Binûn

Rahmân — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَالْآيَاتُ يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَيَتَبَيَّنُ فِيهَا أَطْوَارُ ذَلِكَ التُّرَابِ ; كَمَا لَا يَخْفَى.

Dolayısıyla ayetler birbirini doğrulamakta ve gizli olmadığı üzere o toprağın [geçirdiği] evreler bunlarda açıkça ortaya çıkmaktadır.

قَوْلُهُ: الْجَانَّ أَيْ وَخَلَقَ الْجَانَّ وَهُوَ أَبُو الْجِنِّ، وَقِيلَ: هُوَ إِبْلِيسُ. وَقِيلَ: هُوَ الْوَاحِدُ مِنَ الْجِنِّ.

{ الْجَانَّ } buyruğu; yani cinlerin atası olan cânnı yarattı demektir. Onun İblis olduğu da söylenmiştir. Cin türünden bir fert olduğu da söylenmiştir.

وَعَلَيْهِ فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ، وَالْمَارِجُ: اللَّهَبُ الَّذِي لَا دُخَانَ فِيهِ، وَقَوْلُهُ: مِنْ نَارٍ بَيَانٌ لِمَارِجٍ، أَيْ مِنْ لَهَبٍ صَافٍ كَائِنٍ مِنَ النَّارِ.

Buna göre elif-lâm takısı cins içindir. Mâric (الْمَارِج) ise dumanı olmayan alevdir. { مِنْ نَارٍ } buyruğu da mâric için bir açıklamadır; yani ateşten meydana gelen saf bir alevden demektir.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْجَانَّ مِنَ النَّارِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْحِجْرِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ [١٥ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ.

Bu kerim ayetin Yüce Allah'ın cânnı ateşten yarattığına dair içerdiği husus, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Hicr [suresinde] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ } [15:26-27] “Andolsun ki biz insanı kuru bir balçıktan, işlenebilir siyah bir çamurdan yarattık. Cânnı da daha önce zehirli kavurucu ateşten yarattık.” ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “[İblis] dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.”

وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢ \ ٣٤] .

Buna dair açıklamayı Bakara suresinde Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } [2:34] “İblis hariç; o direndi, büyüklendi ve inkârcılardan oldu.” buyruğunun izahında açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ.

Yüce Allah'ın: { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } “O, iki doğunun da Rabbidir, iki batının da Rabbidir.” buyruğu.

قَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِ [٣٧ \ ٥] .

Bununla ilgili açıklamayı Sâffât suresinin başında, Yüce Allah'ın: { رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِ } [37:5] “Göklerin, yerin, ikisi arasındakilerin ve bütün doğuların Rabbidir.” buyruğunu tefsir ederken izah etmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ.

Yüce Allah'ın: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ } “Birbirine kavuşsunlar diye iki denizi salıverdi. Aralarında bir engel vardır, birbirine karışmazlar/aşamazlar.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا [٢٥ \ ٥٣] .

Bunu açıklayan ayetleri Furkân suresinde Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا } [25:53] “İki denizi salıveren O'dur; biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acıdır. İkisinin arasına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.” buyruğunun açıklamasında zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ.

Yüce Allah'ın: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.” buyruğu.

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو: «يُخْرَجُ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَعَلَيْهِ فَاللُّؤْلُؤُ نَائِبُ فَاعِلِ «يُخْرَجُ» وَقَرَأَهُ بَاقِي السَّبْعَةِ: يَخْرُجُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَعَلَيْهِ فَاللُّؤْلُؤُ فَاعِلُ «يَخْرُجُ» .

Bu kelimeyi Nâfi‘ ve Ebû Amr, meçhul (edilgen) fiil olarak yâ harfinin ötresi ve râ harfinin üstünüyle «يُخْرَجُ» şeklinde okumuşlardır; buna göre { اللُّؤْلُؤُ } lafzı «يُخْرَجُ» fiilinin nâib-i fâili (sözde öznesi) olur. Yedi kıraat imamından geriye kalanlar ise malum (etken) fiil olarak yâ harfinin üstünü ve râ harfinin ötresiyle { يَخْرُجُ } şeklinde okumuşlardır; buna göre de { اللُّؤْلُؤُ } lafzı «يَخْرُجُ» fiilinin fâilidir (öznesidir).

اعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَخْرُجُ مِنْهُمَا أَيْ مِنْ مَجْمُوعِهَا الصَّادِقِ بِالْبَحْرِ الْمِلْحِ، وَإِنَّ الْآيَةَ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَجْمُوعِ وَإِرَادَةِ بَعْضِهِ، وَإِنَّ اللُّؤْلُؤَ وَالْمَرْجَانَ لَا يَخْرُجَانِ مِنَ الْبَحْرِ الْمِلْحِ وَحْدَهُ دُونَ الْعَذْبِ.

Bil ki ilim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayetteki { يَخْرُجُ مِنْهُمَا } “İkisinden çıkar” buyruğundan maksat; tuzlu denize tekabül eden toplamından çıkmasıdır ve ayet [bütünü] kapsayan ifadenin kullanılıp bir kısmının kastedilmesi türündendir; inci ve mercan tatlı sudan değil, sadece tuzlu denizden çıkar.

وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي قَالُوهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ كَثْرَتِهِمْ وَجَلَالَتِهِمْ لَا شَكَّ فِي بُطْلَانِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِنَقِيضِهِ فِي سُورَةَ فَاطِرٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ مَا نَاقَضَ الْقُرْآنَ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [٣٥ \ ١٢] ، فَالتَّنْوِينُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ تَنْوِينُ عِوَضٍ أَيْ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْعَذْبِ وَالْمِلْحِ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا، وَهِيَ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ، وَهَذَا مِمَّا لَا نِزَاعَ فِيهِ.

Sayılarının çokluğuna ve mertebelerinin büyüklüğüne rağmen bu ayet hakkında söyledikleri bu sözün batıl olduğunda şüphe yoktur; zira Allah, Fâtır suresinde bunun zıddını açıkça belirtmiştir. Kuşkusuz Kur'an ile çelişen her şey batıldır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } [35:12] “İki deniz bir olmaz. Biri tatlı, susuzluğu giderici ve içimi kolaydır; diğeri ise tuzlu ve acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyineceğiniz süs eşyası çıkarırsınız.” { مِنْ كُلٍّ } buyruğundaki tenvin, ivaz (tamlama yerine geçen) tenvindir; yani tatlı ve tuzlu suyun her birinden taze et yersiniz ve takınacağınız süs eşyası olan inci ile mercanı çıkarırsınız; bunda hiçbir ihtilaf yoktur.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ الآية [٦ \ ١٣٠] ، وَاللُّؤْلُؤُ الدُّرُّ، وَالْمَرْجَانُ الْخَرَزُ الْأَحْمَرُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَرْجَانُ صِغَارُ الدُّرِّ وَاللُّؤْلُؤُ كِبَارُهُ.

Bunu En‘âm suresinde, Yüce Allah'ın: { يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } [6:130] “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?...” ayetinin açıklamasında izah etmiştik. Lü'lü' (اللُّؤْلُؤ), inci demektir. Mercan (الْمَرْجَان) ise kırmızı boncuktur/taştır. Bazıları da: Mercan incinin küçükleri, lü'lü' ise büyükleridir demiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ.

Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ } “Denizde dağlar gibi yükselen gemiler de O'nundur.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الشُّورَى فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ [٤٢ \ ٣٢] .

Bununla ilgili açıklamayı Şûrâ suresinde Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ } [42:32] “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir.” buyruğunun izahında vermiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ.

Yüce Allah'ın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ } “Onun (yerin) üzerindeki her şey fanidir. Ancak celal ve ikram sahibi Rabbinin vechi/zatı baki kalacaktır.” buyruğu.

مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ فَنَاءِ كُلِّ مَنْ عَلَى الْأَرْضِ وَبَقَاءِ وَجْهِهِ - جَلَّ وَعَلَا - الْمُتَّصِفِ بِالْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [٢٨ \ ٨٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ [٢٥ \ ٥٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ [٣ \ ١٨٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kerim ayetin; yeryüzündeki herkesin yok olacağı ve Yüce Allah'ın celal ve ikram ile nitelenen vechinin/zatının baki kalacağına dair içerdiği husus, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [28:88] “O'nun vechinden/zatından başka her şey yok olucudur.”, Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } [25:58] “Ölmeyen, ebediyen diri olan [Allah'a] tevekkül et.” ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ } [3:185] “Her nefis ölümü tadacaktır.” ve benzeri diğer ayetler.

وَالْوَجْهُ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ الْعَلِيِّ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ، فَعَلَيْنَا أَنْ نُصَدِّقَ رَبَّنَا وَنُؤْمِنَ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ مَعَ التَّنْزِيهِ التَّامِّ عَنْ مُشَابَهَةِ صِفَاتِ الْخَلْقِ.

Vech (الْوَجْهُ), Yüce Allah'ın kendisini nitelediği sıfatlarından bir sıfattır. Bize düşen, mahlûkatın sıfatlarına benzemekten tamamen tenzih ederek Rabbimizi tasdik etmek ve kendisini nitelediği şeylere iman etmektir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا غَايَةَ الْإِيضَاحِ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَفِي سُورَةِ الْقِتَالِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu A‘râf suresinde ve Kıtal (Muhammed) suresinde Kur'an ayetleriyle gayet açık bir şekilde izah etmiştik. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ.

Yüce Allah'ın: { يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ } “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak büyük bir güç/delil olmadan geçemezsiniz.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ [١٥ \ ١٧] ، وَتَكَلَّمْنَا أَيْضًا هُنَاكَ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي يُفَسِّرُهَا الْجَاهِلُونَ بِكِتَابِ اللَّهِ بِغَيْرِ مَعَانِيهَا، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Bununla ilgili açıklamayı Hicr suresinde Yüce Allah'ın: { وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ } [15:17] “Ve onu kovulmuş her şeytandan koruduk.” buyruğunun izahında zikretmiştik; orada ayrıca Allah'ın Kitabı konusunda cahil olan kimselerin manalarından saptırarak tefsir ettikleri diğer ayetlerden de bahsetmiştik. Dolayısıyla bu, burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ.

