وَالْعِلَاجُ النَّاجِعُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ الْإِنْفَاقُ وَتَوَقِّي الشُّحِّ، وَالشُّحُّ مِنْ جِبِلَّةِ النَّفْسِ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ [٤ \ ١٢٨] ، وَفِي إِضَافَةِ الشُّحِّ إِلَى النَّفْسِ مَعَ إِضَافَةِ الْهِدَايَةِ فِيمَا تَقَدَّمَ إِلَى الْقَلْبِ سِرٌّ لِطَيْفٌ، وَهُوَ أَنَّ الشُّحَّ جِبِلَّةُ الْبَشَرِيَّةِ، وَالْهِدَايَةَ مِنْحَةٌ إِلَهِيَّةٌ، وَالْأُولَى قُوَّةٌ حَيَوَانِيَّةٌ، وَالثَّانِيَةُ قُوَّةٌ رُوحِيَّةٌ.
Bütün bunlardaki etkili tedavi ise infak etmek ve nefsin cimriliğinden sakınmaktır. Cimrilik nefsin yaratılışında vardır: {وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ} “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” [Nisâ, 4/128]. Daha önce hidayetin kalbe nispet edilmesiyle birlikte burada cimriliğin nefse nispet edilmesinde latif bir sır vardır: O da şudur ki, cimrilik beşeriyetin yaratılışından gelen bir vasıftır, hidayet ise ilahi bir lütuftur. İlki hayvani bir güç, ikincisi ise ruhi bir güçtür.
فَعَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يُغَالِبَ بِالْقُوَّةِ الرُّوحِيَّةِ مَا جُبِلَ عَلَيْهِ مِنْ قُوَّةٍ بَشَرِيَّةٍ ; لِيَنَالَ الْفَلَاحَ وَالْفَوْزَ، كَمَا أَشَارَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. ثُمَّ قَالَ: وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا [١٨ \ ٤٦] .
Dolayısıyla Müslümana düşen, kurtuluşa ve başarıya ermek için yaratılışında bulunan beşeri güce ruhi güçle galip gelmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle işaret buyurmuştur: {الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür.” Ardından da şöyle buyurmuştur: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا} “Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de ümit bağlamaya daha lâyıktır.” [Kehf, 18/46].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا.
Yüce Allah'ın buyruğu: {وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا} “Dinleyin ve itaat edin.”
أَيْ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، وَلَا كَقَوْمِ نُوحٍ الَّذِينَ قَالَ عَنْهُمْ: وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا [٧١ \ ٧] .
Yani: "İşittik ve isyan ettik" diyenler gibi olmayın; haklarında şöyle buyurulan Nûh'un kavmi gibi de olmayın: {وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا} “Gerçekten ben onları senin bağışlaman için her davet ettiğimde parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler.” [Nûh, 71/7].
وَقَدْ نَدَّدَ بِقَوْلِ الْكُفَّارِ: لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [٤١ \ ٢٦] .
Kâfirlerin şu sözü de kınanmıştır: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında anlamsız gürültü yapın” [Fussilet, 41/26].
قَالَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ -: اسْمَعُوا مَا يُقَالُ لَكُمْ، وَأَطِيعُوا فِيمَا سَمِعْتُمْ، لَا كَمَنْ قَبْلَكُمُ الْمُشَارِ إِلَيْهِمْ بِالْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ.
Şeyh -Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- şöyle dedi: Size söyleneni dinleyin ve işittiğiniz hususlarda itaat edin; önceki ayetlerde işaret edilen sizden öncekiler gibi olmayın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ.
Yüce Allah'ın buyruğu: {إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ} “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah şükrün karşılığını verendir, Hilîm'dir.”
قَالَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ -: قَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُضَاعِفُ الْإِنْفَاقَ سَبْعَمِائَةٍ إِلَى أَكْثَرَ بِقَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ، إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ [٢ \ ٢٦١] .
Şeyh -Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- şöyle dedi: Yüce Allah infakı yedi yüz kata kadar ve daha fazlasıyla katlayacağını şu buyruğuyla açıklamıştır: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ} “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin örneği, yedi başak bitiren bir tohum tanesi gibidir...” ayetinden şu buyruğuna kadar: {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğine kat kat artırır” [Bakara, 2/261].
