Binûn

Mümtehine — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الصِّنْفُ الْأَوَّلُ: عَدُوٌّ لَمْ يُقَاتِلُوا الْمُسْلِمِينَ فِي دِينِهِمْ وَلَمْ يُخْرِجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، فَهَؤُلَاءِ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ.

Birinci sınıf: Müslümanlarla dinleri uğrunda savaşmayan ve onları yurtlarından çıkarmayan düşmandır. Yüce Allah bunlar hakkında şöyle buyurmaktadır: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “Allah, din uğrunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik yapmanızı yasaklamaz.”

وَالصِّنْفُ الثَّانِي: قَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ، وَأَخْرَجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِهِمْ، وَهَؤُلَاءِ يَقُولُ تَعَالَى فِيهِمْ: إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ.

İkinci sınıf ise: Müslümanlarla savaşan, onları yurtlarından çıkaran ve çıkarılmalarına arka çıkanlardır. Yüce Allah bunlar hakkında da şöyle buyurmaktadır: { إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ } “Allah sizi ancak sizinle din uğrunda savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza arka çıkan kimseleri dost edinmekten meneder.”

إِذًا فَهُمَا قِسْمَانِ مُخْتَلِفَانِ وَحُكْمَانِ مُتَغَايِرَانِ، وَإِنْ كَانَ الْقِسْمَانِ لَمْ يَخْرُجَا عَنْ عُمُومِ عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ الْمُتَقَدِّمِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَقَدِ اعْتَبَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْآيَةَ الْأَوْلَى رُخْصَةً بَعْدَ النَّهْيِ الْمُتَقَدِّمِ، ثُمَّ إِنَّهَا نُسِخَتْ بِآيَةِ السَّيْفِ أَوْ غَيْرِهَا عَلَى مَا سَيَأْتِي.

O hâlde bunlar iki farklı kısım ve iki ayrı hükümdür; her ne kadar bu iki kısım surenin başında geçen { عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ } “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanlar” umumi ifadesinin dışına çıkmasa da. Bazı müfessirler birinci ayeti önceki yasaktan sonra bir ruhsat saymış, ardından geleceği üzere kılıç ayetiyle yahut başka bir ayetle neshedildiğini kabul etmişlerdir.

وَاعْتَبَرَ الْآيَةَ الثَّانِيَةَ تَأْكِيدًا لِلنَّهْيِ الْأَوَّلِ، وَنَاقَشَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ دَعْوَى النَّسْخِ فِي الْأُولَى، وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ نَزَلَتْ وَمَنَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا، وَالْوَاقِعُ أَنَّ الْآيَتَيْنِ تَقْسِيمٌ لِعُمُومِ الْعَدُوِّ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ [٦٠ \ ١] ، مَعَ بَيَانِ كُلِّ قِسْمٍ وَحُكْمِهِ، كَمَا تَدُلُّ لَهُ قَرَائِنُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَقَرَائِنُ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

İkinci ayeti ise ilk yasağın bir teyidi olarak değerlendirmişlerdir. Bazı müfessirler birinci ayetteki nesh iddiasını tartışmış ve bu ayetin kim hakkında indiği ve kastedilenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Gerçek şu ki, bu iki ayet Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ } [Mümtehine, 60/1] “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” buyruğunda geçen genel düşman kavramının, her bir kısmın ve hükmünün açıklanmasıyla birlikte yapılan bir taksimidir; nitekim birinci ayetteki karineler ve inşâallahu teâlâ geleceği üzere bu iki ayetteki karineler de buna delalet etmektedir.

أَمَّا التَّقْسِيمُ فَقِسْمَانِ: قِسْمٌ مُسَالِمٌ لَمْ يُقَاتِلِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يُخْرِجْهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ،

Taksimata gelince, iki kısımdır: [Birinci] kısım, barışçı olup Müslümanlarla savaşmamış ve onları yurtlarından çıkarmamış olanlardır;

فَلَمْ يَنْهَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ بِرِّهِمْ وَالْإِقْسَاطِ إِلَيْهِمْ، وَقِسْمٌ غَيْرُ مُسَالِمٍ يُقَاتِلُ الْمُسْلِمِينَ وَيُخْرِجُهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَيُظَاهِرُ عَلَى إِخْرَاجِهِمْ، فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ مُوَالَاتِهِمْ، وَفَرْقٌ بَيْنَ الْإِذْنِ بِالْبَرِّ وَالْقِسْطِ، وَبَيْنَ النَّهْيِ عَنِ الْمُوَالَاةِ وَالْمَوَدَّةِ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا التَّقْسِيمِ مَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنْ قَرَائِنَ، وَهِيَ عُمُومُ الْوَصْفِ بِالْكُفْرِ، وَخُصُوصُ الْوَصْفِ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَإِيَّاكُمْ.

Allah, Müslümanları onlara iyilik etmekten ve adaletli davranmaktan menetmemiştir. [İkinci] kısım ise barışçı olmayan, Müslümanlarla savaşan, onları yurtlarından çıkaran ve çıkarılmalarına arka çıkanlardır; Allah da Müslümanları onları dost edinmekten menetmiştir. İyilik ve adaletle muameleye izin verilmesi ile dostluk ve sevgi beslemenin yasaklanması arasında fark vardır. Bu taksime, birinci ayetteki karineler de şahitlik etmektedir ki bunlar; küfür vasfının genel olması, Resul'ü ve sizi [yurdunuzdan] çıkarma vasfının ise özel olmasıdır.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِخْرَاجَ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ كَانَ نَتِيجَةً لِقِتَالِهِمْ وَإِيذَائِهِمْ، فَهَذَا الْقِسْمُ هُوَ الْمَعْنِيُّ بِالنَّهْيِ عَنْ مُوَالَاتِهِ لِمَوْقِفِهِ الْمُعَادِي؛ لِأَنَّ الْمُعَادَاةَ تُنَافِي الْمُوَالَاةَ.

Malumdur ki Resûlullah'ın ﷺ ve Müslümanların yurtlarından çıkarılması, onlarla savaşılması ve onlara eziyet edilmesinin bir sonucuydu. İşte bu düşmanca tutumundan dolayı dost edinilmesi yasaklanan kısım budur; çünkü düşmanlık, dostlukla bağdaşmaz.

وَلِذَا عَقَّبَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، فَأَيُّ ظُلْمٍ بَعْدَ مُوَالَاةِ الْفَرْدِ لِأَعْدَاءِ أُمَّتِهِ وَأَعْدَاءِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.

Bundan dolayı [Yüce Allah] bunun peşinden: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Bir kimsenin kendi ümmetinin düşmanlarını, Allah'ın ve Resulü'nün düşmanlarını dost edinmesinden daha büyük hangi zulüm olabilir?

أَمَّا الْقِسْمُ الْعَامُّ وَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا جَاءَهُمْ مِنَ الْحَقِّ لَكِنَّهُمْ لَمْ يُعَادُوا الْمُسْلِمِينَ فِي دِينِهِمْ لَا بِقِتَالٍ، وَلَا بِإِخْرَاجٍ، وَلَا بِمُعَاوَنَةِ غَيْرِهِمْ عَلَيْهِمْ وَلَا ظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِهِمْ، فَهَؤُلَاءِ مِنْ جَانِبٍ لَيْسُوا مَحَلًّا لِلْمُوَالَاةِ لِكُفْرِهِمْ، وَلَيْسَ مِنْهُمْ مَا يَمْنَعُ بِرَّهُمْ وَالْإِقْسَاطَ إِلَيْهِمْ.

Genel kısma, yani kendilerine gelen hakkı inkâr eden fakat Müslümanlara ne savaşla ne [yurttan] çıkarmayla ne de başkalarına yardım edip çıkarılmalarına arka çıkmak suretiyle dinleri konusunda düşmanlık etmeyenlere gelince; bunlar bir yandan inkârlarından ötürü dost edinilmeye layık değillerdir, diğer yandan da kendilerine iyilik edilmesine ve adil davranılmasına engel olacak bir durumları yoktur.

وَعَلَى هَذَا فَإِنَّ الْآيَةَ الثَّانِيَةَ لَيْسَ فِيهَا جَدِيدُ بَحْثٍ بَعْدَ الْبَحْثِ الْمُتَقَدِّمِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَبَقِيَ الْبَحْثُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَمِنْ جَانِبَيْنِ: الْأَوَّلُ: بَيَانُ مَنِ الْمَعْنِيُّ بِهَا، وَالثَّانِي: بَيَانُ حُكْمِهَا، وَهَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَمْ نُسِخَتْ.

Buna göre, surenin başındaki önceki incelemeden sonra ikinci ayette yeni bir inceleme konusu kalmamıştır. Geriye birinci ayetin iki yönden incelenmesi kalmaktadır: Birincisi, onunla kimin kastedildiğinin beyanı; ikincisi ise hükmünün beyanı ve muhkem mi yoksa mensuh mu olduğudur.

وَقَدِ اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْأَمْرَيْنِ، وَلِأَهَمِّيَّةِ هَذَا الْمَبْحَثِ وَحَاجَةِ الْأُمَّةِ إِلَيْهِ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَأَشَدِّ مَا تَكُونُ فِي هَذَا الْعَصْرِ لِقُوَّةِ تَشَابُكِ مَصَالِحِ الْعَالَمِ وَعُمْقِ تُدَاخُلِهَا، وَتَرَابِطِ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ فِي جَمِيعِ الْمَجَالَاتِ، وَعَدَمِ انْفِكَاكِ دَوْلَةٍ عَنْ أُخْرَى مِمَّا يَزِيدُ مِنْ وُجُوبِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْمَوْضُوعِ.

Müfessirlerin görüşleri her iki konuda da farklılık göstermiştir. Bu konunun önemi ve ümmetin her devirde ona duyduğu ihtiyaç —özellikle de dünya menfaatlerinin son derece karmaşıklaşıp derinleştiği, her alanda birbirine bağlandığı ve hiçbir devletin diğerinden bağımsız kalamadığı bu asırda— bu meseleye gösterilmesi gereken önemi daha da artırmaktadır.

وَإِنِّي مُسْتَعِينُ اللَّهِ فِي إِيرَادِ مَا قِيلَ فِيهَا، ثُمَّ مُقَدِّمٌ مَا يُمْكِنُ أَخْذُهُ مِنْ مَجْمُوعِ أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ، وَكَلَامِ الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ.

Ben de bu hususta söylenenleri aktarma konusunda Allah'tan yardım diliyor, ardından müfessirlerin görüşlerinin toplamından ve Şeyh'in —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— sözlerinden çıkarılabilecek neticeyi takdim ediyorum.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ إِنَّهَاُ مَنْسُوخَةٌ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَبِي زَيْدٍ: أَنَّهَا كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ زَمَنَ الْمُوَادَعَةِ وَتَرْكِ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ ثُمَّ نُسِخَتْ، قِيلَ بِآيَةِ: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [٩ \ ٥] قَالَهُ قَتَادَةُ.

Birinci görüş: Ayetin mensuh olduğudur. Kurtubî, Ebû Zeyd'den naklen şöyle demiştir: Bu [hüküm], İslâm'ın başlangıcında, barış ve savaş emrinin henüz verilmediği dönemde idi; sonra neshedildi. Katâde ise: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } [Tevbe, 9/5] “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetiyle [neshedildiği] söylendi, demiştir.

وَقِيلَ: كَانَتْ فِي أَهْلِ الصُّلْحِ فَلَمَّا زَالَ زَالَ حُكْمُهَا وَانْتَهَى الْعَمَلُ بِهَا بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ.

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet sulh ehli hakkındaydı; sulh ortadan kalkınca hükmü de kalktı ve Mekke'nin fethinden sonra onunla amel sona erdi.

وَقِيلَ: هِيَ مِنْ أَصْحَابِ الْعَهْدِ حَتَّى يَنْتَهِيَ عَهْدُهُمْ أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ أَيْ أَنَّهَا كَانَتْ مُؤَقَّتَةً بِوَقْتٍ وَمُرْتَبِطَةً بِقَوْمٍ.

Şöyle de denilmiştir: Bu, ahit sahipleri hakkında olup süreleri bitene yahut ahitleri bozulup kendilerine bildirilene kadardır; yani belirli bir vakitle sınırlı ve belirli bir toplulukla irtibatlı idi.

وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ فِي الْعَاجِزِينَ عَنِ الْقِتَالِ مِنَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, müşriklerden kadınlar ve çocuklar gibi savaşa güç yetiremeyenler hakkındaydı.

وَقِيلَ: إِنَّهَا فِي ضَعَفَةِ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْهِجْرَةِ حِينَمَا كَانَتِ الْهِجْرَةُ وَاجِبَةً، فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا، وَعَلَى كُلِّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ تَكُونُ قَدْ نُسِخَتْ، بِفَوَاتِ وَقْتِهَا وَذَهَابِ مَنْ عُنِيَ بِهَا.

