وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: أَيْ «إِلَّا لِيُقِرُّوا لِي بِالْعُبُودِيَّةِ طَوْعًا
Bazı âlimler de şöyle demiştir: O'nun: { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “ancak bana kulluk etsinler diye” kavlinin anlamı; “bana ister isteyerek,
أَوْ كَرْهًا» ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ يُطِيعُ بِاخْتِيَارِهِ وَالْكَافِرَ مُذْعِنٌ مُنْقَادٌ لِقَضَاءِ رَبِّهِ جَبْرًا عَلَيْهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتَارَهُ، وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا [١٣ \ ١٥] ، وَالسُّجُودُ وَالْعِبَادَةُ كِلَاهُمَا خُضُوعٌ وَتَذَلُّلٌ لِلَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ بَعْضَهُمْ يَفْعَلُ ذَلِكَ طَوْعًا وَبَعْضَهُمْ يَفْعَلُهُ كَرْهًا.
ister istemeyerek kulluğu ikrar etsinler diye” demektir. Çünkü mümin kendi tercihiyle itaat eder, kâfir ise zorunlu olarak Rabbinin kazasına boyun eğip teslim olur. Bu görüşü İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve tercih etmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de buna delalet eder: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا } “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez Allah'a secde ederler.” [er-Ra'd 13/15]. Secde de ibadet de her ikisi birden Allah -celle ve alâ-'ya boyun eğmek ve tezellüldür (alçalmaktır). Nitekim ayet, onların bir kısmının bunu isteyerek, bir kısmının ise istemeyerek yaptığına delalet etmiştir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: أَيٌّ إِلَّا لِيَعْرِفُونِي. وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ لِهَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [٤٣ \ ٨٧] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا كَثْرَتَهُ فِيهِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] .
Mücâhid'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } yani “ancak beni tanısınlar (bilsinler) diye.” Bazıları bu görüşe Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler.” [ez-Zuhruf 43/87] kavli ve benzeri ayetlerle delil getirmişlerdir ki bu [kabilden ayetler] Kur'an'da pek çoktur. Bunun Kur'an'daki çokluğunu Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir...” [el-İsrâ 17/9] kavlinin açıklamasında beyan etmiştik.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: أَيْ إِلَّا لِآمُرُهُمْ بِعِبَادَتِي فَيَعْبُدُنِي مَنْ وَفَّقْتُهُ مِنْهُمْ لِعِبَادَتِي دُونَ غَيْرِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَإِرَادَةُ عِبَادَتِهِمُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهَا بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِيَعْبُدُونِ - إِرَادَةٌ دِينِيَّةٌ شَرْعِيَّةٌ وَهِيَ الْمُلَازِمَةُ لِلْأَمْرِ، وَهِيَ عَامَّةٌ لِجَمِيعِ مَنْ أَمَرَتْهُمُ الرُّسُلُ لِطَاعَةِ اللَّهِ، لَا إِرَادَةٌ كَوْنِيَّةٌ قَدَرِيَّةٌ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَعَبَدَهُ جَمِيعُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَالْوَاقِعُ خِلَافُ ذَلِكَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.
İlim ehlinden bazıları -ki bu aynı zamanda Mücâhid'den de rivayet edilmiştir- şöyle demiştir: O'nun: { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } kavlinin anlamı: “Ancak onlara bana ibadet etmelerini emredeyim de içlerinden ibadetime muvaffak kıldıklarım başkaları değil sadece onlar bana ibadet etsin diye” demektir. Bu görüşe göre, { لِيَعْبُدُونِ } kavlindeki lâm harfinin delalet ettiği ibadet etmelerine yönelik irade; dinî-şer'î iradedir ki bu irade emri gerektirir ve peygamberlerin Allah'a itaat etmelerini emrettiği herkes için geneldir; kevnî-kaderî irade değildir. Çünkü şayet kevnî irade olsaydı, bütün insanlar ve cinler O'na kulluk ederdi. Oysa vâkıa bunun aksinedir; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ } “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz...” ayetinden surenin sonuna kadar olan kısmı buna delildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: التَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ، أَيْ إِلَّا لِآمُرُهُمْ بِعِبَادَتِي وَأَبْتَلِيهِمْ أَيْ أَخْتَبِرُهُمْ بِالتَّكَالِيفِ، ثُمَّ أُجَازِيهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، لِأَنَّهُ تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ أَنَّهُ خَلَقَهُمْ لِيَبْتَلِيَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا، وَأَنَّهُ خَلَقَهُمْ لِيَجْزِيَهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ.
