekiz eş: Koyundan iki, keçiden iki...” buyruğundan {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا} “Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği vakit şahitler miydiniz?...” [En'âm 6/142-144] buyruğuna kadar olan ayetler. Yüce Allah'ın: {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sizin için davarlardan sekiz eş indirdi (yarattı)...” [Zümer 39/6] buyruğu. Yüce Allah'ın: {جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا} “Sizin için kendi nefislerinizden eşler, davarlardan da çiftler var etti...” [Şûrâ 42/11] buyruğu. Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ} “Bütün çiftleri yaratan ve sizin için bineceğiniz gemileri ve davarları var eden O'dur...” [Zuhruf 43/12] buyruğu ve bunlara benzer diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. قَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَبَيَّنَّا مَوَاضِعَهَا فِي سُورَةِ الرُّومِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ.

Yüce Allah'ın: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde zikretmiş ve bunların geçtiği yerleri Rûm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?...” buyruğunun açıklamasında belirtmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ [١٠ \ ٥١] ، وَفِي سُورَةِ ص فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ [٣٨ \ ٣] .

Yüce Allah'ın: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} “Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulana gelen sünnetidir (kanunudur). Ve kâfirler orada hüsrana uğramışlardır.” buyruğu. Bunun açıklamasını Kur'an ayetleriyle Yûnus Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “Şimdi o başınıza geldikten sonra mı ona iman ettiniz? Şimdi mi? Oysa siz onun acele gelmesini istiyordunuz!” [Yûnus 10/51] ayetinin açıklamasında ve Sâd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ} “...feryat ettiler, ama artık kaçıp kurtulma vakti değildi.” [Sâd 38/3] ayetinin açıklamasında sunmuştuk.