Şöyle de denilmiştir: Bu, hicretin farz olduğu dönemde hicret etmeye güç yetiremeyen zayıf müminler hakkındadır. Bütün bu görüşlere göre ayet, vaktinin geçmesi ve kastedilenlerin ortadan kalkmasıyla neshedilmiş olmaktadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهَا مُحْكَمَةٌ قَالَهُ أَيْضًا الْقُرْطُبِيُّ وَنَقَلَهُ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ، وَنَقَلَ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أُمِّ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄ جَاءَتْ إِلَيْهَا وَهِيَ لَمْ تُسْلِمْ بَعْدُ وَكَانَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، وَجَاءَتْ لِابْنَتِهَا بِهَدَايَا فَأَبَتْ أَنْ تَقْبَلَهَا مِنْهَا وَأَنْ تَسْتَقْبِلَهَا حَتَّى تَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَذِنَ لَهَا وَأَمَرَهَا بِصِلَتِهَا وَعَزَاهُ لِلْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ.

İkinci görüş: Ayetin muhkem olduğudur. Bunu da Kurtubî söylemiş ve tefsir ehlinin çoğundan nakletmiştir. Onların delillerinden biri olarak da ayetin Esmâ bint Ebî Bekir'in radıyallâhu anhümâ annesi hakkında indiğini nakletmiştir: Annesi henüz Müslüman olmamışken hicretten sonra kızının yanına gelmiş ve ona hediyeler getirmişti. Esmâ ise Resûlullah'tan ﷺ izin alıncaya kadar hediyeleri kabul etmekten ve onu ağırlamaktan kaçınmıştı. Bunun üzerine Resûlullah ona izin vermiş ve annesiyle sıla-i rahimde bulunmasını emretmiştir. [Kurtubî] bunu Buhârî ve Müslim'e nispet etmiştir.

وَقَالَ غَيْرُهُ: ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَذَكَرَ عَنِ الْمَاوَرْدِيِّ أَنَّ قُدُومَهَا كَانَ فِي وَقْتِ الْهُدْنَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَقْتَ الْهُدْنَةِ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ الَّذِي قِيلَ: إِنَّهُ مَنْسُوخٌ أَيْ بِانْتِهَائِهَا، وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ دَائِرَةٌ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ بَيْنَ الْإِحْكَامِ وَالنَّسْخِ.

Başkası ise şöyle demiştir: Buhârî bunu Târih'inde zikretmiştir. Mâverdî'den de kadının gelişinin mütareke (ateşkes) döneminde olduğunu nakletmiştir. Malumdur ki mütareke dönemi, mütarekenin bitmesiyle nesh olunduğu söylenen birinci kısımdandır. Buna göre ayet, müfessirler nezdinde muhkemlik ile nesh arasında dönüp durmaktadır.

وَإِذَا رَجَعْنَا إِلَى سَبَبِ نُزُولِ السُّورَةِ وَتَقَيَّدْنَا بِصُورَةِ السَّبَبِ، نَجِدُ أَوَّلَهَا نَزَلَ بَعْدَ انْتِهَاءِ الْعَهْدِ بِنَقْضِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُ، وَعِنْدَ تَهَيُّئِ الْمُسْلِمِينَ لِفَتْحِ مَكَّةَ، وَمَجِيءِ أُمِّ أَسْمَاءَ وَإِنْ كَانَ بَعْدَ الْهُدْنَةِ فَهَلْ كَانَ النِّسَاءُ دَاخِلَاتٍ فِي الْعَهْدِ أَمْ لَا؟ لِعَدَمِ التَّصْرِيحِ بِذِكْرِهِنَّ.

Surenin iniş sebebine dönüp iniş sebebinin hususi durumuna bağlı kaldığımızda, surenin baş tarafının müşriklerin ahdi bozmalarıyla ahdin sona ermesinden sonra ve Müslümanların Mekke'nin fethine hazırlandıkları sırada indiğini görürüz. Esmâ'nın annesinin gelişi ise mütarekeden sonra olsa bile —kadınların açıkça zikredilmemesi sebebiyle— kadınlar ahde dâhil miydi, değil miydi?

وَعَلَيْهِ فَلَا دَلَالَةَ فِي قِصَّةِ أُمِّ أَسْمَاءَ عَلَى عَدَمِ النَّسْخِ وَلَا عَلَى إِثْبَاتِهِ.

Buna göre Esmâ'nın annesi kıssasında neshin olmadığına dair de, neshin gerçekleştiğine dair de kesin bir delalet yoktur.

وَإِذَا رَجَعْنَا إِلَى عُمُومِ اللَّفْظِ نَجِدِ الْآيَةَ صَرِيحَةً شَامِلَةً لِكُلِّ مَنْ لَمْ يُنَاصِبِ الْمُسْلِمِينَ الْعَدَاءَ، وَلَمْ يُظْهِرْ سُوءًا إِلَيْهِمْ، وَهِيَ فِي الْكُفَّارِ أَقْرَبُ مِنْهَا فِي الْمُسْلِمِينَ؛ لِأَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَى ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ الشَّرْعِيَّةِ، وَعَلَيْهِ فَإِنَّ دَعْوَى النَّسْخِ تَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ قَوِيٍّ يُقَاوِمُ صَرَاحَةَ هَذَا النَّصِّ الشَّامِلِ، وَتَوَفُّرَ شُرُوطِ النَّسْخِ الْمَعْلُومَةِ فِي أُصُولِ التَّفْسِيرِ.

Lafzın umumiliğine döndüğümüzde ise ayetin, Müslümanlara düşmanlık beslemeyen ve onlara bir kötülük sergilemeyen herkesi kapsadığını açıkça görürüz. Bu [hüküm], kâfirler hakkında olması Müslümanlar hakkında olmasından daha uygundur; zira zayıf Müslümanlara iyilik etmek dinî bir zaruret olarak zaten bilinmektedir. Buna göre nesh iddiası, bu kapsamlı nassın açıklığına karşı koyabilecek güçlü bir delile ve tefsir usulünde bilinen nesh şartlarının varlığına muhtaçtır.

وَيُؤَيِّدُ عَدَمَ النَّسْخِ مَا نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، وَكَذَلِكَ كَلَامُ الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً [٣ \ ٢٨] بِأَنَّ ذَلِكَ رُخْصَةٌ فِي حَالَةِ الْخَوْفِ وَالضَّعْفِ مَعَ اشْتِرَاطِ سَلَامَةِ الدَّاخِلِ فِي الْقَلْبِ، فَإِنَّ مَفْهُومَهُ

Neshin olmadığını, Kurtubî'nin tefsir ehlinin çoğundan naklettiği ayetin muhkem olduğu görüşü ve keza Şeyh'in —Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun— Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً } [Âl-i İmrân, 3/28] “Ancak onlardan korunma maksadıyla sakınmanız müstesnadır” buyruğu hakkında, bunun kalbin içinin selametini şart koşmak kaydıyla korku ve zayıflık hâlinde bir ruhsat olduğunu belirtmesi de teyit etmektedir. Zira bunun mefhumu;

أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ وَبَاقٍ الْعَمَلُ بِهَا عِنْدَ اللُّزُومِ، وَمَفْهُومُهُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا كَانُوا فِي حَالَةِ قُوَّةٍ وَعَدَمِ خَوْفٍ وَفِي مَأْمَنٍ مِنْهُمْ، وَلَيْسَ مِنْهُمْ قِتَالٌ، وَهُمْ فِي غَايَةٍ مِنَ الْمُسَالَمَةِ فَلَا مَانِعَ مِنْ بِرِّهِمْ بِالْعَدْلِ وَالْإِقْسَاطِ مَعَهُمْ، وَهَذَا مِمَّا يَرْفَعُ مِنْ شَأْنِ الْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ، بَلْ وَفِيهِ دَعْوَةٌ إِلَى الْإِسْلَامِ بِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ، وَتَأْلِيفِ الْقُلُوبِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ، وَعَدَمِ مُعَادَاةِ مَنْ لَمْ يُعَادِهِمْ، وَمِمَّا يَدُلُّ لِذَلِكَ مِنَ الْقَرَائِنِ الَّتِي نَوَّهْنَا عَنْهَا سَابِقًا مَا جَاءَ فِي التَّذْيِيلِ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ فَهَذَا تَرْشِيحٌ لِمَا قَدَّمْنَا كَمَا قَابَلَ هَذَا بِالتَّذْيِيلِ عَلَى الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، فَفِيهِ مُقَابَلَةٌ بَيْنَ الْعَدْلِ وَالظُّلْمِ فَالْعَدْلُ فِي الْإِحْسَانِ، وَالْقِسْطُ لِمَنْ يُسَالِمُكَ، وَالظُّلْمُ مِمَّنْ يُوَالِي مَنْ يُعَادِي قَوْمَهُ.

ayetin muhkem olduğu ve gerektiğinde onunla amelin baki kaldığıdır. Bunun mefhumu da şudur: Müminler güç hâlinde olup korku içinde olmadıklarında, onlardan emin olduklarında, karşı taraftan bir savaş gelmediğinde ve onlar son derece barışçı davrandıklarında, onlara adaletle iyilik edilmesinde ve dürüst davranılmasında bir sakınca yoktur. Bu durum İslâm'ın ve Müslümanların şanını yücelten bir husustur; hatta güzel muamele ile İslâm'a davet etmek, kendilerine iyilik edene ihsanda bulunarak ve kendilerine düşmanlık etmeyene düşmanlık etmeyerek kalpleri ısındırmak vardır. Daha önce işaret ettiğimiz karinelerden buna delalet eden hususlardan biri de bu ayetin sonunun Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah adaleti gözetenleri sever” buyruğuyla bitirilmesidir. Bu, daha önce sunduğumuz açıklamayı pekiştirmektedir; nitekim diğer ayetin sonundaki: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Sizden kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğuyla da bu karşılanmıştır. Burada adalet ile zulüm arasında bir mukabele vardır: Adalet, sana barışçı davranana iyilik etmek ve insaflı olmaktır; zulüm ise kendi kavmine düşmanlık eden kimseyi dost edinmektir.

وَمِمَّا يَنْفِي النَّسْخَ عَدَمُ التَّعَارُضِ بَيْنَ هَذَا الْمَعْنَى، وَبَيْنَ آيَةِ السَّيْفِ، لِأَنَّ شَرْطَ النَّسْخِ التَّعَارُضُ، وَعَدَمُ إِمْكَانِ الْجَمْعِ، وَمَعْرِفَةُ التَّارِيخِ، وَالْجَمْعُ هُنَا مُمْكِنٌ وَالتَّعَارُضُ مَنْفِيٌّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ لَا يَمْنَعُ الْإِحْسَانَ قَبْلَهُ، كَمَا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ مَا كَانُوا لِيُفَاجِئُوا قَوْمًا بِقِتَالٍ حَتَّى يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَهَذَا مِنَ الْإِحْسَانِ قَطْعًا، وَلِأَنَّهُمْ قَبِلُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الْجِزْيَةَ، وَعَامَلُوا أَهْلَ الذِّمَّةِ بِكُلِّ إِحْسَانٍ وَعَدَالَةٍ.

Nesihi nefyeden hususlardan biri de bu mana ile kılıç ayeti arasında bir çelişkinin bulunmamasıdır. Çünkü neshin şartı, çelişki olması, uzlaştırmanın (cem etmenin) mümkün olmaması ve tarihin bilinmesidir. Burada ise uzlaştırma mümkündür ve çelişki söz konusu değildir. Çünkü savaş emri, savaştan önce iyilik yapmaya engel değildir; nitekim Müslümanlar bir kavmi İslâm'a davet etmedikçe onlara asla ansızın savaş açmazlardı ki bu da kesinlikle bir ihsandır. Ayrıca onlar Ehl-i Kitap'tan cizyeyi kabul etmiş ve zimmîlere tam bir ihsan ve adaletle muamele etmişlerdir.

وَقِصَّةُ الظَّعِينَةِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ صَاحِبَةِ الْمَزَادَتَيْنِ لَمْ يُقَاتِلُوهَا أَوْ يَأْسِرُوهَا أَوْ يَسْتَبِيحُوا مَاءَهَا بَلِ اسْتَاقُوهَا بِمَائِهَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَ مِنْ مَزَادَتَيْهَا قَلِيلًا، وَدَعَا فِيهِ وَرَدَّهُ، ثُمَّ اسْتَقَوْا وَقَالَ لَهَا: اعْلَمِي أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي سَقَانَا وَلَمْ تَنْقُصْ مِنْ مَزَادَتَيْكِ شَيْئًا، وَأَكْرَمُوهَا وَأَحْسَنُوا إِلَيْهَا، وَجَمَعُوا لَهَا طَعَامًا، وَأَرْسَلُوهَا فِي سَبِيلِهَا فَكَانَتْ تَذْكُرُ ذَلِكَ، وَتَدْعُو قَوْمَهَا لِلْإِسْلَامِ.

