Binûn

Kalem — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ جَاءَ بَعْدُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ لَا يُطَاعُونَ فِي مُدَاهَنَتِهِمْ، وَأَنَّهُمْ سَيَبْذُلُونَ كُلَّ مَا فِي وُسْعِهِمْ; لِتَرْوِيجِ مُدَاهَنَتِهِمْ وَلَوْ بِكَثْرَةِ الْحَلِفِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ الْمُدَاهَنَةِ فِي الدِّينِ وَالْمُلَاطَفَةِ فِي الدُّنْيَا، أَوِ التَّعَاوُنِ وَتَبَادُلِ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ، كَمَا قَدَّمْنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ الْآيَةَ [٦٠ \ ٨] . وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Daha sonra gelen Yüce Allah'ın: { وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, aşağılık kimseye boyun eğme” buyruğu, müdâhenelerinde onlara itaat edilmeyeceğine ve çokça yemin ederek de olsa müdâhenelerini geçerli kılmak için ellerinden gelen her şeyi yapacaklarına işaret etmektedir. Dinde müdâhene (tavizkârlık) ile dünyada nezaket göstermek veya dünyevi menfaatlerde yardımlaşmak ve alışverişte bulunmak arasında fark vardır; nitekim Yüce Allah'ın: { لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ } “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere...” ayetinde [60:8] bunu daha önce açıklamıştık. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da onlar ağır bir borç altında mı eziliyorlar?”

هَذَا اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ ; يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَسْأَلْهُمْ أَجْرًا عَلَى دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ.

Bu, [onları hakka] davet etmesine karşılık kendilerinden bir ücret istemediğini gösteren bir istifhâm-ı inkârîdir (reddedici soru).

وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى [٤٢ \ ٢٣] . فَالْأَجْرُ الْمَسْئُولُ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ هُوَ الْأَجْرُ الْمَادِّيُّ بِالْمَالِ وَنَحْوِهِ.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } “De ki: Ben buna karşılık sizden, akrabalık sevgisi dışında bir ücret istemiyorum” [42:23]. Dolayısıyla hakkında soru sorulan ve istenen ücret; mal ve benzeri maddi ücrettir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ -: مَبْحَثُ الْأَجْرِ عَلَى الدَّعْوَةِ مِنْ جَمِيعِ الرُّسُلِ - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ -، وَمَبْحَثُ أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي أَصْلُهَا مَزِيَّةُ اللَّهِ ; بَحْثًا وَافِيًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [١١ \ ٢٩] مِنْ سُورَةِ هُودٍ.

Şeyh -Yüce Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Hûd Suresi'ndeki: { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim ücretim ancak Allah'a aittir” [11:29] ayetinde; tüm elçilerin -Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun- davet karşılığında ücret [istememesi] konusunu ve aslı Allah'ın bir lütfu/ayrıcalığı olan ameller karşılığında ücret alma konusunu etraflıca ele almıştı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ } “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle ve balık sahibi (Yûnus) gibi olma; hani o, gamla dolu bir halde [Rabbine] seslenmişti.”

لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَنْ هُوَ صَاحِبُ الْحُوتِ، وَلَا نِدَاءَهُ وَهُوَ مَكْظُومٌ، وَلَا الْوَجْهَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى صَاحِبَ الْحُوتِ فِي (الصَّافَّاتِ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ يُونُسَ

Burada balık sahibinin kim olduğu, gamla dolu bir halde yaptığı nidası ve onun gibi olunması yasaklanan yön açıklanmamıştır. Yüce Allah balık sahibini Sâffât Suresi'ndeki şu buyruğunda açıklamıştır: { وَإِنَّ يُونُسَ

لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ. إِلَى قَوْلِهِ: فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ

{ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “...şüphesiz gönderilen elçilerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı”, şu buyruğuna kadar: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “Kendisi kınanacak bir iş yaparken onu balık yutuvermişti”

[٣٧ \ ١٣٩ - ١٤٢] .

“Şüphesiz Yûnus da gönderilen elçilerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı... Kendisi kınanacak bir iş yaparken onu balık yutuverdi” [37:139-142] ayetine kadar.

وَأَمَّا النِّدَاءُ، فَقَالَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ -: قَدْ بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ (الْأَنْبِيَاءِ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ [٢١ \ ٨٧ - ٨٨] .

Nidaya gelince; Şeyh -Yüce Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- şöyle demiştir: Yüce Allah bunu Enbiyâ Suresi'ndeki şu buyruğunda açıklamıştır: { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Zünnûn'u (balık sahibini) da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin; gerçekten ben zalimlerden oldum!' diye yalvardı. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini gamdan kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız” [21:87-88].

فَصَاحِبُ الْحُوتِ هُوَ يُونُسُ، وَنِدَاؤُهُ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ، وَحَالَةُ نِدَائِهِ وَهُوَ مَكْظُومٌ.

Demek ki balık sahibi Yûnus'tur; nidası ayette zikredilen duadır ve nida ettiği andaki hali de gamla dolu olmasıdır.