Yüce Allah'ın: { فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ } “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül/kızıl bir deri olduğu zaman...” buyruğu.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ السَّمَاءَ سَتَنْشَقُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّهَا إِذَا انْشَقَّتْ صَارَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ، وَقَوْلُهُ: وَرْدَةً: أَيْ حَمْرَاءَ كَلَوْنِ الْوَرْدِ، وَقَوْلُهُ: كَالدِّهَانِ: فِيهِ قَوْلَانِ مَعْرُوفَانِ لِلْعُلَمَاءِ:

Yüce Allah bu kerim ayette, kıyamet gününde göğün yarılacağını ve yarıldığı vakit gül renginde yağ/deri gibi olacağını zikretmiştir. { وَرْدَةً } buyruğu; gül rengi gibi kırmızı demektir. { كَالدِّهَانِ } buyruğu hakkında ise âlimlerin bilinen iki görüşü vardır:

الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: أَنَّ الدِّهَانَ هُوَ الْجِلْدُ الْأَحْمَرُ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهَا تَصِيرُ وَرْدَةً مُتَّصِفَةً بِلَوْنِ الْوَرْدِ مُشَابِهَةً لِلْجِلْدِ الْأَحْمَرِ فِي لَوْنِهِ.

Bu iki görüşten birincisi: Dihân (الدِّهَان) kırmızı deridir. Buna göre anlam; göğün gül rengiyle nitelenmiş ve renk bakımından kırmızı deriye benzer hale gelmesidir.

وَالثَّانِي: أَنَّ الدِّهَانَ هُوَ مَا يُدْهَنُ بِهِ، وَعَلَيْهِ، فَالدِّهَانُ، قِيلَ: هُوَ جَمْعُ دُهْنٍ، وَقِيلَ: هُوَ مُفْرَدٌ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي مَا يُدْهَنُ بِهِ دِهَانًا، وَهُوَ مُفْرَدٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İkincisi: Dihân (الدِّهَان) kendisiyle yağ sürülen şeydir (sıvı yağdır). Buna göre dihân kelimesinin dühn (yağ) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir. Tekil olduğu da söylenmiştir; zira Araplar kendisiyle yağlanılan şeye tekil olarak da dihân demektedir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti bundandır:

كَأَنَّهُمَا مَزَادَتَا مُتَعَجِّلٍ ... فَرِيَّانِ لَمَّا تُسْلَقَا بِدِهَانِ

Sanki onlar acele eden birinin iki su tulumudur / Yeni yapılmış, henüz yağla kaynatılıp terbiye edilmemiş.

وَحَقِيقَةُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الدِّهَانَ هُوَ الْجِلْدُ الْأَحْمَرُ يَكُونُ اللَّهُ وَصَفَ السَّمَاءَ عِنْدَ انْشِقَاقِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِوَصْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْحُمْرَةُ فَشَبَّهَهَا بِحُمْرَةِ الْوَرْدِ، وَحُمْرَةِ الْأَدِيمِ الْأَحْمَرِ.

İki görüş arasındaki esas fark şudur: Dihânın kırmızı deri olduğu görüşüne göre Allah, kıyamet gününde göğü yarıldığı an tek bir özellikle nitelemiş olur ki o da kırmızılıktır; böylece onu gülün kırmızılığına ve kırmızı derinin kızıllığına benzetmiştir.

قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا يَصِلُ إِلَيْهَا حُرُّ النَّارِ فَتَحْمَرُّ مِنْ شِدَّةِ الْحَرَارَةِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَصْلُ السَّمَاءِ حَمْرَاءُ إِلَّا أَنَّهَا لِشِدَّةِ بُعْدِهَا وَمَا دُونَهَا مِنَ الْحَوَاجِزِ لَمْ تَصِلِ الْعُيُونُ إِلَى إِدْرَاكِ لَوْنِهَا الْأَحْمَرِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَأَنَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُرَى عَلَى حَقِيقَةِ لَوْنِهَا.

İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Ateşin sıcaklığı göğe ulaşır ve sıcağın şiddetinden dolayı kızarır. İlim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: Göğün aslı kırmızıdır; ancak aşırı uzaklığı ve önündeki engeller sebebiyle gözler onun kırmızı rengini gerçek mahiyetiyle idrak edememektedir ve kıyamet günü gerçek rengiyle görülecektir.

وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الدِّهَانَ هُوَ مَا يُدْهَنُ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَصَفَ السَّمَاءَ عِنْدَ انْشِقَاقِهَا بِوَصْفَيْنِ أَحَدِهِمَا حُمْرَةِ لَوْنِهَا، وَالثَّانِي أَنَّهَا تَذُوبُ وَتَصِيرُ مَائِعَةً كَالدُّهْنِ.

Dihânın kendisiyle yağ sürülen şey (sıvı yağ) olduğu görüşüne göre ise Allah, yarıldığı esnada göğü iki özellikle nitelemiştir: Birincisi renginin kırmızılığı, ikincisi ise eriyip yağ gibi akıcı hale gelmesidir.

أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَلَمْ نَعْلَمْ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تُبَيِّنُ هَذِهِ الْآيَةَ، بِأَنَّ السَّمَاءَ سَتَحْمَرُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى تَكُونَ كَلَوْنِ الْجِلْدِ الْأَحْمَرِ.

Birinci görüşe göre, kıyamet gününde göğün kırmızı deri rengi gibi oluncaya kadar kızaracağını açıklayan Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet bilmemekteyiz.

وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي الَّذِي هُوَ أَنَّهَا تَذُوبُ وَتَصِيرُ مَائِعَةً، فَقَدْ أَوْضَحَهُ اللَّهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْمَعَارِجِ: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ [٧٠ \ ٧ - ٨] ، وَالْمُهْلُ شَيْءٌ ذَائِبٌ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهُ دُرْدِيُّ الزَّيْتِ وَهُوَ عَكِرُهُ، أَوْ قُلْنَا إِنَّهُ الذَّائِبُ مِنْ حَدِيدٍ أَوْ نُحَاسٍ أَوْ نَحْوِهِمَا.

Göğün eriyip akıcı hale geleceği şeklindeki ikinci görüşe gelince; bunu Allah başka bir yerde açıklamıştır; nitekim Meâric [suresinde] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ } [70:6-8] “Şüphesiz onlar onu uzak görüyorlar. Biz ise onu yakın görüyoruz; o gün gökyüzü erimiş maden gibi olur.” Mühl (الْمُهْل), ister zeytinyağının tortusu/tortulu kısmı olduğunu söyleyelim, isterse erimiş demir, bakır veya benzeri olduğunu söyleyelim, her iki görüşe göre de erimiş bir şeydir.

وَقَدْ أَوْضَحَ تَعَالَى فِي الْكَهْفِ أَنَّ الْمُهْلَ شَيْءٌ ذَائِبٌ يُشْبِهُ الْمَاءَ، شَدِيدُ الْحَرَارَةِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا [١٨ \ ٢٩] .

Yüce Allah Kehf [suresinde] mühlün suya benzeyen, aşırı sıcak, erimiş bir madde olduğunu açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا } [18:29] “Eğer yardım isterlerse onlara, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su verilir. O ne kötü bir içecektir ve ne kötü bir dayanaktır!”

وَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْوَرْدَةَ تَشْبِيهٌ بِالْفَرَسِ الْكُمَيْتِ وَهُوَ الْأَحْمَرُ لِأَنَّ حُمْرَتَهُ تَتَلَوَّنُ بِاخْتِلَافِ الْفُصُولِ، فَتَشْتَدُّ حُمْرَتُهَا فِي فَصْلٍ، وَتَمِيلُ إِلَى الصُّفْرَةِ فِي فَصْلٍ، وَإِلَى الْغَبَرَةِ فِي فَصْلٍ.

Verde (الْوَرْدَة) lafzının kumeyt ata (doru ata) benzetme olduğu şeklindeki görüşe gelince; o kırmızı attır; çünkü onun kırmızılığı mevsimlerin değişmesiyle renk değiştirir; bir mevsimde kırmızılığı koyulaşır, bir mevsimde sarıya çalar, bir mevsimde ise boz renge çalar.

وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّشْبِيهِ كَوْنُ السَّمَاءِ عِنْدَ انْشِقَاقِهَا تَتَلَوَّنُ بِأَلْوَانٍ مُخْتَلِفَةٍ وَاضِحُ الْبُعْدِ عَنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا تَذْهَبُ وَتَجِيءُ - مَعْنَاهُ لَهُ شَاهِدٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَذَلِكَ فِي

Bu benzetmeden maksadın, yarıldığında göğün farklı renklere bürünmesi olduğu görüşü, ayetin zahirinden açıkça uzaktır. [Göğün] gidip geldiğini söyleyen kimsenin görüşünün manasının ise Allah'ın Kitabı'nda bir şahidi vardır; bu da

قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا الْآيَةَ [٥٢ \ ٩] ، وَلَكِنَّهُ لَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ بُعْدٍ.

Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا } [52:9] “O gün gök çalkalandıkça çalkalanır...” buyruğundadır; fakat bu da bana göre uzak bir ihtimalden uzak değildir.

وَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنِ انْشِقَاقِ السَّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ [٨٤ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ [٦٩ \ ١٥ - ١٦] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ [٨٢ \ ١] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي سُورَةِ «ق» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ [٥٠ \ ٦] .

Yüce Allah'ın bu kerim ayette zikrettiği kıyamet günü göğün yarılması hususu pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ } [84:1] “Gök yarıldığı zaman”, Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ } [69:15-16] “İşte o gün kıyamet kopmuş ve gök yarılmıştır...”, şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ } [25:25] “Ve göğün bulutlarla yarıldığı gün...” ve şöyle buyurmuştur: { إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ } [82:1] “Gök çatladığı zaman”. Bunu açıklayan ayetleri Kâf suresinde Yüce Allah'ın: { وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ } [50:6] “Onda hiçbir çatlak da yoktur.” buyruğunun izahında zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ.

Yüce Allah'ın: { فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz.” buyruğu.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَسْأَلُ إِنْسًا وَلَا جَانًّا عَنْ ذَنْبِهِ، وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْقَصَصِ: وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ [٢٨ \ ٧٨] .