Sahîh-i Buhârî'deki iki su tulumu sahibi yolcu kadın kıssasında da [sahabeler] onunla savaşmamış, onu esir almamış veya suyuna el koymamış; bilakis onu suyuyla birlikte Resûlullah'a ﷺ getirmişlerdir. Resûlullah onun iki kırbasından biraz su almış, ona dua edip geri dökmüş, sonra da su içmişler ve ona: “Bil ki bize suyu içiren Allah'tır ve senin kırbalarından hiçbir şey eksilmemiştir” demiştir. Ona ikram etmiş, iyilikte bulunmuş, onun için yiyecek toplamış ve onu yoluna salıvermişlerdir. O kadın da bunu anlatıp kavmini İslâm'a davet etmiştir.

وَقِصَّةُ ثُمَامَةَ لَمَّا جِيءَ بِهِ أَسِيرًا وَرُبِطَ فِي سَارِيَةِ الْمَسْجِدِ، وَبَعْدَ أَنْ أَصْبَحَ عَاجِزًا عَنِ الْقِتَالِ لَمْ يَمْنَعْهُمْ مِنَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، فَكَانَ يُرَاحُ عَلَيْهِ كُلَّ يَوْمٍ بِحَلِيبِ سَبْعِ نِيَاقٍ حَتَّى فُكَّ أَسْرُهُ فَأَسْلَمَ طَوَاعِيَةً، وَهَكَذَا نَصَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ الْآيَةَ [٧٦ \ ٨ - ٩] .

Sümâme esir olarak getirilip mescidin direğine bağlandığında ve artık savaşmaktan aciz kaldığında, bu durum onun hakkındaki ihsana engel olmamıştı; esareti çözülünceye kadar her gün ona yedi devenin sütü götürülmüş, neticede kendi rızasıyla Müslüman olmuştu. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } [İnsân, 76/8-9] “Onlar, seve seve yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler. 'Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz...'” ayeti.

وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ أَسِيرٍ بِيَدِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا مِنَ الْكُفَّارِ.

Malumdur ki o vakit Müslümanların elinde kâfirlerden başka hiçbir esir yoktu.

وَفِي سَنَةِ تِسْعٍ وَهِيَ سَنَةُ الْوُفُودِ، فَكَانَ يَقْدِمُ إِلَى الْمَدِينَةِ الْمُسْلِمُونَ وَغَيْرُ الْمُسْلِمِينَ، فَيَتَلَقَّوْنَ الْجَمِيعَ بِالْبِرِّ وَالْإِحْسَانِ كَوَفْدِ نَجْرَانَ وَغَيْرِهِمْ وَهَاهُو ذَا وَفْدُ تَمِيمٍ جَاءَ يُفَاخِرُ

Dokuzuncu yılda, yani Elçiler Yılı'nda (Senetü'l-Vüfûd) Medine'ye Müslümanlar da gayrimüslimler de geliyor ve hepsi de Necrân heyeti ve diğerlerinde olduğu gibi iyilik ve ihsanla karşılanıyordu. İşte Temîm heyeti de övünmek için gelmişti;

وَيُفَاوِضُ فِي أُسَارَى لَهُ، فَيَأْذَنُ لَهُمْ ﷺ وَيَسْتَمِعُ مُفَاخَرَتِهِمْ وَيَأْمُرُ مَنْ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي النِّهَايَةِ يُسْلِمُونَ وَيُجِيزُهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بِالْجَوَائِزِ، وَهَذَا أَقْوَى دَلِيلٍ عَلَى عَدَمِ النَّسْخِ، لِأَنَّ وَفْدًا يَأْتِي مُتَحَدِّيًا مُفَاخِرًا لَكِنَّهُ لَمْ يُقَاتِلْ وَلَمْ يُظَاهِرْ عَلَى إِخْرَاجِهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَجَاءَ فِي أَمْرٍ جَارٍ فِي عُرْفِ الْعَرَبِ فَجَارَاهُمْ فِيهِ ﷺ بَعْدَ أَنْ أَعْلَنَ لَهُمْ أَنَّهُ مَا بِالْمُفَاخَرَةِ بُعِثَ، وَلَكِنْ تَرَفُّقًا بِهِمْ، وَإِحْسَانًا إِلَيْهِمْ، وَتَأْلِيفًا لِقُلُوبِهِمْ، وَقَدْ كَانَ فَأَسْلَمُوا، وَهَذَا مَا تُعْطِيهِ جَمِيعُ الْأَقْوَالِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا.

Kendi esirleri hakkında müzakere yapıyorlardı. Resûlullah ﷺ onlara izin veriyor, övünmelerini dinliyor ve Müslümanlardan onlara cevap verecek kimselere emir veriyordu. Sonunda Müslüman oldular ve Resûlullah ﷺ onlara hediyeler verdi. Bu, neshin olmadığına dair en güçlü delildir; zira meydan okuyarak ve övünerek gelen fakat savaşmayan, Müslümanların yurtlarından çıkarılmasına arka çıkmayan ve Arap örfünde cari olan bir mesele için gelen bir heyet vardı ve Resûlullah ﷺ kendisinin övünmek için gönderilmediğini onlara bildirdikten sonra kendilerine yumuşak davranarak, ihsanda bulunarak ve kalplerini ısındırarak onlara ayak uydurmuştu; nitekim neticede Müslüman olmuşlardır. Daha önce sunduğumuz bütün görüşlerin verdiği mana da budur.

وَقَدْ بَحَثَ إِمَامُ الْمُفَسِّرِينَ الطَّبَرِيُّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنْ نَوَاحِي النَّقْلِ وَأَخِيرًا خَتَمَ بَحْثَهُ بِقَوْلِهِ مَا نَصُّهُ: وَأَوْلَى الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ بِالصَّوَابِ قَوْلُ مَنْ قَالَ عَنَى بِذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ، مِنْ جَمِيعِ أَصْنَافِ الْمِلَلِ وَالْأَدْيَانِ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتَصِلُوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ ﷿ عَمَّ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ، جَمِيعَ مَنْ كَانَ ذَلِكَ صِفَتُهُ فَلَمْ يُخَصِّصْ بِهِ بَعْضًا دُونَ بَعْضٍ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: ذَلِكَ مَنْسُوخٌ؛ لِأَنَّ بِرَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ مِمَّنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَرَابَةُ نَسَبٍ أَوْ مِمَّنْ لَا قَرَابَةَ بَيْنَهُ وَلَا نَسَبَ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، وَلَا مَنْهِيٌّ عَنْهُ، إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ لَهُ أَوْ لِأَهْلِ الْحَرْبِ عَلَى عَوْرَةٍ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، أَوْ تَقْوِيَةٌ لَهُمْ بِكُرَاعٍ أَوْ سِلَاحٍ.

Müfessirlerin imamı Taberî bu meseleyi nakil yönünden incelemiş ve nihayet incelemesini aynen şu sözlerle noktalamıştır: “Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı, Yüce Allah'ın: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } “Allah, din uğrunda sizinle savaşmayan kimselere... yasaklamaz” buyruğuyla, bütün din ve milletlerden olup kendilerine iyilikte bulunmanız, sıla-i rahim yapmanız ve adaletli davranmanız kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah Azze ve Celle: { الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ } “Din uğrunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimseler” buyruğuyla bu sıfata sahip olan herkesi kapsamış, bir kısmını diğerinden ayırmamıştır. 'Bu mensuhtur' diyenin sözünün bir anlamı yoktur; çünkü Müslümanların, kendileriyle aralarında soy akrabalığı bulunan veya bulunmayan harp ehlinden [bu kimselere] iyilik etmesi; kendisinde Müslümanların mahrem bir durumunu harbîlere bildirme yahut onları binek ve silahla güçlendirme unsuru bulunmadığı sürece haram ve yasaklanmış değildir.”

وَقَدْ بَيَّنَّا صِحَّةَ مَا قُلْنَا فِي ذَلِكَ الْخَبَرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَنِ الزُّبَيْرِ فِي قِصَّةِ أَسْمَاءَ وَأُمِّهَا.

“Biz bu hususta söylediğimizin doğruluğunu, Zübeyr'den Esmâ ve annesi kıssasında naklettiğimiz o haberde açıklamıştık.”

وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ، يَقُولُ إِنِ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُنْصِفِينَ الَّذِينَ يُنْصِفُونَ النَّاسَ وَيُعْطُونَهُمُ الْحَقَّ وَالْعَدْلَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَيَبِرُّونَ مَنْ بَرَّهُمْ، وَيُحْسِنُونَ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ، انْتَهَى مِنْهُ.

“O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah adaleti gözetenleri sever” buyruğu ise; şüphesiz Allah insanlara insaflı davranan, kendi taraflarından onlara hakkı ve adaleti veren, kendilerine iyilik edene iyilik eden ve kendilerine ihsanda bulunana ihsan eden kimseleri sever, demektir.” [Taberî'den nakil] bitti.

وَفِي تَفْسِيرِ آيَاتِ الْأَحْكَامِ لِلشَّافِعِيِّ ﵀ مَبْحَثٌ هَامٌّ نَسُوقُهُ أَيْضًا بِنَصِّهِ لِأَهَمِّيَّتِهِ:

Şâfiî'nin —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— Ahkâm Ayetleri Tefsiri'nde de önemine binaen yine metnini aynen aktaracağımız mühim bir inceleme bulunmaktadır:

قَالَ اللَّهُ ﷿: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ، قَالَ: يُقَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ: إِنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ تَأَثَّرَ مِنْ صِلَةِ الْمُشْرِكِينَ أَحْسَبُ ذَلِكَ لَمَّا نَزَلَ فَرْضُ جِهَادِهِمْ وَقَطْعُ الْوَلَايَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ وَنَزَلَ: لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [٥٨ \ ٢٢] ، فَلَمَّا خَافُوا أَنْ تَكُونَ الْمَوَدَّةُ الصِّلَةَ بِالْمَالِ أَنْزَلَ: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Allah Azze ve Celle: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } “Allah, din uğrunda sizinle savaşmayan kimselere... yasaklamaz” buyurmuştur. [Şâfiî] dedi ki: Şöyle denilir —doğrusunu Allah bilir—: Müslümanlardan bazıları müşriklere ihsan ve ikramda bulunmaktan çekinmişti. Sanırım bu, onlarla cihadın farziyeti ve aralarındaki dostluk bağının kesilmesi emri inip de: { لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Mücâdele, 58/22] “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun, Allah'a ve Resulü'ne karşı gelenleri sevdiğini göremezsin” ayeti nazil olunca vuku buldu. Onlar [yasaklanan] sevginin malla yardım etmeyi de kapsamasından korkunca Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Allah, din uğrunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik yapmanızı ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah adaleti gözetenleri sever. Allah sizi ancak sizinle din uğrunda savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza arka çıkan kimseleri dost edinmekten meneder. Kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: وَكَانَتِ الصِّلَةُ بِالْمَالِ، وَالْبِرِّ، وَالْإِقْسَاطِ، وَلِينِ الْكَلَامِ، وَالْمُرَاسَلَةِ بِحُكْمِ اللَّهِ غَيْرَ مَا نُهُوا عَنْهُ مِنَ الْوَلَايَةِ لِمَنْ نُهُوا عَنْ وَلَايَتِهِ مَعَ الْمُظَاهَرَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَبَاحَ بِرَّ مَنْ لَمْ يُظَاهِرْ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْإِقْسَاطَ إِلَيْهِمْ وَلَمْ يُحَرِّمْ ذَلِكَ إِلَى مَنْ لَمْ يُظَاهِرْ عَلَيْهِمْ بَلْ ذَكَرَ الَّذِينَ ظَاهَرُوا عَلَيْهِمْ فَنَاهُمْ عَنْ وَلَايَتِهِمْ إِذْ كَانَ الْوَلَايَةُ غَيْرَ الْبِرِّ وَالْإِقْسَاطِ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ فَادَى بَعْضَ أُسَارَى بَدْرٍ، وَقَدْ كَانَ أَبُو عَزَّةَ الْجُمَحِيُّ مِمَّنْ مَنَّ عَلَيْهِ، وَقَدْ كَانَ مَعْرُوفًا بِعَدَاوَتِهِ وَالتَّأْلِيبِ عَلَيْهِ بِنَفْسِهِ وَلِسَانِهِ، وَمِنْ بَعْدِ بَدْرٍ عَلَى ثُمَامَةَ بْنِ أُثَالٍ، وَكَانَ مَعْرُوفًا بِعَدَاوَتِهِ، وَأَمَرَ بِقَتْلِهِ ثُمَّ مَنَّ عَلَيْهِ بَعْدَ أَسْرِهِ وَأَسْلَمَ ثُمَامَةُ وَحَبَسَ الْمِيرَةَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ أَنْ يُمِيرَهُمْ فَأَذِنَ لَهُ فَمَارَهُمْ.