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İnşallah bu kerim ayetteki { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } ifadesinin anlamı konusunda tahkik edilen [en isabetli] görüş şudur: “Ancak onlara bana ibadet etmelerini emredeyim, onları mükellefiyetlerle imtihan edeyim (sınayayım), sonra da amellerine göre onları cezalandırayım veya mükâfatlandırayım; hayırsa hayır, şerse şer.” Ayetin manasındaki tahkikin bu olduğunu söylememizin sebebi, Allah'ın Kitabı'ndan muhkem ayetlerin buna delalet etmesidir. Zira Yüce Allah Kitabı'ndaki bazı ayetlerde onları hangisinin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek için yarattığını ve amellerinin karşılığını vermek için yarattığını açıkça belirtmiştir.
قَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ هُودٍ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ [١١ \ ٧] ، ثُمَّ بَيَّنَ الْحِكْمَةَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [١١ \ ٧] .
Hûd Suresi'nin başında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ } “O, arşı su üzerinde iken gökleri ve yeri altı günde yaratandır...” [Hûd 11/7], sonra bundaki hikmeti açıklayarak şöyle buyurmuştur: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “...hanginizin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek için. Andolsun, 'Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz' dersen, inkâr edenler mutlaka 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derler.” [Hûd 11/7].
وَقَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمُلْكِ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [٦٧ \ ٢] .
Mülk Suresi'nin başında da Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır.” [el-Mülk 67/2].
وَقَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ: إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [١٨ \ ٧] .
Kehf Suresi'nin başında da Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri, hangisinin daha güzel amel yapacağını sınayalım diye ona bir süs yaptık.” [el-Kehf 18/7].
فَتَصْرِيحُهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ بِأَنَّ حِكْمَةَ خَلْقِهِ لِلْخَلْقِ، هِيَ ابْتِلَاؤُهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا، يُفَسِّرُ قَوْلَهُ: لِيَعْبُدُونِ. وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ - الْقُرْآنُ.
O'nun -celle ve alâ- zikredilen bu ayetlerde mahlukatı yaratma hikmetinin hangisinin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek olduğunu açıkça belirtmesi, { لِيَعْبُدُونِ } kavlini tefsir etmektedir. Kur'an'ın kendisiyle tefsir edileceği en hayırlı şey ise yine Kur'an'dır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَتِيجَةَ الْعَمَلِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِجَزَاءِ الْمُحْسِنِ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءِ بِإِسَاءَتِهِ، وَلِذَا صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّ حِكْمَةَ خَلْقِهِمْ أَوَّلًا وَبَعْثِهِمْ ثَانِيًا، هُوَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءِ بِإِسَاءَتِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ يُونُسَ: إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ [١٠ \ ٤] ، وَقَوْلُهُ فِي النَّجْمِ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [٥٣ \ ٣١] .
Bilinmektedir ki kendisinden kastedilen amelin neticesi, ancak iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün karşılığı verilmesiyle tamam olur. Bu sebeple Yüce Allah onları ilk başta yaratmasının ve ikinci olarak diriltmesinin hikmetinin, iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün karşılığını vermek olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu da Yûnus Suresi'nin başında Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “Şüphesiz O, iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırmak için mahlukatı ilkin yaratır, sonra onu tekrar iade eder. İnkâr edenlere ise inkâr etmekte olduklarından dolayı kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.” [Yûnus 10/4]. Necm Suresi'nde de şöyle buyurmaktadır: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır; bu, kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırması, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırması içindir.” [en-Necm 53/31].