Yüce Allah bu kerim ayette, kıyamet gününde hiçbir insana ve cine günahının sorulmayacağını zikretmiştir; bu manayı Kasas [suresinde] Yüce Allah'ın: { وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } [28:78] “Mücrimlere günahları sorulmaz.” buyruğunda da açıklamıştır.

وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي آيَاتٍ أُخَرَ أَنَّهُ يَسْأَلُ جَمِيعَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الرُّسُلَ وَالْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٥ \ ٩٢ - ٩٣] .

Yüce Allah diğer ayetlerde ise kıyamet gününde peygamberler ve kendilerine peygamber gönderilenler dahil bütün insanlara soru soracağını zikretmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu buyruklarındadır: { فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } [7:6] “Andolsun ki kendilerine peygamber gönderilenlere mutlaka soracağız; gönderilen peygamberlere de mutlaka soracağız!” ve { فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } [15:92-93] “Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta oldukları şeyleri mutlaka soracağız.”

وَقَدْ جَاءَتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مُبَيِّنَةً لِوَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي قَدْ يَظُنُّ غَيْرُ الْعَالِمِ أَنَّ بَيْنَهَا اخْتِلَافًا.

Allah'ın Kitabı'ndan, âlim olmayan kimsenin aralarında çelişki olduğunu zannedebileceği bu ayetleri telif etme/bağdaştırma yöntemini açıklayan ayetler gelmiştir.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ السُّؤَالَ الْمَنْفِيَّ فِي قَوْلِهِ هُنَا فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ [٢٨ \ ٧٨]- أَخَصُّ مِنَ السُّؤَالِ الْمُثْبَتِ فِي قَوْلِهِ: فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ، لِأَنَّ هَذِهِ فِيهَا تَعْمِيمُ السُّؤَالِ فِي كُلِّ عَمَلٍ، وَالْآيَتَانِ قَبْلَهَا لَيْسَ فِيهِمَا نَفْيُ السُّؤَالِ إِلَّا عَنِ الذُّنُوبِ خَاصَّةً، وَلِلْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ أَوْجُهٌ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ.

Öncelikle bil ki buradaki: { فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz” buyruğunda ve { وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } [28:78] “Mücrimlere günahları sorulmaz” buyruğunda nefyedilen (olumsuzlanan) soru sorma, { فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta oldukları şeyleri mutlaka soracağız” buyruğunda ispat edilen (varlığı bildirilen) soru sormadan daha hususidir; çünkü bu ayette her amelle ilgili sorunun genel olduğu bildirilmektedir. Ondan önceki iki ayette ise soru sormanın nefyedilmesi sadece günahlara mahsustur. Bu ayetleri telif etmek/bağdaştırmak hususunda âlimler katında bilinen vecihler bulunmaktadır.

الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: وَهُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَهُوَ مَحِلُّ الشَّاهِدِ عِنْدَنَا مِنْ بَيَانِ الْقُرْآنِ بِالْقُرْآنِ هُنَا، هُوَ أَنَّ السُّؤَالَ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا سُؤَالُ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ وَهُوَ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، وَالثَّانِي هُوَ سُؤَالُ الِاسْتِخْبَارِ وَالِاسْتِعْلَامِ.

Bunlardan birincisi -ki Kur'an'ın delalet ettiği ve burada Kur'an'ın Kur'an'la açıklanması bakımından bizim için delil mahiyetinde olan vecih budur- sorunun iki çeşit olmasıdır: Birincisi kınama ve azarlama sorusudur ki bu bir azap türüdür; ikincisi ise haber alma ve bilgi edinme sorusudur.

فَالسُّؤَالُ الْمَنْفِيُّ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ هُوَ سُؤَالُ الِاسْتِخْبَارِ وَالِاسْتِعْلَامِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ

Bazı ayetlerde olumsuzlanan soru, haber alma ve bilgi edinme sorusudur; çünkü Allah,

بِأَفْعَالِهِمْ مِنْهُمْ أَنْفُسِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ [٥٨ \ ٦] .

Yüce Allah'ın: { أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } [58:6] “Allah onu bir bir sayıp kaydetmiştir, onlarsa onu unutmuşlardır.” buyurduğu gibi, onların fiillerini bizzat kendilerinden daha iyi bilmektedir.

وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ سُؤَالَ اسْتِخْبَارٍ وَاسْتِعْلَامٍ لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِذَنْبِهِ مِنْهُ.

Buna göre anlam şudur: Hiçbir insana ve cine, bilgi edinme ve haber alma kabilinden günahı sorulmaz; çünkü Allah onun günahını kendisinden daha iyi bilmektedir.

وَالسُّؤَالُ الْمُثْبَتُ فِي الْآيَاتِ الْأُخْرَى هُوَ سُؤَالُ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ، سَوَاءٌ كَانَ عَنْ ذَنْبٍ أَوْ غَيْرِ ذَنْبٍ. وَمِثَالُ سُؤَالِهِمْ عَنِ الذُّنُوبِ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [٣ \ ١٠٦] ، وَمِثَالُهُ عَنْ غَيْرِ ذَنْبٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ [٣٧ \ ٢٤ - ٢٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ أَفَسِحْرٌ هَذَا [٥٢ \ ١٣ - ١٥] ، وَقَوْلُهُ: أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ [٦ \ ١٣٠] .