Şâfiî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— şöyle dedi: Allah'ın hükmü gereğince malla yardımda bulunmak, iyilik etmek, adil davranmak, tatlı söz söylemek ve yazışmak; Müslümanlara karşı [düşmanlara] arka çıkanlardan dost edinilmesi yasaklanan kimseleri dost edinmekten farklıdır. Çünkü O, müşriklerden kendilerine karşı arka çıkmayanlara iyilik edilmesini ve adaletle davranılmasını mubah kılmış; kendilerine arka çıkmayanlara bunu haram kılmamış, bilakis Müslümanlara arka çıkanları zikrederek onları dost edinmeyi yasaklamıştır; zira velayet (dostluk), iyilik ve adaletten farklıdır. Nitekim Peygamber ﷺ Bedir esirlerinin bazısını fidye karşılığı serbest bırakmış, şahsıyla ve diliyle düşmanlığı ve kışkırtıcılığıyla bilinen Ebû Azze el-Cumehî'yi ise lütufta bulunup karşılıksız salıvermiştir. Bedir'den sonra da düşmanlığıyla bilinen ve öldürülmesi emredilmiş olan Sümâme b. Üsâl'e esir edildikten sonra lütufta bulunmuştur. Sümâme Müslüman olmuş ve Mekke ehline erzak gönderilmesini engellemişti. Bunun üzerine Mekkeliler Resûlullah'tan ﷺ kendilerine erzak göndermesi için ona izin vermesini rica ettiler; Resûlullah da ona izin verdi ve o da onlara erzak gönderdi.

وَقَالَ اللَّهُ ﷿: وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا [٧٦ \ ٨] ، وَالْأَسْرَى يَكُونُونَ مِمَّنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. اهـ مِنْهُ.

Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا } [İnsân, 76/8] “Onlar, seve seve yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.” Esirler ise Allah'a ve Resulü'ne karşı gelenlerdendir. [Şâfiî'den nakil] burada sona erdi.

وَهَذَا الَّذِي صَوَّبَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَصَحَّحَهُ الشَّافِعِيُّ ﵀ الَّذِي تَقْتَضِيهِ رُوحُ التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ، أَمَّا وِجْهَةُ النَّظَرِ الَّتِي وَعَدْنَا بِتَقْدِيمِهَا فَهِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ الْيَوْمَ مُشْتَرِكَةٌ مَصَالِحُهُمْ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ وَمُرْتَبِطَةٌ بِمَجْمُوعِ دُوَلِ الْعَالَمِ مِنْ مُشْرِكِينَ وَأَهْلِ كِتَابٍ، وَلَا يُمْكِنُ لِأُمَّةٍ الْيَوْمَ أَنْ تَعِيشَ مُنْعَزِلَةً عَنِ الْمَجْمُوعَةِ الدَّوْلِيَّةِ؛ لِتَدَاخُلِ الْمَصَالِحِ وَتَشَابُكِهَا، وَلَاسِيَّمَا فِي الْمَجَالِ الِاقْتِصَادِيِّ عَصَبِ الْحَيَاةِ الْيَوْمَ مِنْ إِنْتَاجٍ أَوْ تَصْنِيعٍ أَوْ تَسْوِيقٍ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ مُسَاعَدَةً عَلَى جَوَازِ التَّعَامُلِ مَعَ أُولَئِكَ الْمُسَالِمِينَ وَمُبَادَلَتِهِمْ مَصْلَحَةً بِمَصْلَحَةٍ عَلَى أَسَاسِ مَا قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَبَيَّنَهُ الشَّافِعِيُّ، وَذَكَرَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ - فِي حَقِيقَةِ مَوْقِفِ الْمُسْلِمِينَ الْيَوْمَ مِنَ الْحَضَارَةِ الْغَرْبِيَّةِ فِي عِدَّةِ مُنَاسَبَاتٍ مِنْ مُحَاضَرَاتِهِ وَمِنَ الْأَضْوَاءِ نَفْسِهِ، وَبِشَرْطِ مَا قَالَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - مِنْ سَلَامَةِ الدَّاخِلِ أَيْ: عَدَمُ الْمَيْلِ بِالْقَلْبِ، وَلَوْ قِيلَ بِشَرْطٍ آخَرَ وَهُوَ مَعَ عَدَمِ وُجُودِ تِلْكَ الْمَصْلَحَةِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ أَنَّ الْعَالَمَ الْإِسْلَامِيَّ يَتَعَاوَنُ أَوَّلًا مَعَ بَعْضِهِ، فَإِذَا أَعْوَزَهُ أَوْ بَعْضَ دُوَلِهِ حَاجَةٌ عِنْدَ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ مِمَّنْ لَمْ يُقَاتِلُوهُمْ وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَدُوًّا عَلَى قِتَالِهِمْ فَلَا مَانِعَ مِنَ التَّعَاوُنِ مَعَ تِلْكَ الدَّوْلَةِ فِي ذَلِكَ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ كُلَّ مَا تَقَدَّمَ عَمَلِيًّا مُعَامَلَةُ النَّبِيِّ ﷺ وَخُلَفَائِهِ مِنْ بَعْدِهِ لِلْيَهُودِ فِي خَيْبَرَ.

İbn Cerîr'in isabetli bulduğu, Şâfiî'nin —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— tashih ettiği ve İslâm teşriinin ruhunun da iktiza ettiği husus budur. Takdim etmeyi vadettiğimiz görüşe gelince; bugün Müslümanların menfaatleri birbiriyle müşterek olup müşrikler ve Ehl-i Kitap dâhil tüm dünya devletleriyle irtibatlıdır. Günümüzde hiçbir millet, menfaatlerin iç içe girmesi ve karmaşıklaşması sebebiyle —özellikle üretimiyle, sanayisiyle veya pazarlamasıyla bugünkü hayatın can damarı olan iktisadi alanda— uluslararası toplumdan soyutlanmış olarak yaşayamaz. Buna göre ayet; İbn Cerîr'in söylediği, Şâfiî'nin açıkladığı ve Şeyh'in —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— gerek derslerinde gerekse bizzat el-Edvâ'da çeşitli münasebetlerle Müslümanların bugünkü Batı medeniyetine karşı duruşunun hakikati konusunda zikrettiği esas üzere, bu barışçı olanlarla muamelede bulunmanın ve karşılıklı menfaat alışverişi yapmanın cevazına dayanak teşkil etmektedir. Bu da Şeyh'in —Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun— belirttiği içsel selamet, yani kalben meyletmeme şartına bağlıdır. Şayet buna, o menfaatin bizzat Müslümanların kendisinde bulunmaması gibi bir şart daha eklenecek olursa; yani İslâm dünyası önce kendi arasında yardımlaşır, kendisi veya devletlerinden biri Müslümanlarla savaşmamış ve onlarla savaşılması için bir düşmana arka çıkmamış gayrimüslimlerin yanındaki bir ihtiyaca muhtaç kalırsa, o devletle bu hususta yardımlaşmada bir sakınca yoktur. Bütün bu zikredilenleri fiilen teyit eden bir husus da Peygamber'in ﷺ ve ondan sonraki halifelerinin Hayber'deki Yahudilere yönelik muamelesidir.

فَمِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ أَوَّلًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ

Hiç şüphe yoktur ki onlar öncelikle Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin”

[٦٠ \ ١] ، وَمَنْصُوصٌ عَلَى عَدَمِ مُوَالَاتِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [٥ \ ٥١] .

[Mümtehine, 60/1] buyruğunun kapsamına girmektedirler. Kendilerinin dost edinilmemesi Yüce Allah'ın şu buyruğunda da açıkça belirtilmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } [Mâide, 5/51] “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

وَمَعَ ذَلِكَ لَمَّا أَخْرَجَهُمْ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ وَحَاصَرَهُمْ بَعْدَهَا فِي خَيْبَرَ، وَفَتَحَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَصْبَحُوا فِي قَبْضَةِ يَدِهِ فَلَمْ يَكُونُوا بَعْدَ ذَلِكَ فِي مَوْقِفِ الْمُقَاتِلِينَ، وَلَا مُظَاهِرِينَ عَلَى إِخْرَاجِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ عَامَلَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بِالْقِسْطِ فَعَامَلَهُمْ عَلَى أَرْضِ خَيْبَرَ وَنَخِيلِهَا وَأَبْقَاهُمْ فِيهَا عَلَى جُزْءٍ مِنَ الثَّمَرَةِ كَأُجَرَاءَ يَعْمَلُونَ لِحِسَابِهِ وَحِسَابِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمْ يَتَّخِذْهُمْ عَبِيدًا يُسَخِّرُهُمْ فِيهَا، وَبَقِيَتْ مُعَامَلَتُهُمْ بِالْقِسْطِ كَمَا جَاءَ فِي قِصَّةِ ابْنِ رَوَاحَةَ ﵁ لَمَّا ذَهَبَ يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ وَعَرَضُوا عَلَيْهِ مَا عَرَضُوا مِنَ الرِّشْوَةِ؛ لِيُخَفِّفَ عَنْهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ كَلِمَتَهُ الْمَشْهُورَةَ: وَاللَّهِ لِأَنْتَمْ أَبْغَضُ الْخَلْقِ إِلَيَّ وَجِئْتُكُمْ مِنْ عِنْدِ أَحَبِّ الْخَلْقِ إِلَيَّ، وَلَنْ يَحْمِلَنِي بُغْضِي لَكُمْ، وَلَا حُبِّي لَهُ أَنْ أَحْيَفَ عَلَيْكُمْ، فَإِمَّا أَنْ تَأْخُذُوا بِنِصْفِ مَا قُدِّرَتْ، وَإِمَّا أَنْ تَكُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَلَكُمْ نِصْفُ مَا قُدِّرَتْ، فَقَالُوا لَهُ: بِهَذَا قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أَيْ: بِالْعَدَالَةِ وَالْقِسْطِ، وَقَدْ بَقُوا عَلَى ذَلِكَ نِهَايَةَ زَمَنِهِ ﷺ وَخِلَافَةَ الصِّدِّيقِ، وَصَدَرَا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ حَتَّى أَجْلَاهُمْ عَنْهَا.

Bununla birlikte Resûlullah ﷺ onları Medine'den çıkardığında, ardından Hayber'de kuşattığında ve Allah oranın fethini nasip edip ellerinin altına girdiklerinde; artık savaşan veya Müslümanların yurtlarından çıkarılmasına arka çıkan bir konumda olmadıkları için Resûlullah ﷺ onlara adaletle muamele etti. Onlarla Hayber toprağı ve hurmalıkları üzerine [yarıcılık usulüyle] anlaştı; mahsulden bir pay karşılığında kendisinin ve Müslümanların hesabına çalışan işçiler gibi onları orada bıraktı, onları zorla çalıştırılan köleler edinmedi. İbn Revâha radıyallâhu anh kıssasında geçtiği üzere onlara adaletle muamele devam etti: İbn Revâha mahsulü takdir etmek (hars/tahmin) için gittiğinde, kendilerine kolaylık sağlasın diye ona rüşvet teklif ettiler. Bunun üzerine onlara şu meşhur sözünü söyledi: “Vallahi siz bana yaratılmışların en sevimsiz olanısınız; ben ise size yaratılmışların bana en sevimli olanının yanından geldim. Fakat ne size olan buğzum ne de ona olan sevgim bana size karşı haksızlık yapmaya sevk etmez. İster takdir edilenin yarısını siz alın, isterseniz elinizi çekin, takdir edilenin yarısı sizin olsun.” Bunun üzerine onlar: “İşte gökler ve yer bununla —yani adalet ve dürüstlükle— ayakta durur” dediler. Onlar Resûlullah'ın ﷺ devrinin sonuna, Sıddîk'ın hilafetine ve Ömer'in hilafetinin başlarına kadar, Ömer onları oradan sürgün edinceye dek bu hâl üzere kaldılar.

وَمِثْلُ ذَلِكَ الْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ أَعْطَاهُمْ ﷺ بَعْدَ الْفَتْحِ وَأَعْطَاهُمُ الصِّدِّيقُ حَتَّى مَنَعَهُمْ عُمَرُ ﵁.

Bunun gibi, Müellefe-i Kulûb'a da Resûlullah ﷺ fetihten sonra [pay] vermiş, Ömer radıyallâhu anh engel oluncaya kadar Sıddîk da vermiştir.

وَقَدْ أَطَلْنَا الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِأَهَمِّيَّتِهَا وَمَسِيسِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا الْيَوْمَ.

Öneminden ve bugün ona duyulan şiddetli ihtiyaçtan dolayı bu meseledeki sözü uzatmış olduk.

وَفِي الْخِتَامِ إِنَّ أَشَدَّ مَا يَظْهَرُ وُضُوحًا فِي هَذَا الْمَقَامِ وَلَمْ يَدَّعِ أَحَدٌ فِيهِ نَسْخًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا [٣١ \ ١٥] .