وَقَدْ أَنْكَرَ تَعَالَى عَلَى الْإِنْسَانِ حُسْبَانَهُ وَظَنَّهُ أَنَّهُ يُتْرَكُ سُدًى، أَيْ مُهْمَلًا، لَمْ يُؤْمَرْ وَلَمْ يُنْهَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ مَا نَقَلَهُ مِنْ طَوْرٍ إِلَى طَوْرٍ حَتَّى أَوْجَدَهُ إِلَّا لِيَبْعَثَهُ بَعْدَ الْمَوْتِ أَيْ وَيُجَازِيَهُ عَلَى عَمَلِهِ، قَالَ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى إِلَى قَوْلِهِ: أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى [٧٥ \ ٣٦ - ٤٠] .
Yüce Allah, insanın başıboş bırakılacağını, yani emredilmeden ve nehyedilmeden ihmal edileceğini zannetmesini ve sanmasını reddetmiş; onu ölümden sonra diriltmek yani ameline karşılık vermek için evreden evreye geçirip var ettiğini beyan etmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى } “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır? O, akıtılan meniden bir nutfe değil miydi?” ayetinden: { أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى } “Bunları yapan, ölüleri diriltmeye güç yetiremez mi?” [el-Kıyâme 75/36-40] kavline kadar.
وَالْبَرَاهِينُ عَلَى الْبَعْثِ دَالَّةٌ عَلَى الْجَزَاءِ، وَقَدْ نَزَّهَ تَعَالَى نَفْسَهُ عَنْ هَذَا الظَّنِّ الَّذِي ظَنَّهُ الْكُفَّارُ بِهِ تَعَالَى، وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَبْعَثُ الْخَلْقَ وَلَا يُجَازِيهِمْ مُنْكِرًا ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ [٢٣ \ ١١٥ - ١١٦] .
Dirilişe dair deliller, ceza ve mükâfata da delalet eder. Yüce Allah, kâfirlerin Kendisi hakkındaki bu zannından -ki o da yaratılanları diriltmeyeceği ve onlara karşılık vermeyeceği zannıdır- Zâtını tenzih etmiş ve şu kavlinde bunu reddederek kınamıştır: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Hak olan yegâne hükümdar Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, pek şerefli arşın Rabbidir.” [el-Mü'minûn 23/115-116].
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَحْقَافِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى [٤٦ \ ٣] .
Bunu açıklayan ayetleri Ahkâf Suresi'nin başında, Yüce Allah'ın: { مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile ve belirlenmiş bir süre için yarattık...” [el-Ahkâf 46/3] kavlinin tefsirinde zikretmiştik.
تَنْبِيهٌ:
Bir Uyarı:
اعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى حِكْمَةِ خَلْقِ اللَّهِ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَهْلِهِمَا وَمَا بَيْنَهُمَا
Bil ki Allah'ın gökleri, yeri, bu ikisinin ehlini ve aralarındakileri yaratma hikmetine delalet eden ayetler arasında,
قَدْ يَظُنُّ غَيْرُ الْمُتَأَمِّلِ أَنَّ بَيْنَهُمَا اخْتِلَافًا، وَالْوَاقِعُ خِلَافُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ لَا يُخَالِفُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﵎ ذَكَرَ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ أَنَّ حِكْمَةَ خَلْقِهِ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ هِيَ إِعْلَامُ خَلْقِهِ بِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ مُحِيطٌ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الطَّلَاقِ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا [٦٥ \ ١٢] .
derin düşünmeyen kimse bir ihtilaf olduğunu sanabilir; oysa gerçek bunun aksinedir. Çünkü Allah'ın kelamı birbiriyle çelişmez. Bunun açıklaması şudur: Allah celle ve alâ bazı ayetlerde gökleri ve yeri yaratma hikmetinin, mahlukatına Kendisinin her şeye kadir olduğunu ve ilim bakımından her şeyi kuşattığını bildirmek olduğunu zikretmiştir. Bu da Talâk Suresi'nin sonunda Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Allah, yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratandır. O'nun emri bunlar arasında iner durur ki, Allah'ın her şeye kadir olduğunu ve Allah'ın gerçekten her şeyi ilmiyle kuşattığını bilesiniz.” [et-Talâk 65/12].
وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ أَنَّهُ خَلَقَ الْخَلْقَ لِيُبَيِّنَ لِلنَّاسِ كَوْنَهُ هُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ [٢ \ ١٦٣] ، ثُمَّ أَقَامَ الْبُرْهَانَ عَلَى أَنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِلَى قَوْلِهِ: لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٢ \ ١٦٤] ، وَلَمَّا قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [٢ \ ٢١] ، بَيَّنَ أَنَّ خَلْقَهُمْ بُرْهَانٌ عَلَى أَنَّهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢١] .
Kitabı'nın pek çok yerinde insanlara tek mabudun Kendisi olduğunu açıklamak için mahlukatı yarattığını zikretmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, Rahmân'dır, Rahîm'dir.” [el-Bakara 2/163] kavli böyledir. Ardından gelen: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” ayetinden: { لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “...akleden bir topluluk için elbette ayetler vardır.” [el-Bakara 2/164] kavline kadar olan kısımla O'nun tek ilah olduğuna delil getirmiştir. Nitekim: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin...” [el-Bakara 2/21] buyurduğunda, hemen akabindeki: { الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “...sizi ve sizden öncekileri yaratan [Rabbinize...]” [el-Bakara 2/21] ayetiyle onları yaratmış olmasının tek mabud olduğuna bir burhan teşkil ettiğini beyan etmiştir.
وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّ الْمَعْبُودَ وَاحِدٌ بِكَوْنِهِ هُوَ الْخَالِقُ - كَثِيرٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا الْآيَةَ [٢٥ \ ٢ - ٣] ، وَفِي سُورَةِ الرَّعْدِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ الْآيَةَ [١٣ \ ١٦] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Mabudun tek olduğuna yaratıcı olmasını delil getirmek Kur'an'da son derece fazladır. Buna delalet eden ayetleri Furkân Suresi'nin başında Yüce Allah'ın: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا } “...her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü tayin etmiştir. O'nu bırakıp da hiçbir şey yaratamayan... ilahlar edindiler” [el-Furkân 25/2-3] kavlinin tefsirinde, Ra'd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “...Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır...'” [er-Ra'd 13/16] kavlinin tefsirinde ve başka yerlerde etraflıca açıklamıştık.
وَذَكَرَ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ أَنَّهُ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لِيَبْتَلِيَ النَّاسَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [١١ \ ٧] .
Bazı ayetlerde insanları imtihan etmek için gökleri ve yeri yarattığını zikretmiştir; bu da şu kavlindedir: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “O, hanginizin amelinin daha güzel olduğu konusunda sizi imtihan etmek için, arşı su üzerinde iken gökleri ve yeri altı günde yaratandır.” [Hûd 11/7].
وَذَكَرَ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ أَنَّهُ خَلَقَهُمْ لِيَجْزِيَهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ الْآيَةَ [١٠ \ ٤] ، وَذَكَرَ فِي آيَةِ الذَّارِيَاتِ هَذِهِ أَنَّهُ مَا خَلَقَ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُوهُ، فَقَدْ يَظُنُّ غَيْرُ الْعَالِمِ أَنَّ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ اخْتِلَافًا مَعَ أَنَّهَا لَا اخْتِلَافَ بَيْنِهَا، لِأَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ فِيهَا كُلِّهَا رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَطَاعَتُهُ وَمَعْرِفَةُ وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ، فَقَوْلُهُ: لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٦٥ \ ١٢] ،
Bazı ayetlerde de onlara amellerinin karşılığını vermek için yarattığını zikretmiştir; bu da şu kavlindedir: { إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ } “Şüphesiz O, iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırmak için mahlukatı ilkin yaratır, sonra onu tekrar iade eder...” [Yûnus 10/4]. Zâriyât Suresi'ndeki bu ayette ise cinleri ve insanları ancak Kendisine kulluk etsinler diye yarattığını zikretmiştir. İlim sahibi olmayan biri bu ayetler arasında ihtilaf olduğunu zannedebilir; halbuki aralarında hiçbir ihtilaf yoktur. Çünkü hepsinde zikredilen hüküm tek bir şeye racidir; o da Allah'ı bilip tanımak, O'na itaat etmek ve O'nun vaad ile vaîdini (müjde ve tehdidini) bilmektir. Dolayısıyla O'nun: { لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “...Allah'ın her şeye kadir olduğunu bilesiniz diye...” [et-Talâk 65/12] kavli,
وَقَوْلُهُ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ [٢ \ ٢١] رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ هُوَ الْعِلْمُ بِاللَّهِ، لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ أَطَاعَهُ وَوَحَّدَهُ.