وَأَصْلُ الْقَرْضِ فِي اللُّغَةِ: الْقَطْعُ وَفِي الشَّرْعِ قَطْعُ جُزْءٍ مِنَ الْمَالِ يُعْطِيهِ لِمَنْ يَنْتَفِعُ بِهِ ثُمَّ يَرُدُّهُ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَرُدُّ أَضْعَافًا، وَقَدْ سَمَّى مُعَامَلَتَهُ مَعَ عَبِيدِهِ قَرْضًا وَبَيْعًا وَشِرَاءً وَتِجَارَةً.
Lügatte kard (قَرْض) kelimesinin aslı kesmektir. Şeriatta ise maldan bir parçanın, faydalanıp sonra geri vermesi için birine verilmesidir. Yani: Allah Teâlâ onu kat kat fazlasıyla geri verecektir. Nitekim O, kullarıyla olan muamelesini borç (karz), satım (bey'), alım (şirâ) ve ticaret olarak isimlendirmiştir.
وَمَعْنَى ذَلِكَ كُلِّهِ أَنَّ الْعَبْدَ يَعْمَلُ لِوَجْهِ اللَّهِ وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا يُعْطِيهِ ثَوَابَ ذَلِكَ الْعَمَلِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ الْآيَةَ [٦٤ \ ١٧] .
Bütün bunların anlamı şudur: Kul Allah rızası için amel eder, Yüce ve Ulu Allah da ona o amelin mükâfatını verir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: {إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ} “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır...” [Tegâbün, 64/17].
وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ [٩ \ ١١١] .
Ve şu buyruğunda: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, müminlerden kendilerine cennet verilmesi karşılığında canlarını ve mallarını satın almıştır” [Tevbe, 9/111].
وَقَوْلِهِ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ [٩ \ ١١١] .
Ve şu buyruğunda: {فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ} “O halde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin” [Tevbe, 9/111].
وَقَوْلِهِ: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ الْآيَةَ [٦١ \ ١٠ - ١١] ، مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ [٣٥ \ ٢٩] .
Ve şu buyruğunda: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ} “Sizi acı veren bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi? Allah'a ve Resulüne iman edersiniz, Allah yolunda mallarınızla cihad edersiniz...” [Saff, 61/10-11] ile Yüce Allah'ın şu buyruğunda: {تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ} “Asla batmayacak bir ticaret” [Fâtır, 35/29].
وَالْقَرْضُ الْحَسَنُ هُوَ مَا يَكُونُ مِنَ الْكَسْبِ الطَّيِّبِ خَالِصًا لِوَجْهِ اللَّهِ. اهـ.
Karz-ı hasen (güzel borç) ise; temiz kazançtan olan ve sırf Allah rızası için verilen şeydir. [Müellifin sözü burada] bitti.
وَمِمَّا يَشْهَدُ لِقَوْلِهِ ﵀ فِي مَعْنَى الْقَرْضِ الْحَسَنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ [٢ \ ٢٦٤] ; لِأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يُنْفِقْ بِإِخْلَاصٍ لِوَجْهِ اللَّهِ، وَمَجِئُ الْحَسَنِ عَلَى الْقَرْضِ الْحَسَنِ هُنَا بَعْدَ قَضِيَّةِ الزَّوْجِيَّةِ وَالْأَوْلَادِ وَتَوَقِّي الشُّحِّ يُشْعِرُ بِأَنَّ الْإِنْفَاقَ عَلَى الْأَوْلَادِ وَالزَّوْجَةِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ الْقَرْضِ الْحَسَنِ مَعَ اللَّهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [٢ \ ٢١٥] .
Onun -Allah ona rahmet etsin- karz-ı hasenin anlamı hakkındaki bu sözüne tanıklık eden delillerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ} “Ey iman edenler! Malını insanlara gösteriş için infak eden kimse gibi, başa kakmak ve eziyet etmekle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” [Bakara, 2/264]; çünkü böylesi bir infak Allah rızası için ihlasla yapılmamıştır. Burada eşler, çocuklar meselesinden ve nefsin cimriliğinden sakınmaktan sonra "karz-ı hasen" nitelendirmesinin gelmesi; çocuklara ve eşe yapılan infakın Allah katında bir karz-ı hasen türünden olduğunu hissettirmektedir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da böyledir: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İnfak edeceğiniz her hayır ana-baba ve en yakınlar içindir” [Bakara, 2/215].