Son olarak, bu makamda en açık şekilde görünen ve hakkında hiç kimsenin nesh iddia etmediği delil, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا } [Lokmân, 31/15] “Eğer hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse onlara itaat etme; fakat dünyada onlarla iyi geçin.”

فَهَذِهِ حُسْنُ مُعَامَلَةٍ، وَبِرٍّ، وَإِحْسَانٍ لِمَنْ جَاهَدَ الْمُسْلِمَ عَلَى أَنْ يُشْرِكَ بِاللَّهِ وَلَمْ يُقَاتِلِ الْمُسْلِمِينَ، فَكَانَ حَقُّ الْأُبُوَّةِ مُقَدَّمًا، وَلَوْ مَعَ الْكُفْرِ وَالْمُجَاهَدَةِ عَلَى الشِّرْكِ.

Bu, Müslümanı Allah'a ortak koşması için zorlayan ancak Müslümanlarla savaşmayan kimseye karşı güzel muamele, iyilik ve ihsandır; dolayısıyla küfür ve şirke zorlama söz konusu olsa bile ebeveynlik hakkı öncelenmiştir.

وَكَذَلِكَ أَيْضًا فِي نِهَايَةِ هَذِهِ السُّورَةِ نَفْسِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ [٦٠ \ ١٠] .

Keza bizzat bu surenin sonunda da Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } [Mümtehine, 60/10] “Eğer onların mümin kadınlar olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا [٦٠ \ ١٠] أَيْ: آتُوا الْمُشْرِكِينَ أَزْوَاجَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ مَا أَنْفَقُوا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ بَعْدَ هِجْرَتِهِنَّ، فَبَعْدَ أَنْ أَسْلَمَتِ الزَّوْجَةُ وَهَاجَرَتْ وَانْحَلَّتِ الْعِصْمَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجِهَا الْكَافِرِ، وَبَعُدَتْ عَنْهُ بِالْهِجْرَةِ وَفَاتَتْ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهَا يَأْمُرُ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُؤْتُوا أَزْوَاجَهُنَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ، مَا أَنْفَقُوا مِنْ صَدَاقٍ عِنْدَ الزَّوَاجِ وَنَحْوِهِ مَعَ بَقَاءِ الْأَزْوَاجِ عَلَى الْكُفْرِ وَعَجْزِهِمْ عَنِ اسْتِرْجَاعِ الزَّوْجَاتِ، وَعَدَمِ جَوَازِ مُوَالَاتِهِمْ قَطْعًا لِكُفْرِهِمْ، وَهَذَا مِنَ الْمُعَامَلَةِ بِالْقِسْطِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sonra Yüce Allah: { وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } [Mümtehine, 60/10] “Onlara harcadıklarını verin” buyurmuştur. Yani: Muhacir mümin kadınların müşrik kocalarına, eşlerinin hicretinden sonra [vaktiyle] harcamış olduklarını verin. Zira eş Müslüman olup hicret ettikten, kâfir kocasıyla arasındaki nikâh bağı çözüldükten, hicret sebebiyle ondan uzaklaşıp elinden çıktıktan ve kocası artık ona güç yetiremez olduktan sonra bile Allah Müslümanlara, o kadınların müşrik olan kocalarına evlilik sırasındaki mehir ve benzeri harcamalarını vermelerini emretmektedir; hâlbuki kocalar küfür üzere kalmaya devam etmekte, eşlerini geri almaktan aciz bulunmakta ve küfürlerinden ötürü kendileriyle dostluk kurulması kesinlikle caiz olmamaktadır. İşte bu, adaletle muamelenin bir gereğidir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onlara harcadıklarını verin. Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde onları nikâhlamanızda sizin için bir sakınca yoktur. Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın. Harcadığınızı isteyin, onlar da harcadıklarını istesinler. İşte bu Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ، نَصَّ عَلَى امْتِحَانِ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ، وَكَانَ ﷺ يَمْتَحِنُهُنَّ مَا خَرَجَتْ كُرْهًا لِزَوْجٍ، أَوْ فِرَارًا لِسَبَبٍ وَنَحْوَ ذَلِكَ، ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.

Yüce Allah'ın: { إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ } “Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir” buyruğunda muhacir mümin kadınların imtihan edilmesine açıkça hükmedilmiştir. Resûlullah ﷺ onları kocalarına duydukları kızgınlıktan ötürü yahut herhangi bir sebepten kaçarak çıkıp çıkmadıkları hususunda imtihan ederdi; bunu İbn Kesîr ve başkaları zikretmiştir.

وَقِيلَ: كَانَ امْتِحَانُهُنَّ بِالْبَيْعَةِ الْآتِيَةِ: لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ [٦٠ \ ١٢] الْآيَةَ، وَمَفْهُومُهُ أَنَّ الرِّجَالَ الْمُهَاجِرِينَ لَا يُمْتَحَنُونَ.

Şöyle de denilmiştir: Onların imtihanı, ileride gelecek olan: { لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ } [Mümtehine, 60/12] “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak...” ayetindeki biat ile oluyordu. Bunun mefhumu ise muhacir erkeklerin imtihan edilmediğidir.

وَفِعْلًا لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ ﷺ يَمْتَحِنُ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِ وَالسَّبَبُ فِي امْتِحَانِهِنَّ دُونَ الرِّجَالِ، هُوَ مَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ، كَأَنَّ الْهِجْرَةَ وَحْدَهَا لَا تَكْفِي فِي حَقِّهِنَّ بِخِلَافِ الرِّجَالِ، فَقَدْ شَهِدَ اللَّهُ لَهُمْ بِصِدْقِ إِيمَانِهِمْ بِالْهِجْرَةِ فِي قَوْلِهِ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ [٥٩ \ ٨] ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا خَرَجَ مُهَاجِرًا يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ تَبِعَةَ الْجِهَادِ وَالنُّصْرَةِ فَلَا يُهَاجِرُ إِلَّا وَهُوَ صَادِقُ الْإِيمَانِ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى امْتِحَانٍ، وَلَا يَرُدُّ عَلَيْهِ مُهَاجِرُ أُمِّ قَيْسٍ؛ لِأَنَّهُ أَمْرٌ جَانِبِيٌّ، وَلَا يَمْنَعُ مِنَ الْمُهِمَّةِ الْأَسَاسِيَّةِ لِلْهِجْرَةِ الْمُنَوِّهِ عَنْهُ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ: إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي [٦٠ \ ١] الْآيَةَ، بِخِلَافِ النِّسَاءِ فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ وَلَا يَلْزَمُهُنَّ بِالْهِجْرَةِ أَيَّةُ تَبَعِيَّةٍ، فَأَيُّ سَبَبٍ يُوَاجِهُهُنَّ فِي حَيَاتِهِنَّ سَوَاءٌ كَانَ بِسَبَبِ الزَّوْجِ أَوْ غَيْرِهِ، فَإِنَّهُنَّ يَخْرُجْنَ بِاسْمِ الْهِجْرَةِ فَكَانَ ذَلِكَ مُوجِبًا

Nitekim Peygamber ﷺ kendisine hicret eden erkekleri imtihan etmezdi. Erkekler hariç sadece kadınların imtihan edilmesinin sebebi, bu ayetteki Yüce Allah'ın: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ } [meal sonraki satırda] buyruğunun işaret ettiği husustur. Sanki hicret tek başına kadınlar hakkında yeterli görülmemiştir; erkekler ise böyle değildir. Zira Allah, şu buyruğunda hicretleri sebebiyle erkeklerin imanlarının sadakatine şahitlik etmiştir: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } [Haşr, 59/8] “(Bu mallar) Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan, Allah'a ve Resûlüne yardım eden, yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan fakir muhacirler içindir. İşte onlar, sadıkların ta kendileridir.” Çünkü erkek muhacir olarak çıktığında üzerinde cihad ve yardım etme sorumluluğu bulunacağını bilir ve ancak imanı samimi olduğu takdirde hicret eder; dolayısıyla imtihana ihtiyaç duymaz. Ümmü Kays muhaciri hadisesi de buna bir itiraz teşkil etmez; zira o istisnai/tali bir durumdur ve bu surenin başında: { إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي } [Mümtehine, 60/1] “...Eğer benim yolumda cihad etmek için çıktıysanız...” ayetinde dikkat çekilen hicretin asli gayesine engel olmaz. Kadınlar ise böyle değildir; çünkü onlara cihad farz olmadığı gibi hicretle birlikte üzerlerine herhangi bir sorumluluk da yüklenmez. Bu yüzden hayatlarında karşılaştıkları koca kaynaklı veya başka herhangi bir sebep yüzünden hicret adı altında yola çıkabilirler. İşte bu durum,

لِلتَّوَثُّقِ مِنْ هِجْرَتِهِنَّ بِامْتِحَانِهِنَّ لِيُعْلَمَ إِيمَانُهُنَّ، وَيُرَشِّحُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ، وَفِي حَقِّ الرِّجَالِ: أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ [٥٩ \ ٨] ، وَكَذَلِكَ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ هِجْرَةَ الْمُؤْمِنَاتِ يَتَعَلَّقُ عَلَيْهَا حَقٌّ مَعَ طَرَفٍ آخَرَ، وَهُوَ الزَّوْجُ فَيَفْسَخُ نِكَاحَهَا مِنْهُ، وَيُعَوَّضُ هُوَ عَمَّا أَنْفَقَ عَلَيْهَا، وَإِسْقَاطُ حَقِّهِ فِي النِّكَاحِ وَإِيجَابُ حَقِّهِ فِي الْعِوَضِ قَضَايَا حُقُوقِيَّةٌ، تَتَطَلَّبُ إِثْبَاتًا بِخِلَافِ هِجْرَةِ الرِّجَالِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

imanlarının anlaşılması için imtihan edilerek hicretlerinin doğrulanmasını gerektirmiştir. Yüce Allah'ın: { اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ } “Allah onların imanlarını daha iyi bilir” buyruğu da bu manayı desteklemektedir; erkekler hakkında ise: { أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } [Haşr, 59/8] “İşte onlar, sadıkların ta kendileridir” buyurmuştur. Diğer bir yönden de şudur: Mümin kadınların hicreti başka bir tarafla, yani kocayla ilgili bir hakka taalluk etmektedir; zira kocasından nikâhı feshedilmekte ve kocaya kadın için yaptığı harcama tazmin edilmektedir. Kocanın nikâh hakkının düşürülmesi ve tazminat hakkının doğması ise erkeklerin hicretinden farklı olarak ispat gerektiren hukuki meselelerdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ، مَعْلُومٌ أَنَّ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ بَعْدَ الِامْتِحَانِ وَالْعِلْمِ بِأَنَّهُنَّ مُؤْمِنَاتٌ لَا يَنْبَغِي إِرْجَاعُهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ؛ لِأَنَّهُمْ يُؤْذُونَهُنَّ إِنْ رَجَعْنَ إِلَيْهِمْ، فَلِأَيِّ شَيْءٍ يَأْتِي النَّصُّ عَلَيْهِ؟

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } “Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri döndürmeyin” buyruğuna gelince; malumdur ki muhacir mümin kadınların imtihandan geçirilip mümin oldukları bilindikten sonra kâfirlere geri verilmemeleri gerekir; zira onlara dönerlerse kendilerine eziyet ederler. Öyleyse bu husus niçin ayrıca açık bir hükümle belirtilmiştir?

قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخَصِّصَةٌ لِمَا جَاءَ فِي مُعَاهَدَةِ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَالَّتِي كَانَ فِيهَا مَنْ جَاءَ مِنَ الْكُفَّارِ مُسْلِمًا إِلَى الْمُسْلِمِينَ رَدُّوهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَمَنْ جَاءَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَافِرًا لِلْمُشْرِكِينَ لَا يَرُدُّونَهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَأُخْرِجَتِ النِّسَاءُ مِنَ الْمُعَاهَدَةِ وَأَبْقَتِ الرِّجَالَ مِنْ بَابِ تَخْصِيصِ الْعُمُومِ، وَتَخْصِيصُ السُّنَةِ بِالْقُرْآنِ، وَتَخْصِيصُ الْقُرْآنِ بِالسُّنَةِ مَعْلُومٌ، وَقَدْ بَيَّنَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي مُذَكِّرَةِ الْأُصُولِ، وَذَكَرَ الْقَاعِدَةَ مِنْ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bu ayet, Hudeybiye Barış Antlaşması'nda yer alan ve kâfirlerden Müslüman olarak Müslümanlara sığınan kimsenin müşriklere geri verilmesini, Müslümanlardan kâfir olarak müşriklere giden kimsenin ise Müslümanlara geri verilmemesini öngören maddeyi tahsis etmiştir. Böylece umumun tahsisi babından kadınlar antlaşmadan çıkarılmış, erkekler ise bırakılmıştır. Sünnetin Kur'an ile tahsisi ve Kur'an'ın sünnet ile tahsisi ise bilinen bir husustur; Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bunu Müzekkiretü'l-Usûl'de açıklamış ve Merâkı's-Suûd'dan şu beyt ile kaideyi zikretmiştir:

وَخُصِّصَ الْكِتَابُ وَالْحَدِيثُ بِهِ ... أَوْ بِالْحَدِيثِ مُطْلَقًا فَلْتَنْتَبِهْ

Kitap ve hadis onunla tahsis edildi ... Yahut hadisle mutlak olarak, iyi dikkat et!