ve: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan Rabbinize kulluk edin...” [el-Bakara 2/21] kavli, tek bir şeye racidir ki o da Allah'ı bilmektir. Zira Allah'ı tanıyan kimse O'na itaat eder ve O'nu birler (tevhid eder).
وَهَذَا الْعِلْمُ يُعَلِّمُهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ وَيُرْسِلُ لَهُمُ الرُّسُلَ بِمُقْتَضَاهُ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ، وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ، فَالتَّكْلِيفُ بَعْدَ الْعِلْمِ، وَالْجَزَاءُ بَعْدَ التَّكْلِيفِ، فَظَهَرَ بِهَذَا اتِّفَاقُ الْآيَاتِ لِأَنَّ الْجَزَاءَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَكْلِيفٍ، وَهُوَ الِابْتِلَاءُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَاتِ وَالتَّكْلِيفُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ عِلْمٍ، وَلِذَا دَلَّ بَعْضُ الْآيَاتِ عَلَى أَنَّ حِكْمَةَ الْخَلْقِ لِلْمَخْلُوقَاتِ هِيَ الْعِلْمُ بِالْخَالِقِ، وَدَلَّ بَعْضُهَا عَلَى أَنَّهَا الِابْتِلَاءُ، وَدَلَّ بَعْضُهَا عَلَى أَنَّهَا الْجَزَاءُ، وَكُلُّ ذَلِكَ حَقٌّ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ، وَبَعْضُهُ مُرَتَّبٌ عَلَى بَعْضٍ.
Allah onlara bu ilmi öğretir ve helak olanın apaçık bir delilden sonra helak olması, yaşayanın da apaçık bir delilden sonra yaşaması için bu ilmin gereğince peygamberler gönderir. Dolayısıyla teklif (mükellefiyet) ilimden sonra, karşılık (ceza/mükâfat) da tekliften sonradır. Böylece ayetlerin uyumu açığa çıkmış oldu; çünkü ceza/mükâfat için teklif şarttır -ki bu, ayetlerde geçen imtihandır-, teklif için de ilim şarttır. Bu sebeple ayetlerin bir kısmı yaratılmışların yaratılış hikmetinin Yaratıcı'yı bilmek olduğuna delalet etmiş, bir kısmı bunun imtihan olduğuna delalet etmiş, bir kısmı da karşılık vermek olduğuna delalet etmiştir. Bunların hepsi haktır, aralarında ihtilaf yoktur ve biri diğerine terettüp etmektedir (bağlıdır).
وَقَدْ بَيَّنَّا مَعْنَى إِلَّا لِيَعْبُدُونِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ هُودٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ [١١ \ ١١٩] ، وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَنَّ الْإِرَادَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ أَيْ وَلِأَجْلِ الِاخْتِلَافِ إِلَى شَقِيٍّ وَسَعِيدٍ خَلَقَهُمْ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [٧ \ ١٧٩] إِرَادَةٌ كَوْنِيَّةٌ قَدَرِيَّةٌ، وَأَنَّ الْإِرَادَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ، إِرَادَةٌ دِينِيَّةٌ شَرْعِيَّةٌ.
{ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } kavlinin manasını «Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda, Hûd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } “...ve onları bunun için yarattı” [Hûd 11/119] kavlinin açıklamasında beyan etmiştik. Orada: { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } kavlindeki -yani şaki ve said olarak ihtilaf etmeleri için onları yarattı anlamındaki- ve: { وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun biz cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık...” [el-A'râf 7/179] kavlindeki lâm harfinin delalet ettiği iradenin kevnî-kaderî bir irade olduğunu; { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } kavlindeki lâm harfinin delalet ettiği iradenin ise dinî-şer'î bir irade olduğunu açıklamıştık.
وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَيْضًا الْأَحَادِيثَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ مُنْقَسِمًا إِلَى شَقِيٍّ وَسَعِيدٍ، وَأَنَّهُ كَتَبَ ذَلِكَ وَقَدَّرَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُمْ، وَقَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [٦٤ \ ٢] ،: وَقَالَ: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [٤٢ \ ٧] .
Yine orada Allah'ın mahlukatı şaki ve said olarak ikiye ayrılmış şekilde yarattığına, onları yaratmadan önce bunu yazıp takdir ettiğine delalet eden hadisleri de açıklamıştık. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } “Sizi yaratan O'dur; buna rağmen kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümin...” [et-Teğâbün 64/2] ve şöyle buyurmuştur: { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “...bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir.” [eş-Şûrâ 42/7].
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ اللَّهَ دَعَا جَمِيعَ النَّاسِ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ وَعِبَادَتِهِ وَحْدَهُ وَأَمَرَهُمْ بِذَلِكَ، وَأَمْرُهُ بِذَلِكَ مُسْتَلْزِمٌ لِلْإِرَادَةِ الدِّينِيَّةِ الشَّرْعِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ بِإِرَادَتِهِ الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ فَيَصِيرُونَ إِلَى مَا سَبَقَ بِهِ الْعِلْمُ مِنْ شَقَاوَةٍ وَسَعَادَةٍ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَقَوْلِهِ: وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِرَادَةَ قَدْ تَكُونُ دِينِيَّةً شَرْعِيَّةً، وَهِيَ مُلَازِمَةٌ لِلْأَمْرِ وَالرِّضَا، وَقَدْ تَكُونُ كَوْنِيَّةً قَدَرِيَّةً وَلَيْسَتْ مُلَازِمَةً لَهُمَا، لِأَنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ الْجَمِيعَ بِالْأَفْعَالِ الْمُرَادَةِ مِنْهُمْ دِينًا، وَيُرِيدُ ذَلِكَ كَوْنًا وَقَدَرًا مِنْ بَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ [٤ \ ٦٤] ،
Özetle: Allah, peygamberlerinin diliyle bütün insanları Kendisine inanmaya ve yalnızca Kendisine ibadet etmeye davet etmiş, bunu onlara emretmiştir. O'nun bunu emretmesi dinî-şer'î iradeyi gerektirir. Sonra Allah -celle ve alâ- kevnî-kaderî iradesiyle içlerinden dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır; böylece [insanlar] ilimde önceden takdir edilmiş olan şakilik ve saidliğe varırlar. Bununla O'nun: { وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun biz cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık...” kavli ve: { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } “...ve onları bunun için yarattı” kavli ile { وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” kavli arasındaki uzlaştırma yönünü anlamış olursun. İradenin bazen dinî-şer'î olabileceğini -ki bu emir ve rızayı zorunlu kılar-, bazen de kevnî-kaderî olabileceğini -ki bu ikisini zorunlu kılmaz- belirtmemizin sebebi şudur: Çünkü Allah, dinen kendilerinden murat edilen fiilleri herkese emreder; fakat bunu kevnî ve kaderî olarak bazılarından murat eder, bazılarından murat etmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik...” [en-Nisâ 4/64],
فَقَوْلُهُ: إِلَّا لِيُطَاعَ أَيْ: فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِنَا، لِأَنَّهُ مَطْلُوبٌ مُرَادٌ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ شَرْعًا وَدِينًا، وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقَعُ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّهُ كَوْنًا وَقَدَرًا، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ: وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [١٠ \ ٢٥] ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ayetteki: { إِلَّا لِيُطَاعَ } “...itaat edilmesinden başka bir amaçla...” kavli, yani: Katımızdan getirdiği hususlarda [itaat edilsin diyedir]; zira bu, şer'an ve dinen mükelleflerden istenen ve murat edilen bir şeydir. Ayetteki: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “...Allah'ın izniyle...” kavli ise bundan ancak Allah'ın kevnî ve kaderî olarak dilediği şeylerin vuku bulacağına delalet eder. Nitekim Allah -celle ve alâ- şöyle buyurur: { وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” [Yûnus 10/25]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır” buyurmaktadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ.