Diğer ayetlerde varlığı bildirilen soru ise, ister bir günah hakkında olsun ister günah dışındaki bir husus hakkında olsun, kınama ve azarlama sorusudur. Günahlar hakkında kınama ve azarlama sorusuna örnek Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } [3:106] “Yüzleri kararanlara gelince: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmeniz sebebiyle tadın azabı!” buyruğudur. Günah dışındaki bir husus hakkında olmasına örnek ise Yüce Allah'ın: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ } [37:24-26] “Durdurun onları, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir. Size ne oldu ki yardımlaşmıyorsunuz? Hayır, onlar bugün teslim olmuşlardır.” buyruğu, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ أَفَسِحْرٌ هَذَا } [52:13-15] “Cehennem ateşine itilip kakıldıkları gün: İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı büyü?...” buyruğu ve { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } [6:130] “Size içinizden peygamberler gelmedi mi?” buyruğudur.

أَمَّا سُؤَالُ الْمَوْءُودَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ [٨١ \ ٨] ، فَلَا يُعَارِضُ الْآيَاتِ النَّافِيَةَ السُّؤَالَ عَنِ الذَّنْبِ، لِأَنَّهَا سُئِلَتْ عَنْ أَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ وَهَذَا لَيْسَ مِنْ ذَنْبِهَا، وَالْمُرَادُ بِسُؤَالِهَا تَوْبِيخُ قَاتِلِهَا وَتَقْرِيعُهُ، لِأَنَّهَا هِيَ تَقُولُ لَا ذَنْبَ لِي فَيَرْجِعُ اللَّوْمُ عَلَى مَنْ قَتَلَهَا ظُلْمًا.

{ وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ } [81:8] “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman” buyruğundaki diri diri gömülen kıza soru sorulmasına gelince; bu, günah hakkında soru sorulmasını olumsuzlayan ayetlerle çelişmez; zira ona hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulmuştur ve bu onun bir günahı değildir. Ona sorulmasından maksat ise katilini kınamak ve azarlamaktır; çünkü o kız 'benim hiçbir günahım yok' diyecek, böylece kınama onu haksız yere öldüren kimseye yönelecektir.

وَكَذَلِكَ سُؤَالُ الرُّسُلِ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِ تَوْبِيخُ مَنْ كَذَّبَهُمْ وَتَقْرِيعُهُ، مَعَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِ بِأَنَّ الرُّسُلَ قَدْ بَلَّغَتْهُ، وَبَاقِي أَوْجُهِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَاتِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قُرْآنٌ، وَمَوْضُوعُ هَذَا الْكِتَابِ بَيَانُ الْقُرْآنِ بِالْقُرْآنِ، وَقَدْ بَيَّنَّا بَقِيَّتَهَا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

Aynı şekilde peygamberlere soru sorulmasından maksat da peygamberlerin tebliğde bulunduğunu ortaya koyarak aleyhlerine delil ikame etmekle birlikte, onları yalanlayanları kınamak ve azarlamaktır. Ayetleri telif etmenin geri kalan vecihlerine gelince, bunlara Kur'an delalet etmemektedir; bu kitabın konusu ise Kur'an'ın Kur'an'la açıklanmasıdır. Nitekim bunların kalanını A‘râf suresinin başında «Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda açıklamıştık.

وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٦] .

Bu mübarek kitabın bir kısmını A‘râf suresinde Yüce Allah'ın: { فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } [7:6] “Andolsun ki kendilerine peygamber gönderilenlere mutlaka soracağız; gönderilen peygamberlere de mutlaka soracağız!” buyruğunun izahında zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ.

Yüce Allah'ın: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ } “Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.” buyruğu.

قَوْلُهُ: بِسِيمَاهُمْ: أَيْ بِعَلَامَتِهِمُ الْمُمَيِّزَةِ لَهُمْ، وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّهَا هِيَ سَوَادُ وُجُوهِهِمْ وَزُرْقَةُ عُيُونِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٠٦] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [٣٩ \ ٧٠]

O'nun: { بِسِيمَاهُمْ } “simalarından” sözü, yani onları ayırt eden alametleriyle [tanınırlar] demektir. Kur'an, bunun yüzlerinin kararması ve gözlerinin gövermesi olduğuna delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ } [3:106] “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin kararacağı günde... Yüzleri kararanlara gelince...” ayetini buyurmuş, yine Yüce Allah: { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } [39:70] “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün.” buyurmuştur.