وَمِمَّا ذَكَرَهُ لِأَمْثِلَةِ تَخْصِيصِ السُّنَةِ بِالْكِتَابِ قَوْلُهُ ﷺ: «مَا أُبِينَ مِنْ حَيٍّ فَهُوَ مَيِّتٌ» ، أَيْ: مُحَرَّمٌ، جَاءَ تَخْصِيصُ هَذَا الْعُمُومِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا [١٦ \ ٨٠] أَيْ: لَيْسَ مُحَرَّمًا.

Sünnetin Kitap ile tahsis edilmesine dair zikrettiği örneklerden biri, Hz. Peygamber ﷺ'in: “Canlıdan kesilip koparılan her parça meyte (leş) hükmündedir” yani haramdır, hadisidir. Bu genel hükmün tahsisi Yüce Allah'ın: { وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا } [Nahl, 16/80] “...yünlerinden ve yapağılarından...” buyruğuyla gelmiştir; yani haram değildir.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ تَخْصِيصِ الْكِتَابِ بِالسُّنَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [٥ \ ٣] جَاءَ تَخْصِيصُ هَذَا الْعُمُومِ بِقَوْلِهِ ﷺ: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ، وَدَمَانِ، أَمَّا الْمَيْتَتَانِ: فَالْجَرَادُ وَالْحُوتُ» الْحَدِيثَ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: جَاءَتْ سُبَيْعَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ الْأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْكِتَابِ وَالنَّبِيُّ ﷺ بِالْحُدَيْبِيَةِ بَعْدُ، فَأَقْبَلَ زَوْجُهَا وَكَانَ كَافِرًا، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ ارْدُدْ عَلَيَّ امْرَأَتِي فَإِنَّكَ شَرَطْتَ ذَلِكَ، وَهَذِهِ طِينَةُ الْكِتَابِ لَمْ تَجِفَّ بَعْدُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهَا لَيْسَتْ مُخَصِّصَةً لِلْمُعَاهَدَةِ؛ لِأَنَّ النِّسَاءَ لَمْ يَدْخُلْنَ فِيهَا ابْتِدَاءً، وَإِنَّمَا كَانَتْ فِي حَقِّ الرِّجَالِ فَقَطْ.

Kitabın sünnet ile tahsisine dair örneklerden biri de Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } [Mâide, 5/3] “Leş ve kan size haram kılındı” buyruğudur. Bu genel hükmün tahsisi Hz. Peygamber ﷺ'in: “Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı. İki ölüye gelince: Çekirge ve balıktır...” hadisiyle gelmiştir. Kurtubî şöyle der: Sübey'a bint el-Hâris el-Eslemiyye, antlaşma metninin yazımı bittikten sonra henüz Peygamber ﷺ Hudeybiye'de iken geldi. Bunun üzerine kâfir olan kocası gelip: “Ey Muhammed! Antlaşmaya bu şartı koydun, henüz antlaşma metninin mürekkebi bile kurumadı, eşimi bana geri ver!” dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bazı müfessirler ise şöyle demiştir: Bu ayet antlaşmayı tahsis edici değildir; zira kadınlar antlaşmaya en baştan dâhil edilmemişti, antlaşma sadece erkekler hakkındaydı.

وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ كَثِيرٍ أَنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ جَاءَتْ فَارَّةً مِنْ زَوْجِهَا عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَمَعَهَا أَخَوَاهَا عُمَارَةُ وَالْوَلِيدُ، فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَخَوَيْهَا وَحَبَسَهَا، فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: رُدَّهَا عَلَيْنَا لِلشَّرْطِ، فَقَالَ ﷺ: «كَانَ الشَّرْطُ فِي الرِّجَالِ لَا فِي النِّسَاءِ» ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالَّذِي يَظْهَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّهَا مُخَصِّصَةٌ لِمُعَاهَدَةِ الْهُدْنَةِ، وَهِيَ مِنْ أَحْسَنِ الْأَمْثِلَةِ لِتَخْصِيصِ السُّنَةِ بِالْقُرْآنِ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Kurtubî ve İbn Kesîr, Ümmü Külsûm bint Ukbe b. Ebî Muayt'ın kocası Amr b. el-Âs'tan kaçarak geldiğini, yanında iki kardeşi Umâre ve Velîd'in de bulunduğunu; Resûlullah ﷺ'in iki kardeşini geri verip onu alıkoyduğunu zikretmişlerdir. Müşrikler Peygamber ﷺ'e: “Şart gereği onu bize geri ver” dediklerinde Hz. Peygamber ﷺ: “Şart kadınlar hakkında değil, erkekler hakkındaydı” buyurdu; bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Açıkça anlaşılan ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği husus şudur ki, İbn Kesîr'in de ifade ettiği gibi bu ayet barış antlaşmasını tahsis etmektedir ve sünnetin Kur'an ile tahsisinin en güzel örneklerindendir.

وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهَا مُخَصِّصَةٌ عَنْ عُرْوَةَ، وَالضَّحَّاكِ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ وَالسُّدِّيِّ.

Ayeti kerimenin tahsis edici olduğu Urve, Dahhâk, Abdurrahman b. Zeyd, Zührî, Mukâtil b. Hayyân ve Süddî'den de rivayet edilmiştir.

وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مُخَصِّصَةٌ أَمْرَانِ مَذْكُورَانِ فِي الْآيَةِ:

Ayetin tahsis edici olduğuna ayette zikredilen iki husus delalet etmektedir:

الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: أَنَّهَا أَحْدَثَتْ حُكْمًا جَدِيدًا فِي حَقِّهِنَّ وَهُوَ عَدَمُ الْحِلِّيَةِ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِنَّ، فَلَا مَحَلَّ لِإِرْجَاعِهِنَّ، وَلَا يُمْكِنُ تَنْفِيذُ مُعَاهَدَةِ الْهُدْنَةِ مَعَ هَذَا الْحُكْمِ فَخَرَجْنَ مِنْهَا وَبَقِيَ الرِّجَالُ.

Bunlardan birincisi: Ayetin kadınlar hakkında yeni bir hüküm ortaya koymuş olmasıdır; o da kadınlar ile kocaları arasında helallik bağının kalmamasıdır. Dolayısıyla onların geri verilmesinin bir dayanağı kalmamış ve bu hüküm varken barış antlaşmasının uygulanması mümkün olmamıştır; böylece kadınlar antlaşmanın kapsamından çıkmış, erkekler ise kalmıştır.

وَالثَّانِي مِنْهُمَا: أَنَّهَا جَعَلَتْ لِلْأَزْوَاجِ حَقَّ الْمُعَاوَضَةِ عَلَى مَا أَنْفَقُوا عَلَيْهِنَّ، وَلَوْ لَمْ يَكُنَّ دَاخِلَاتٍ أَوَّلًا لَمَا كَانَ طَلَبُ الْمُعَاوَضَةِ مُلْزِمًا، وَلَكِنَّهُ صَارَ مُلْزِمًا، وَمُوجِبُ إِلْزَامِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَمْلِكُونَ مَنْعَهُنَّ مِنَ الْخُرُوجِ بِمُقْتَضَى الْمُعَاهَدَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِذَا خَرَجْنَ بِغَيْرِ إِذْنِ الْأَزْوَاجِ كُنَّ كَمَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ فَلَزِمَهُنَّ الْعِوَضُ الْمَذْكُورُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İkincisi ise: Kocalar için kadınlara harcadıkları şeylerin bedelini talep etme hakkı tanımasıdır. Şayet kadınlar başlangıçta antlaşmaya dâhil olmasalardı bu bedel talebi bağlayıcı olmazdı; fakat bağlayıcı hâle gelmiştir. Bağlayıcı olmasının sebebi ise söz konusu antlaşma gereğince kocaların onların çıkışına engel olma hakkına sahip olmalarıydı. Kadınlar kocalarının izni olmaksızın çıkınca ahdi bozan kimse gibi oldular ve bu sebeple zikredilen bedel kendilerine gerekli kılındı. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ، فِيهَا تَحْرِيمُ الْمُؤْمِنَاتِ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ التَّحْرِيمَ بِالْهِجْرَةِ لَا بِالْإِسْلَامِ قَبْلَهَا، وَاتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا أَسْلَمَ وَهَاجَرَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ بَقِيَتِ الْعِصْمَةُ إِلَى نِهَايَةِ الْعُدَّةِ، فَإِنْ هَاجَرَ الطَّرَفُ الْآخَرُ فِيهَا، فَهُمَا عَلَى نِكَاحِهِمَا الْأَوَّلِ.

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar” buyruğunda mümin kadınların kâfirlere haram kılındığı belirtilmektedir. Zahir olan odur ki haram kılınma, hicretten önceki İslam ile değil, hicret ile gerçekleşmiştir. Âlimlerin çoğunluğu (cumhur), eşlerden biri Müslüman olup hicret ederse nikâh bağının iddetin sonuna kadar devam ettiği, eğer diğer taraf da iddet süresi içinde hicret ederse ilk nikâhları üzere kaldıkları hususunda ittifak etmiştir.

وَهُنَا مَبْحَثُ زَيْنَبَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعَ زَوْجِهَا أَبِي الْعَاصِ بْنِ الرَّبِيعِ.

Burada Resûlullah ﷺ'in kızı Zeyneb ile kocası Ebu'l-Âs b. Rebî' meselesi yer almaktadır.

وَقَدْ كَثُرَ الْخِلَافُ فِي أَمْرِ رَدِّهَا إِلَيْهِ هَلْ كَانَ بِالْعَقْدِ الْأَوَّلِ، أَوْ جَدَّدَ لَهَا ﷺ عَقْدًا جَدِيدًا، وَمِنْ أَسْبَابِ كَثْرَةِ الْخِلَافِ الرَّبْطُ بَيْنَ تَارِيخِ إِسْلَامِهَا وَتَارِيخِ إِسْلَامِهِ، وَبَيْنَهُمَا سِتُّ سَنَوَاتٍ وَهَذَا خَطَأٌ؛ لِأَنَّ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ لَمْ يَقَعْ تَحْرِيمٌ بَيْنَ مُسْلِمَةٍ وَكَافِرٍ، وَنُزُولُهَا بَعْدَ الْحُدَيْبِيَةِ وَإِسْلَامُهَا كَانَ سَنَةَ ثَمَانٍ، فَيُحْمَلُ عَلَى عَدَمِ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا، وَهَذَا يُوَافِقُ عَلَى مَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَنَقَلَ ابْنُ كَثِيرٍ قَوْلًا، وَهُوَ أَنَّ الْمُسْلِمَةَ كَانَتْ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَتْ فَسَخَتْ نِكَاحَهَا

Onun kocasına ilk nikâh akdiyle mi geri verildiği, yoksa Hz. Peygamber ﷺ'in ona yeni bir nikâh mı kıydığı konusunda ihtilaf çok olmuştur. İhtilafın çokluğunun sebeplerinden biri, Zeyneb'in Müslüman olduğu tarih ile kocasının Müslüman olduğu tarih arasındaki bağlantıdır ki aralarında altı yıl vardır; fakat bu bağlantı yanlıştır. Zira ayet inmeden önce Müslüman bir kadın ile kâfir arasında haramlık gerçekleşmemişti; ayetin inişi ise Hudeybiye'den sonradır ve kadının İslam'ı hicretin sekizinci yılındaydı. Dolayısıyla bu durum kocasının iddeti bitmeden Müslüman olduğuna hamledilir ki bu da cumhurun görüşüne uygundur. İbn Kesîr şöyle bir görüş de nakletmiştir: Müslüman kadın muhayyerdi; dilerse nikâhını fesheder,

وَتَزَوَّجَتْ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا، وَإِنْ شَاءَتِ انْتَظَرَتْ. اهـ.

iddeti bittikten sonra evlenir, dilerse [kocasını] beklerdi. [Alıntı bitti.]