وَأَقْرَبُ الْأَقْرَبِينَ بَعْدَ الْوَالِدَيْنِ هُمُ الْأَوْلَادُ وَالزَّوْجَةُ.
Ana-babadan sonra en yakın akrabalar ise çocuklar ve eştir.
وَفِي الْحَدِيثِ فِي الْحَثِّ عَلَى الْإِنْفَاقِ: «حَتَّى اللُّقْمَةَ يَضَعُهَا الرَّجُلُ فِي فِي امْرَأَتِهِ» .
İnfaka teşvik sadedindeki hadiste şöyle buyrulmuştur: “Hatta erkeğin hanımının ağzına koyduğu bir lokmaya varıncaya kadar.”
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ [٦٤ \ ١٧] .
Ve O'nun şu buyruğu: {وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ} “Allah şükrün karşılığını verendir, Hilîm'dir” [Tegâbün, 64/17].
قَالَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ -: شُكْرُ اللَّهِ لِعَبْدِهِ هُوَ مُجَازَاتُهُ لَهُ بِالْأَجْرِ الْجَزِيلِ عَلَى الْعَمَلِ الْقَلِيلِ.
Şeyh -Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- şöyle dedi: Allah'ın kuluna olan şükrü, az amele karşılık ona bol mükâfat vermesidir.
وَقَوْلُهُ: حَلِيمٌ، أَيْ: لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ بَلْ يَسْتُرُ وَيَتَجَاوَزُ عَنْ ذُنُوبٍ. وَمَجِئُ هَذَا التَّذْيِيلِ هُنَا يُشْعِرُ بِالتَّوْجِيهِ فِي بَعْضِ نَوَاحِي إِصْلَاحِ الْأُسْرَةِ، وَهُوَ أَنْ يَقْبَلَ كُلٌّ مِنَ الزَّوْجَيْنِ عَمَلَ الْآخَرِ بِشُكْرٍ، وَيُقَابِلُ كُلَّ إِسَاءَةٍ بِحِلْمٍ لِيَتِمَّ مَعْنَى حُسْنِ الْعِشْرَةِ، وَلِأَنَّ الْإِنْفَاقَ يَسْتَحِقُّ الْمُقَابَلَةَ بِالشُّكْرِ وَالْعَدَاوَةَ تُقَابَلُ بِالْحِلْمِ.
O'nun “Halîm'dir” buyruğu ise, yani: Cezalandırmakta acele etmez; bilakis günahları örter ve bağışlar. Bu tezyilin (cümle sonu tamamlama ifadesinin) burada gelmesi, ailenin ıslahına dair bazı yönlerde bir yönlendirme hissettirmektedir; o da eşlerden her birinin diğerinin amelini teşekkürle karşılaması ve güzel geçim manasının tamamlanması için her kötülüğü hilmle (yumuşaklıkla) karşılamasıdır. Çünkü infak teşekkürle karşılanmayı hak eder, düşmanlık ise hilm ile karşılanır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ.
Yüce Allah'ın buyruğu: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “Gaybı da görünen âlemi de bilendir.”
مَجِئُ الْآيَةِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَةِ يُشْعِرُ بِالْحَصْرِ، وَقَدْ صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ [٦ \ ٥٩] ، وَمَجِيئُهُ هُنَا أَيْضًا يُشْعِرُ بِأَنَّ الرَّقَابَةَ عَلَى الْأُسْرَةِ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ إِنَّمَا هِيَ لِلَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّهُمَا يَكُونَانِ فِي عُزْلَةٍ عَنِ النَّاسِ وَلَا يَطَّلِعُ عَلَى مَا بَيْنَهُمَا إِلَّا اللَّهُ، عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، أَيْ فَلْيُرَاقِبْ كُلٌّ مِنْهُمَا رَبَّهُ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَمُجَازِيًا كُلًّا مِنْهُمَا عَلَى فِعْلِهِ.
Ayetin isim cümlesi olarak gelmesi hasr (tahsis/yalnızca O'na ait olma) ifade eder. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda bu açıkça ifade edilmiştir: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [En'âm, 6/59]. Bunun burada gelmesi ayrıca iki taraf arasında aile üzerindeki gözetimin yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğunu hissettirmektedir; çünkü onlar insanlardan uzaktadırlar ve aralarındakine gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'tan başkası muttali olamaz. Yani her ikisi de gaybı ve görünen âlemi bilen ve her birine yaptığının karşılığını verecek olan Rablerini gözetsinler.