وَقَالَ تَعَالَى: وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [١٠ \ ٢٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [٨٠ \ ٤٠ - ٤٢] ، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ أَيْ يَعْلُوهَا وَيَغْشَاهَا سَوَادٌ كَالدُّخَانِ الْأَسْوَدِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي زُرْقَةِ عُيُونِهِمْ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا [٢٠ \ ١٠٢] ، وَلَا شَيْءَ أَقْبَحَ وَأَشْوَهَ مِنْ سَوَادِ الْوُجُوهِ وَزُرْقَةِ الْعُيُونِ، وَلِذَا لَمَّا أَرَادَ الشَّاعِرُ أَنْ يُقَبِّحَ عِلَلَ الْبَخِيلِ بِأَسْوَأِ الْأَوْصَافِ وَأَقْبَحِهَا، فَوَصَفَهَا بِسَوَادِ الْوُجُوهِ وَزُرْقَةِ الْعُيُونِ حَيْثُ قَالَ:

Yine Yüce Allah: { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } [10:27] “Onları bir zillet kaplar. Kendilerini Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu da yoktur; yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmış gibidir. İşte onlar ateş ehlidir; orada ebedî kalacaklardır.” buyurmuş ve Yüce Allah: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } [80:40-42] “O gün birtakım yüzlerin üzerinde ise toz toprak vardır. Onları bir karanlık kaplar. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir.” buyurmuştur. Çünkü O'nun: { تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ } “onları bir karanlık kaplar” sözünün anlamı; üzerlerini kara duman gibi bir siyahlığın kaplaması ve bürümesidir. Gözlerinin gövermesi hakkında ise Yüce Allah: { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا } [20:102] “O gün suçluları gözleri gömgök bir hâlde toplarız.” buyurmuştur. Yüz karalığı ve gözlerin gövermesinden daha çirkin ve biçimsiz bir şey yoktur. Bundan dolayı şair, cimrinin mazeretlerini en kötü ve en çirkin vasıflarla nitelemek istediğinde, onları yüzlerin karalığı ve gözlerin maviliğiyle tavsif ederek şöyle demiştir:

وَلِلْبَخِيلِ عَلَى أَمْوَالِهِ عِلَلٌ ... زُرْقُ الْعُيُونِ عَلَيْهَا أَوْجُهٌ سُودُ

Cimrinin mallarına dair öyle mazeretleri vardır ki... / Mavidir gözleri, üzerlerindedir kara yüzleri.

وَلَا سِيَّمَا إِذَا اجْتَمَعَ مَعَ سَوَادِ الْوَجْهِ اغْبِرَارُهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ فَإِنَّ ذَلِكَ يَزِيدُهُ قُبْحًا عَلَى قُبْحٍ.

Özellikle O'nun: { عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ } “üzerinde toz toprak vardır, onları bir karanlık kaplar” buyruğunda olduğu gibi yüzün karalığıyla tozlanıp kararması bir araya geldiğinde; bu durum çirkinliğe çirkinlik katar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا تَفْسِيرَهُ وَالْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الطُّورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا [٥٢ \ ١٣] .

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ } “perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar” buyruğunun tefsirini ve bunu açıklayan ayetleri Tûr suresinde, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا } [52:13] “Cehennem ateşine itilip kakıldıkları gün...” buyruğunun izahında daha önce zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ.

Yüce Allah'ın: { هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “İşte suçluların yalanladığı cehennem budur! Onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” buyruğu.

أَمَّا قَوْلُهُ: هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الطُّورِ أَيْضًا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ [٥٢ \ ١٤] .

{ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } “İşte suçluların yalanladığı cehennem budur!” buyruğuna gelince; bunu açıklayan ayetleri Tûr suresinde de Yüce Allah'ın: { هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ } [52:14] “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur!” buyruğunun izahında zikretmiştik.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ الْآيَةَ [٢٢ \ ١٩ - ٢٠] .

Yüce Allah'ın: { يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “Onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” buyruğuna gelince; bunu açıklayan ayetleri Hac suresinde: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ } [22:19-20] “...başlarının üstünden kaynar su dökülür. Bununla karınlarındakiler eritilir...” ayetinin izahında zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ.

Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.” buyruğu.

وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا وَجْهَانِ صَحِيحَانِ كِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، فَنَذْكُرُ ذَلِكَ كُلَّهُ مُبَيِّنِينَ أَنَّهُ كُلَّهُ حَقٌّ، وَذَكَرْنَا لِذَلِكَ أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً فِي

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir ayetin her ikisine de Kur'an'ın şahitlik ettiği iki sahih vechi olabileceğini, hepsinin hak olduğunu açıklayarak bunların tamamını zikrettiğimizi beyan etmiş ve bunun için

هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَمِنْ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ.

bu mübarek kitapta pek çok örnek vermiştik. İşte bu kerim ayet de bunlardandır.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ فِيهَا وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، كِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ.

Bunun izahı şudur: Bu kerim ayette, âlimler nezdinde bilinen iki vecih vardır ki her ikisine de Kur'an şahitlik etmektedir.

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: مَقَامَ رَبِّهِ: أَيْ قِيَامَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ، فَالْمَقَامُ اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى الْقِيَامِ، وَفَاعِلُهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُوَ الْعَبْدُ الْخَائِفُ، وَإِنَّمَا أُضِيفَ إِلَى الرَّبِّ لِوُقُوعِهِ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ يَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى [٧٩ \ ٤٠] ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى: قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ خَافَ عَاقِبَةَ الذَّنْبِ حِينَ يَقُومُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ، فَنَهَى نَفْسَهُ عَنْ هَوَاهَا.