وَهَذَا الْقَوْلُ لَهُ وَجْهٌ؛ لِأَنَّهُ بِإِسْلَامِهَا لَمْ يَكُنْ كُفْأً لَهَا وَإِذَا انْتَفَتِ الْكَفَاءَةُ أُعْطِيَتِ الزَّوْجَةُ الْخِيَارَ، كَقِصَّةِ بَرِيرَةَ لَمَّا عُتِقَتْ وَكَانَ زَوْجُهَا مَمْلُوكًا، وَلَا يَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ لِأَنَّ ذَلِكَ فِي حَالَةِ كُفْرِ الزَّوْجِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bu görüşün de tutarlı bir yönü vardır; zira kadın Müslüman olunca kocası artık ona denk (küfv) olmaktan çıkmıştır ve denklik (küfüv) ortadan kalktığında kadına muhayyerlik verilir; nitekim hürriyetine kavuşturulduğunda kocası köle olan Berîre kıssasında olduğu gibi. Yüce Allah'ın: { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar” buyruğu bu görüşü çürütmez; zira bu durum, Yüce Allah'ın: { فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } “...artık onları kâfirlere geri döndürmeyin” buyruğunda olduğu gibi kocanın küfür hâlinde bulunması durumu içindir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ إِذَا جَاءَتْ بِسَبَبٍ مِنْ جِهَةِ الزَّوْجَةِ أَنَّ عَلَيْهَا رَدَّ مَا أَنْفَقَ الزَّوْجُ عَلَيْهَا، وَكَوْنُهُ الصَّدَاقَ أَوْ أَكْثَرَ قَدْ بَحَثَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي مَبْحَثِ الْخُلْعِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .

Yüce Allah'ın: { وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } “Onlara harcadıklarını verin” buyruğu, ayrılık kadın tarafından gelen bir sebeple gerçekleştiğinde kadının kocanın kendisine yaptığı harcamaları geri vermesi gerektiğine delalet eder. Bunun mehir mi yoksa daha fazlası mı olduğu hususunu Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- Bakara Suresi'ndeki muhâlea bahsinde incelemiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ، أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِفَكِّ عِصْمَةِ زَوْجَاتِهِمِ الْكَوَافِرِ، فَطَلَّقَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَوْمَئِذٍ زَوْجَتَيْنِ، وَطَلَّقَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ زَوْجَتَهُ أَرْوَى بِنْتَ رَبِيعَةَ، وَعِصَمُ الْكَوَافِرِ عَامٌّ فِي كُلِّ كَافِرَةٍ، فَيَشْمَلُ الْكِتَابِيَّاتِ لِكُفْرِهِنَّ بِاعْتِقَادِ الْوَلَدِ لِلَّهِ، كَمَا حَقَّقَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - وَلَكِنَّ هَذَا الْعُمُومَ قَدْ خُصِّصَ بِإِبَاحَةِ الْكِتَابِيَّاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ [٥ \ ٥] أَيْ: الْحَرَائِرُ، وَبَقِيَتِ الْحُرْمَةُ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالْمُشْرِكَةِ بِالْعَقْدِ عَلَى التَّأْبِيدِ.

Yüce Allah'ın: { وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” buyruğu müminlere kâfir eşleriyle olan nikâh bağlarını çözmelerini emretmiştir. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb o gün iki eşini boşamış, Talha b. Ubeydullah da eşi Ervâ bint Rebîa'yı boşamıştır. Kâfir kadınların nikâh bağları (ısemü'l-kevâfir) ifadesi her kâfir kadın hakkında geneldir; dolayısıyla Allah'a çocuk isnat etmelerindeki küfürleri sebebiyle Ehl-i Kitap kadınlarını da kapsar. Nitekim bunu Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- tahkik etmiştir. Ancak bu genel hüküm, Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } [Mâide, 5/5] “...kendilerine Kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da...” yani hür kadınlar buyruğuyla Ehl-i Kitap kadınlarının helal kılınmasıyla tahsis edilmiştir. Müslüman erkek ile müşrik kadın arasındaki akit yoluyla evlilik haramlığı ise ebedî olarak devam etmiştir.

وَمَفْهُومُ الْعِصْمَةِ لَا يَمْنَعُ الْإِمْسَاكَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَيَحِلُّ لِلْمُسْلِمِ الِاسْتِمْتَاعُ بِالْمُشْرِكَةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، وَعَلَيْهِ تَكُونُ حُرْمَةُ الْمُسْلِمَةِ عَلَى الْكَافِرِ مُطْلَقًا مُشْرِكًا كَانَ أَوْ كِتَابِيًّا عَلَى التَّأْبِيدِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ، أَيْ: فِي الْحَاضِرِ، وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ، أَيْ: فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَقَدْ فَصَّلَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - مَسْأَلَةَ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ النِّكَاحِ فِيمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْآيَةَ [٤ \ ٢٥] .

İsmet (nikâh bağı) kavramı cariye (mülk-i yemîn) edinmeye engel değildir; dolayısıyla Müslüman bir erkeğin cariye edinme yoluyla müşrik bir kadından faydalanması helaldir. Buna göre Müslüman bir kadının kâfire haram olması ister müşrik olsun ister Ehl-i Kitap olsun ebedî olarak mutlaktır. Nitekim Yüce Allah: { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } yani şu anda, { وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } yani gelecekte de [helal olmazlar] buyurmuştur. Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- nikâhta haram kılınanlar meselesini daha önce Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ } [Nisâ, 4/25] “İçinizden hür ve iffetli kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse...” ayetinde ayrıntılı olarak ele almıştır.

تَنْبِيهٌ

UYARI

هُنَا سُؤَالٌ، وَهُوَ: إِذَا كَانَ الْكُفْرُ هُوَ سَبَبَ فَكِّ عِصْمَةِ الْكَافِرَةِ مِنَ الْمُسْلِمِ، وَتَحْرِيمِ الْمُسْلِمَةِ عَلَى الْكَافِرِ فَلِمَاذَا حَلَّتِ الْكَافِرَةُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِلْمُسْلِمِ، وَلَمْ تَحِلَّ الْمُسْلِمَةُ لِلْكَافِرِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ جَانِبَيْنِ:

Burada şöyle bir soru ortaya çıkmaktadır: Kâfir kadının Müslümandan nikâh bağının çözülmesinin ve Müslüman kadının kâfire haram olmasının sebebi küfür olduğuna göre, Ehl-i Kitap olan kâfir kadın Müslümana helal kılınmışken Müslüman kadın niçin Ehl-i Kitap olan kâfire helal kılınmamıştır? Cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِسْلَامَ يَعْلُو وَلَا يُعْلَى عَلَيْهِ وَالْقَوَامَةُ فِي الزَّوَاجِ لِلزَّوْجِ قَطْعًا لِجَانِبِ الرُّجُولَةِ، وَإِنْ تَعَادَلَا فِي الْحِلِّيَةِ بِالْعَقْدِ؛ لِأَنَّ التَّعَادُلَ لَا يُلْغِي الْفَوَارِقَ كَمَا فِي مِلْكِ الْيَمِينِ،

Birincisi: İslam üstündür ve ona üstünlük sağlanamaz; evlilikte reislik (kavvamet) erkeklik vasfı sebebiyle kesinlikle kocaya aittir, her ne kadar akit ile helallik hususunda eşit olsalar da. Zira eşitlik aradaki farkları ortadan kaldırmaz; nitekim mülk-i yemînde olduğu gibi,

فَإِذَا امْتَلَكَ رَجُلٌ امْرَأَةً حَلَّ لَهُ أَنْ يَسْتَمْتِعَ مِنْهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ، وَالْمَرْأَةُ إِذَا امْتَلَكَتْ عَبْدًا لَا يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَسْتَمْتِعَ مِنْهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، وَلِقَوَامَةِ الرَّجُلِ عَلَى الْمَرْأَةِ وَعَلَى أَوْلَادِهَا وَهُوَ كَافِرٌ لَا يَسْلَمُ لَهَا دِينُهَا، وَلَا لِأَوْلَادِهَا.

bir erkek bir kadına cariye olarak malik olduğunda cariyelik bağıyla ondan faydalanması helaldir; fakat bir kadın bir köleye malik olduğunda mülkiyet bağıyla ondan faydalanması helal olmaz. Erkeğin kadın ve çocukları üzerindeki reisliği (kavvameti) sebebiyle, erkek kâfir olursa kadının ve çocuklarının dinleri selamette kalmaz.

وَالْجَانِبُ الثَّانِي: شُمُولُ الْإِسْلَامِ وَقُصُورُ غَيْرِهِ، وَيَنْبَنِي عَلَيْهِ أَمْرٌ اجْتِمَاعِيٌّ لَهُ مَسَاسٌ بِكِيَانِ الْأُسْرَةِ وَحُسْنِ الْعِشْرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا تَزَوَّجَ كِتَابِيَّةً، فَهُوَ يُؤْمِنُ بِكِتَابِهَا وَبِرَسُولِهَا، فَسَيَكُونُ مَعَهَا عَلَى مَبْدَأِ مَنْ يَحْتَرِمُ دِينَهَا لِإِيمَانِهِ بِهِ فِي الْجُمْلَةِ، فَسَيَكُونُ هُنَاكَ مَجَالٌ لِلتَّفَاهُمِ، وَقَدْ يَحْصُلُ التَّوَصُّلُ إِلَى إِسْلَامِهَا بِمُوجِبِ كِتَابِهَا، أَمَّا الْكِتَابِيُّ إِذَا تَزَوَّجَ مُسْلِمَةً، فَهُوَ لَا يُؤْمِنُ بِدِينِهَا، فَلَا تَجِدُ مِنْهُ احْتِرَامًا لِمَبْدَئِهَا وَدِينِهَا، وَلَا مَجَالَ لِلْمُفَاهَمَةِ مَعَهُ فِي أَمْرٍ لَا يُؤْمِنُ بِهِ كُلِّيَّةً، وَبِالتَّالِي فَلَا مَجَالَ لِلتَّفَاهُمِ وَلَا لِلْوِئَامِ، وَإِذًا فَلَا جَدْوَى مِنْ هَذَا الزَّوَاجِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَمَنَعَ مِنْهُ ابْتِدَاءً.

İkinci yön ise: İslam'ın kuşatıcılığı ve diğer dinlerin eksikliğidir. Buna, aile yapısı ve iyi geçimle doğrudan ilgili sosyal bir husus dayanmaktadır: Şöyle ki, Müslüman bir erkek Kitap ehli bir kadınla evlendiğinde onun Kitabına ve peygamberine iman etmektedir; dolayısıyla toptan inandığı için onun dinine saygı duyan bir kimse anlayışıyla onun yanında olacaktır. Böylece bir anlaşma zemini bulunacak ve belki de kendi Kitabının gereği olarak Müslüman olmasına vesile olunabilecektir. Kitap ehli bir erkek Müslüman bir kadınla evlendiğinde ise onun dinine inanmamaktadır; bu yüzden kadının inancına ve dinine saygı göstermeyecek, tamamen inkâr ettiği bir hususta onunla uzlaşma zemini bulamayacaktır. Neticede anlaşma ve uyum imkânı kalmayacak, dolayısıyla bu evlilikten hiçbir fayda hasıl olmayacaktır. Bu sebeple en başından yasaklanmıştır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ، يَعْنِي صَدَاقَهُنَّ.

Yüce Allah'ın: { وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde onları nikâhlamanızda sizin için bir sakınca yoktur” buyruğundaki “ücûrehunne” (أُجُورَهُنَّ), onların mehirleri demektir.

وَيَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ أَنَّ النِّكَاحَ بِدُونِ الْأُجُورِ فِيهِ جُنَاحٌ، وَقَدْ جَاءَ النَّصُّ بِهَذَا الْمَفْهُومِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [٣٣ \ ٥٠] ، فَهِبَةُ الْمَرْأَةِ نَفْسَهَا بِدُونِ صَدَاقٍ خَاصٌّ بِهِ ﷺ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ، لَا يُحِلُّهُ لِغَيْرِهِ ﷺ وَقَوْلُهُ: إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ، ظَاهِرٌ فِي أَنَّ النِّكَاحَ لَا يَصِحُّ إِلَّا بِإِتْيَانِ الْأُجُورِ.

Mefhumuyla delalet eder ki mehirsiz nikâhta günah/sakınca vardır. Bu mefhum, Yüce Allah'ın: { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } [Ahzâb, 33/50] “...ve kendisini Peygamber'e hibe eden, Peygamber'in de kendisini nikâhlamak istediği mümin bir kadını —diğer müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere— [helal kıldık]” buyruğundaki açık nas ile de sabittir. Kadının mehir olmaksızın kendisini hibe etmesi sadece Hz. Peygamber ﷺ'e hastır. Yüce Allah'ın: “Sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğu bunu Resûlullah ﷺ'in dışındakilere helal kılmaz. Ayetteki: “Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde” ifadesi de nikâhın ancak mehir verilmesiyle geçerli olacağını açıkça göstermektedir.

وَقَدْ جَاءَ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْعَقْدِ بِدُونِ إِتْيَانِ الصَّدَاقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٦] .

Mehri vermeksizin akdin sahih olduğuna delalet eden hususlar da gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ } [Bakara, 2/236] “Kendilerine el sürmediğiniz veya mehir tayin etmediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur; onlara müt'a verin...” buyruğunda olduğu gibi.