Yüce Allah'ın: { مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Ben onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum.” kavli.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ [٦ \ ١٤] .
Bunu açıklayan ayetleri En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ } “...O yedirir, fakat yedirilmez...” [el-En'âm 6/14] kavlinin tefsirinde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ.
Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ } “Muhakkak ki zulmedenler için, [geçmiş] arkadaşlarının payı gibi bir [azap] payı vardır. Artık acele etmesinler!” kavli.
أَصْلُ الذَّنُوبِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ الدَّلْوُ، وَعَادَةُ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَقْتَسِمُونَ مَاءَ الْآبَارِ وَالْقَلْبِ بِالدَّلْوِ، فَيَأْخُذُ هَذَا مِنْهُ مِلْءَ دَلْوٍ، وَيَأْخُذُ الْآخَرُ كَذَلِكَ، وَمِنْ هُنَا أَطْلَقُوا اسْمَ الذَّنُوبِ الَّتِي هِيَ الدَّلْوُ عَلَى النَّصِيبِ. قَالَ الرَّاجِزُ فِي اقْتِسَامِهِمُ الْمَاءَ بِالدَّلْوِ:
Arap dilinde zenûb (ذَنُوب) kelimesinin aslı büyük kovadır. Arapların âdeti, kuyu sularını kovayla paylaşıp birinin bir kova dolusu, diğerinin de yine bir kova dolusu su alması şeklindeydi. Buradan hareketle kova anlamına gelen zenûb kelimesini nasip (pay) anlamında kullanmışlardır. Recez şairi suyu kova ile paylaşmaları hakkında şöyle demiştir:
لَنَا ذَنُوبٌ وَلَكُمْ ذَنُوبُ ... فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَلَنَا الْقَلِيبُ
Bize bir kova, size bir kova pay vardır... Şayet dayatırsanız kuyu tamamen bizimdir!
وَيُرْوَى:
Şöyle de rivayet edilmiştir:
إِنَّا إِذَا شَارَبَنَا شَرِيبُ ... لَهُ ذَنُوبٌ وَلَنَا ذَنُوبُ
Biri bizimle su paylaşımına girişirse... Ona da bir kova, bize de bir kova pay düşer.
فَإِنْ أَبَى كَانَ لَنَا الْقَلِيبُ
Şayet kabul etmezse kuyu bizim olur.
وَمِنْ إِطْلَاقِ الذَّنُوبِ عَلَى مُطْلَقِ النَّصِيبِ قَوْلُ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدَةَ التَّمِيمِيِّ، وَقِيلَ عَبِيدٌ:
Zenûb kelimesinin mutlak pay anlamında kullanılmasının bir örneği de Alkame b. Abede et-Temîmî'nin -Abîd olduğu da söylenmiştir- şu sözüdür:
وَفِي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتُ بِنِعْمَةٍ ... فَحَقَّ لِشَأْسٍ مِنْ نِدَاكَ ذَنُوبُ
Sen her kabileye ihsanınla dokunmuşsundur... Şa's'ın da senin cömertliğinden bir pay alması artık haktır.
وَقَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
Ebû Züeyb'in şu sözü de böyledir:
لَعَمْرِكَ وَالْمَنَايَا طَارِقَاتٌ ... لِكُلِّ بَنِي أَبٍ مِنْهَا ذَنُوبُ
Ömrüne andolsun ki ölümler kapıyı çalmaktadır... Her baba oğullarının ondan bir payı vardır.
فَالذَّنُوبُ فِي الْبَيْتَيْنِ النَّصِيبُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنَّ لِلَّذِينِ ظَلَمُوا بِتَكْذِيبِ
Her iki beyitte de zenûb (الذَّنُوب) nasip (pay) demektir. Kerim ayetin anlamı ise şudur: Zulmedenler için -yalanlamak suretiyle
النَّبِيِّ ﷺ ذَنُوبًا، أَيْ نَصِيبًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مِنَ الْعَذَابِ لَمَّا كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [yalanlayanlar için]- bir zenûb, yani peygamberlerini yalanladıklarında geçmiş ümmetlerden olan arkadaşlarının azaptan aldıkları pay gibi Allah'ın azabından bir pay vardır.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ [٣٩ \ ٥٠] .
Bu kerim ayetin içerdiği bu mana, Allah'ın Kitabı'nda pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Bunu onlardan öncekiler de söylemişti; fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı. Sonunda kazandıklarının kötülükleri başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlere de kazandıklarının kötülükleri isabet edecektir; onlar [bizi] aciz bırakacak da değillerdir.” [ez-Zümer 39/50-51].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ [١٣ \ ٦] ، وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا [١٩ \ ٨٤] ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: { فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ } “...Artık acele etmesinler!” kavlini açıklayan ayetleri Ra'd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ } “Senden iyilikten önce kötülüğü çarçabuk istiyorlar; oysa onlardan önce nice ibret verici cezalar gelip geçmiştir...” [er-Ra'd 13/6] kavlinin tefsirinde, Meryem Suresi'nde: { فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Öyleyse onlar hakkında acele etme; biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz.” [Meryem 19/84] kavlinin tefsirinde ve başka yerlerde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ.
Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri o günlerinden dolayı vay o kâfirlerin hâline!” kavli.
مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ تَهْدِيدِ الْكُفَّارِ بِالْوَيْلِ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِمَا يَنَالُهُمْ فِيهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «ص» : فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ [٣٨ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ فِي إِبْرَاهِيمَ: وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ [١٤ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ فِي الْمُرْسَلَاتِ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [٧٧ \ ١٥] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.
Bu kerim ayetin içerdiği, kâfirlerin kıyamet gününde cehennem azabından görecekleri şey sebebiyle veyl (helak) ile tehdit edilmesi hususu pek çok ayette açıklanmıştır; Sâd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Ateşten ötürü vay o kâfirlerin hâline!” [Sâd 38/27] kavli, İbrâhîm Suresi'nde: { وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ } “Şiddetli bir azaptan ötürü vay o kâfirlerin hâline!” [İbrâhîm 14/2] kavli ve Mürselât Suresi'nde: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay hâline!” [el-Mürselât 77/15] kavli böyledir. Bu minvaldeki ayetler pek çok olup bilinmektedir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ كَلِمَةَ وَوَيْلٌ، قَالَ فِيهَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا مَصْدَرٌ لَا فِعْلَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَمَعْنَاهُ الْهَلَاكُ الشَّدِيدُ، وَقِيلَ: هُوَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ تَسْتَعِيذُ مِنْ حَرِّهِ، وَالَّذِي سَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِهَذِهِ النَّكِرَةِ أَنَّ فِيهَا مَعْنَى الدُّعَاءِ.
Veyl (وَيْل) kelimesi hakkında bazı ilim ehlinin: “Kendi lafzından fiili bulunmayan bir mastardır, anlamı ise şiddetli helaktir” dediğini, bazılarının da: “Cehennemde, [diğer vadilerin bile] sıcağından Allah'a sığındığı bir vadidir” dediğini ve bu nekire (belirsiz) kelimeyle cümleye başlanmasını (mübteda olmasını) caiz kılan şeyin onda dua manası bulunması olduğunu daha önce zikretmiştik.