Birincisi: O'nun: { مَقَامَ رَبِّهِ } “Rabbinin makamı” sözünden maksat, [kulun] Rabbinin huzurunda durmasıdır. Buradaki "makam" kelimesi, "kıyâm" manasında bir isim-masdardır. Bu veche göre onun fâili korkan kuldur; Rabbe izafe edilmesi ise Rabbin huzurunda gerçekleştiği içindir. Bu veche Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى } [79:40] “Rabbinin makamından korkan ve nefsini kötü arzulardan meneden kimseye gelince, şüphesiz cennet onun barınağıdır.” buyruğu şahitlik etmektedir. Zira O'nun: { وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى } “ve nefsini kötü arzulardan meneden” sözü, kulun Rabbinin huzurunda duracağı andaki günahın akıbetinden korktuğuna ve bu sebeple nefsini arzusundan alıkoyduğuna delalet eden bir karinedir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ فَاعِلَ الْمَصْدَرِ الْمِيمِيِّ الَّذِي هُوَ الْمَقَامُ - هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، أَيْ: خَافَ هَذَا الْعَبْدُ قِيَامَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَمُرَاقَبَتَهُ لِأَعْمَالِهِ وَإِحْصَاءَهَا عَلَيْهِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى قِيَامِ اللَّهِ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ وَإِحْصَائِهِ عَلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [٢ \ ٢٥٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ [١٣ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ الْآيَةَ [١٠ \ ٦١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

İkinci vecih ise: Mîmî masdar olan "makam"ın fâili Yüce Allah'tır. Yani: Bu kul, Allah'ın kendisi üzerindeki murakabesini, amellerini gözetlemesini ve onları aleyhine sayıp kaydetmesini korkuyla gözetmiştir. Bu veche, Yüce Allah'ın bütün mahlukatı üzerindeki hâkimiyetine ve onların amellerini kaydettiğine delalet eden ayetler delillik etmektedir; nitekim Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } [2:255] “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur.” buyruğu, Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ } [13:33] “Her canın kazandığını görüp gözeten [Allah gibi midir]?” buyruğu ve Yüce Allah'ın: { وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } [10:61] “Siz herhangi bir işe koyulup ona daldığınızda, mutlaka Biz üzerinizde şahidizdir...” buyruğu ve benzeri diğer ayetler buna örnektir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ الْجِنِّ: يَاقَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ الْآيَةَ [٤٦ \ ٣١] أَنَّ قَوْلَهُ: وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ، وَتَصْرِيحَهُ بِالِامْتِنَانِ بِذَلِكَ عَلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ فِي قَوْلِهِ: فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ [٥٥ \ ٤٧] نَصٌّ قُرْآنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْخَائِفِينَ مَقَامَ رَبِّهِمْ مِنَ الْجِنِّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ.

Ahkâf suresinde cinler hakkında geçen Yüce Allah'ın: { يَاقَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } [46:31] “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın...” buyruğunun izahında; O'nun: { وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyruğunun ve { فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } [55:47] “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” buyruğunda bunu insanlara ve cinlere açıkça bir minnet olarak zikretmesinin, Rablerinin makamından korkan mümin cinlerin de cennete gireceğine dair Kur'anî bir nass olduğunu daha önce zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ.

Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarları kalın ipekten döşeklere yaslanmış olarak...” buyruğu.

قَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] ، جَمِيعَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَنَعُّمِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِالسُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ، وَالْحِلْيَةِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ يَحْرُمُ عَلَى ذُكُورِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي دَارِ الدُّنْيَا.

Nahl suresinde Yüce Allah'ın: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } [16:14] “...ve ondan takınacağınız süs eşyası çıkarasınız diye...” buyruğunun izahında, cennet ehlinin sündüs (ince ipek), istebrak (kalın ipek) ile altın ve gümüşten ziynetlerle nimetleneceğine delalet eden bütün Kur'an ayetlerini açıklamış ve bunların tamamının dünya yurdunda bu ümmetin erkeklerine haram kılındığını beyan etmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ.

Yüce Allah'ın: { فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ } “Oralarda, bakışlarını sadece [eşlerine] dikmiş kadınlar vardır.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] .

Buna dair açıklamayı Sâffât suresinde Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ } [37:48] “Yanlarında ise bakışlarını yalnız onlara dikmiş, iri gözlü eşler vardır.” buyruğunun izahında eksiksiz olarak daha önce vermiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ.

Yüce Allah'ın: { حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ } “Çadırlara kapanmış huriler vardır.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى الْقَصْرِ فِي الْخِيَامِ، وَقَصْرِ الطَّرْفِ عَلَى الْأَزْوَاجِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] ، وَقَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى صِفَاتِ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالصَّافَّاتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.

Çadırlarda alıkonulmanın ve bakışların eşlere has kılınmasının manasını Sâffât suresinde Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ } [37:48] “Yanlarında ise bakışlarını yalnız onlara dikmiş, iri gözlü eşler vardır.” buyruğunun izahında zikretmiştik. Cennet ehlinin kadınlarının vasıflarına delalet eden ayetleri de bu kitabın pek çok yerinde, Bakara, Sâffât ve diğer surelerde daha önce zikretmiştik.