وَقَدْ ذَكَرَ الْفُقَهَاءُ حُكْمَ الْمُفَوَّضَةِ، أَنَّهُ إِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهُ صَدَاقُ الْمِثْلِ، وَيَدُلُّ لِإِطْلَاقِ الْأُجُورِ عَلَى الصَّدَاقِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي نِكَاحِ الْإِمَاءِ لِمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ طَوْلًا لِلْحَرَائِرِ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، إِلَى قَوْلِهِ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [٤ \ ٢٥] وَفِي نِكَاحِ أَهْلِ الْكِتَابِ: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ الْآيَةَ [٥ \ ٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى

Fukaha mehri belirlenmemiş kadının (müfevvada) hükmü olarak, eğer koca onunla gerdeğe girmişse mehr-i misil alacağını belirtmişlerdir. Mehre “ücret” (ecr) denilebileceğine, hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyenlerin cariyelerle evlenmesi hususundaki Yüce Allah'ın: { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “...sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden...” başlayıp { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } [Nisâ, 4/25] “...artık onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini kendilerine verin” buyruğuna kadar olan ayeti; Ehl-i Kitap ile evlilik hakkındaki: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ } [Mâide, 5/5] “...gayrimeşru ilişkide bulunmaksızın ve gizli dostlar tutmaksızın iffetli kimseler olarak mehirlerini verdiğiniz takdirde, sizden önce kendilerine Kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” buyruğu ve Yüce Allah'ın

لِلرَّسُولِ ﷺ: إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ [٣٣ \ ٥٠] ، وَبِهَذَا كُلِّهِ يُرَدُّ عَلَى مَنِ اسْتَدَلَّ بِلَفْظِ الْأُجُورِ عَلَى نِكَاحِ الْمُتْعَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [٤ \ ٢٤] وَتَقَدَّمَ مَبْحَثُ الْمُتْعَةِ مُوجَزًا لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ.

Resûl ﷺ'e hitaben: { إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } [Ahzâb, 33/50] “Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” buyruğu delalet etmektedir. Bütün bunlarla, Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } [Nisâ, 4/24] “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız mehirlerini kendilerine verin” buyruğundaki “ücûr” lafzını mut'a nikâhına delil getirenlere cevap verilmektedir. Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- daha önce Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } buyruğu tefsir edilirken mut'a bahsini özet olarak açıklamıştı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “...ve maruf olan hiçbir hususta sana karşı gelmemek [üzere biat ederlerse]”.

الْقَيْدُ بِالْمَعْرُوفِ هُنَا لِلْبَيَانِ وَلَا مَفْهُومَ لَهُ؛ لِأَنَّ كُلَّ مَا يَأْمُرُ بِهِ ﷺ مَعْرُوفٌ، وَفِيهِ حَيَاتُهُنَّ، وَقَدْ بَيَّنَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ [٨ \ ٢٤] ، فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ [٥٩ \ ٧] ، وَلَكِنْ فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ فِي مَوْضِعِ الْأَمْرِ مِنْ بَعْدِهِ لَا طَاعَةَ لَهُ إِلَّا فِي الْمَعْرُوفِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Burada “maruf” ile kayıtlanma durumu beyan (açıklama) içindir ve tersi bir mefhumu (mefhûm-i muhalifi) yoktur; zira Hz. Peygamber ﷺ'in emrettiği her şey maruftur ve onların dirilişi ondadır. Nitekim Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bunu Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı eserinde Yüce Allah'ın: { إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ } [Enfâl, 8/24] “...sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman...” ayetinde açıklamış ve buna dair açıklama daha önce Yüce Allah'ın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } [Haşr, 59/7] “Resûl size ne verdiyse onu alın” ayetinde geçmişti. Fakat bunda, kendisinden sonra emir makamında bulunacak kimselere ancak maruf hususunda itaat edileceğine dair bir uyarı vardır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ [٦٠ \ ١٣] .

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ } [Mümtehine, 60/13] “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, kâfirlerin kabir ehlinden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş olan bir toplulukla dostluk kurmayın.”

يَرَى الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي خِتَامِ هَذِهِ السُّورَةِ كَالْآيَةِ الْأُولَى فِي أَوَّلِهَا، وَهَذَا مَا يُسَمَّى عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ.

Müfessirler bu surenin sonundaki bu ayetin, surenin başındaki ilk ayet gibi olduğunu düşünmektedirler ki buna “avdet ale'l-bed'” (başa dönüş) denir.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ: لَمَّا افْتَتَحَ هَذِهِ السُّورَةَ بِالنَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ الْكَفَّارِ أَوْلِيَاءَ خَتَمَهَا بِمِثْلِ ذَلِكَ تَأْكِيدًا لِتَرْكِ مُوَالَاتِهِمْ، وَتَنْفِيرًا لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ تَوَلِّيهِمْ وَإِلْقَاءِ الْمَوَدَّةِ إِلَيْهِمْ.

Ebû Hayyân şöyle der: Sureye kâfirleri dost edinmeyi yasaklayarak başladığı zaman, onları dost edinmeyi terk etmeyi pekiştirmek ve Müslümanları onlarla dostluk kurmaktan ve onlara sevgi göstermekten caydırmak amacıyla sureyi yine benzer bir yasakla bitirdi.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: يَنْهَى ﵎ عَنْ مُوَالَاةِ الْكَافِرِينَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ، كَمَا نَهَى عَنْهَا فِي أَوَّلِهَا، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ لِلنَّهْيِ الْمُتَقَدِّمِ، وَلَكِنَّهَا تَتَضَمَّنُ مَعْنًى جَدِيدًا، وَذَلِكَ لِلْآتِي:

İbn Kesîr de şöyle demiştir: Allah ﷻ bu surenin başında kâfirleri dost edinmeyi yasakladığı gibi sonunda da onları dost edinmeyi yasaklamaktadır. Bana açıkça görünen ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği husus şudur ki, bu ayet önceki yasağı yalnızca tekit etmek için gelmemiştir; bilakis şu sebeplerle yeni bir mana ihtiva etmektedir:

أَوَّلًا: أَنَّهَا نَصٌّ فِي قَوْمٍ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَعَلَى أَنَّهَا لِلتَّأْكِيدِ حَمَلَهَا الْبَعْضُ عَلَى الْعُمُومِ؛ لِأَنَّ كُلَّ كَافِرٍ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِ، وَحَمَلَهَا الْبَعْضُ عَلَى خُصُوصِ الْيَهُودِ؛ لِأَنَّهُ وَصْفٌ صَارَ عُرْفًا لَهُمْ، هُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَابْنِ زَيْدٍ، قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ، وَمِمَّا تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي مُقَدِّمَةِ الْأَضْوَاءِ، أَنَّهُ إِذَا اخْتَلَفَ فِي تَفْسِيرِ آيَةٍ، وَكَانَ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ لِأَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ كَانَ مُرَجَّحًا عَلَى الْآخَرِ، وَهُوَ مُحَقَّقٌ هُنَا، كَمَا قَالَ الْحَسَنُ، أَصْبَحَ عُرْفًا عَلَيْهِمْ، وَقَدْ خَصَّهُمْ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ

Birincisi: Bu ayet, Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir kavim hakkında açık bir hükümdür. Ayetin tekit olduğunu kabul edenlerin bir kısmı bunu umumi kılmışlardır; zira her kâfir gazaba uğramıştır. Bir kısmı ise bunu özellikle Yahudilere hamletmiştir; çünkü bu onlar için bir örf/alamet haline gelmiş bir sıfattır; Hasan ve İbn Zeyd'in görüşü budur, Ebû Hayyân böyle nakletmiştir. Şeyh'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- daha önce Adva'nın mukaddimesinde belirttiği üzere, bir ayetin tefsirinde ihtilaf edildiğinde Kur'an'ın iki manadan birinde daha çok kullanılmış olması o manayı diğerine tercih ettirir. Bu durum burada gerçekleşmiştir; nitekim Hasan'ın da belirttiği gibi bu onlar için belirgin bir vasıf hâline gelmiştir. Yüce Allah şu buyruğunda onları tahsis etmiştir: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ } [meal sonraki satırda]

[٥ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ فِيهِمْ: فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ [٢ \ ٩٠] ، وَقَدْ فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّصَارَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ [١ \ ٧] ، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّهَا فِي الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، لَمَا كَانَ بَعِيدًا؛ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى غَضَبِهِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فِي هَذَا الْخُصُوصِ فِي سُورَةِ الْمُجَادِلَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ٣٠ [٥٨ \ ١٤] ، وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ خَاصَّةً فِي الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَالْغَرَضُ مِنْ تَخْصِيصِهَا بِهِمَا وَعَوْدَةِ ذَكَرِهِمَا بَعْدَ الْعُمُومِ الْمُتَقَدِّمِ فِي عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ، كَمَا أَسْلَفْنَا هُوَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، لَمَّا نَهَى أَوَّلًا عَنْ مُوَالَاةِ الْأَعْدَاءِ، وَأَمَرَ بِتَقْطِيعِ الْأَوَاصِرِ بَيْنَ ذَوِي الْأَرْحَامِ، جَاءَ بَعْدَهَا مَا يُشِيعُ الْأَمَلَ بِقَوْلِهِ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً [٦٠ \ ٧] ، وَعَادَيْتُمْ عَامَّةٌ بَاقِيَةٌ عَلَى عُمُومِهَا، وَلَكِنَّ الْيَهُودَ، وَالْمُنَافِقِينَ لَمْ يَدْخُلُوا فِي مَدْلُولٍ عَسَى تِلْكَ، فَنَبَّهَ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِخُصُوصِهِمْ لِئَلَّا يَطْمَعَ الْمُؤْمِنُونَ أَوْ يَنْتَظِرُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَيْأَسَهُمْ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ وَمَوَدَّتِهِمْ، كَيَأْسِ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ فِي الْآخِرَةِ، أَيْ: بِعَدَمِ الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ رَابِطَةُ الرَّجَاءِ الْمُتَقَدِّمِ فِي عَسَى، وَفِعْلًا كَانَ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ، فَقَدْ جَعَلَ الْمَوَدَّةَ مِنْ بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يَجْعَلْهَا مِنْ بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ وَلَا الْيَهُودِ، فَهِيَ إِذًا مُؤَسِّسَةٌ لِمَعْنًى جَدِيدٍ، وَلَيْسَتْ مُؤَكِّدَةً لِمَا تَقَدَّمَ، وَالْعَلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

[Mâide, 5/60] “De ki: 'Allah katında bundan daha kötü bir karşılığı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği ve içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimselerdir...'”; ve onlar hakkındaki: { فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ } [Bakara, 2/90] “...böylece gazap üstüne gazaba uğradılar” buyruğudur. Allah Teâlâ: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } [Fâtiha, 1/7] “...gazaba uğrayanların ve sapıtanların [yoluna] değil” buyruğunda onlarla Hristiyanlar arasını ayırmıştır. Eğer ayetin Yahudiler ve münafıklar hakkında olduğu söylenseydi bu da uzak olmazdı; çünkü Yüce Allah Mücâdele Suresi'nde bu hususta münafıklara gazap ettiğini açıkça belirtmiştir: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } [Mücâdele, 58/14] “Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi? Onlar ne sizdendir ne de onlardandır; bile bile yalan yere yemin ederler.” Buna göre ayet Yahudilere ve münafıklara özel olur. Daha önce belirttiğimiz gibi “düşmanım ve düşmanınız” ifadesindeki umumi hitaptan sonra bunların tahsis edilip yeniden zikredilmesindeki gaye —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— şudur: Allah önce düşmanları dost edinmeyi yasaklayıp akrabalar arasındaki bağların koparılmasını emrettikten sonra, arkasından: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً } [Mümtehine, 60/7] “Olur ki Allah, onlardan düşmanlık beslediğiniz kimselerle aranızda bir sevgi bağı kurar” buyruğuyla ümit aşılayan husus gelmiştir. Buradaki “düşmanlık beslediğiniz kimseler” ifadesi geneldir ve umumiliği üzere kalmaktadır. Ancak Yahudiler ve münafıklar bu “asâ” (olur ki/umulur ki) vaadinin kapsamına girmemişlerdir. Müminler onlara dair bir beklenti veya ümide kapılmasınlar diye Yüce Allah onları özellikle belirtmiş; Yahudilerin ve münafıkların ahiretten ümit kestiği gibi onların dostluğundan ve sevgisinden de müminlerin ümitlerini kesmiştir; yani “asâ”daki geçmiş ümidin bağı olan imandan [yoksunlukları sebebiyle ümit kesilmiştir]. Nitekim Allah'ın haber verdiği gibi de gerçekleşti: Bazı müşriklerden sevgi meydana geldi; ancak münafıklardan ve Yahudilerden hiç sevgi meydana gelmedi. Dolayısıyla bu ayet, öncekini tekit eden değil, yeni bir mana ortaya koyan (müessis) bir ayettir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.