أَمَّا الْوَجْهُ الْمَنْهِيُّ عَنْ أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ: فَهُوَ الْحَالُ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ عِنْدَ النِّدَاءِ، وَهُوَ فِي حَالَةِ غَضَبِهِ، وَهُوَ مَكْظُومٌ، وَهَذَا بَيَانٌ لِجَانِبٍ مِنْ خُلُقِهِ ﷺ وَتَخَلُّقِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْبِرْ أَيْ: عَلَى إِيذَاءِ قَوْمِكَ، وَلَعَلَّ هَذَا مِنْ خَصَائِصِ وَخَوَاصِّ تَوْجِيهَاتِ اللَّهِ إِلَيْهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ [١٦ \ ١٢٦ - ١٢٧] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى خُلُقًا فَاضِلًا عَامًّا لِلْأُمَّةِ: فِي حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ وَالصَّفْحِ.

Onun gibi olunması yasaklanan yöne gelince: Nida ettiği sıradaki hali, yani öfkeli ve gamla dolu olduğu halidir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ } “Sabret” yani kavminin eziyetlerine sabret buyruğuyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem ahlakına ve ahlaklanışına dair bir yönün açıklamasıdır. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır. Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır” [16:126-127] ayetinin sonuna kadar olan kısmında olduğu gibi, Allah'ın ona yönelik özel yönlendirmelerinden olabilir. Nitekim Yüce Allah [önceki kısımda] güzel muamele ve bağışlama konusunda ümmete yönelik genel, faziletli bir ahlakı açıklamıştır.

ثُمَّ خَصَّ النَّبِيَّ ﷺ بِقَوْلِهِ: وَاصْبِرْ أَيْ: لَا تُعَاقِبِ انْتِقَامًا وَلَوْ بِالْمِثْلِيَّةِ وَلَكِنِ اصْبِرْ، وَقَدْ كَانَ مِنْهُ ﷺ مِصْدَاقُ ذَلِكَ ; فِي رُجُوعِهِ مِنْ ثَقِيفٍ حِينَمَا آذَوْهُ، وَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇، وَمَعَهُ مَلَكُ الْجِبَالِ يَأْتَمِرُ بِأَمْرِهِ، إِلَى أَنْ قَالَ: (لَا، اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي ; فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ. . إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ) . فَقَدْ صَفَحَ وَصَبَرَ، وَرَجَى مِنَ اللَّهِ إِيمَانَ مَنْ يَخْرُجُ مِنْ أَصْلَابِهِمْ.

Sonra: { وَاصْبِرْ } “Sabret” yani misliyle de olsa intikam amacıyla ceza verme, bilakis sabret buyurarak Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem [buna] tahsis etmiştir. Nitekim Taif (Sakîf) dönüşünde kendisine eziyet ettiklerinde, Cibrîl aleyhisselâm yanında emrine amade olan dağlar meleği ile birlikte geldiğinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, Allah'ım! Kavmime hidayet ver; çünkü onlar bilmiyorlar... Ben Allah'ın onların soylarından Allah'a iman edecek kimseler çıkarmasını umuyorum» demesine kadar varan olayda bunun bir tecellisi gerçekleşmiştir. O, affetmiş, sabretmiş ve soylarından gelecek kimselerin iman etmesini Allah'tan umut etmiştir.

وَهَذَا أَقْصَى دَرَجَاتِ الصَّبْرِ وَالصَّفْحِ، وَأَعْظَمُ دَرَجَاتِ الْخُلُقِ الْكَرِيمِ.

Bu ise sabrın ve bağışlamanın en üst mertebesi, üstün ahlakın en yüce dereceleridir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “Elbette kınanmış bir halde çıplak bir yere atılacaktı.”

بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمْ يُنْبَذْ بِالْعَرَاءِ عَلَى صِفَةٍ مَذْمُومَةٍ، بَلْ إِنَّهُ تَعَالَى أَنْبَتَ عَلَيْهِ شَجَرَةً تُظِلُّهُ وَتَسْتُرُهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ [٣٧ \ ١٤٦] .

Yüce Allah onun kınanmış bir halde çıplak yere atılmadığını, aksine Yüce Allah'ın: { وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Onun üzerine [gölge yapması için] kabak türünden bir ağaç bitirdik” [37:146] ayetinde olduğu gibi, üzerine kendisini gölgeleyecek ve örtecek bir ağaç bitirdiğini açıklamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Fakat Rabbi onu seçti ve onu salihlerden kıldı.”

بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [٣٧ \ ١٤٧ - ١٤٨] .

Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Biz onu yüz bin veya daha çok [kişiye elçi olarak] gönderdik. Sonunda iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” [37:147-148].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “O inkâr edenler Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi ve: 'O mutlaka bir delidir!' diyorlar. Halbuki o, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”

فِيهِ عَوْدُ آخِرِ السُّورَةِ عَلَى أَوَّلِهَا. وَأَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا سَمِعُوا الذِّكْرَ شَخَصَتْ أَبْصَارُهُمْ نَحْوَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَيَرْمُونَهُ بِالْجُنُونِ. وَالرَّدُّ عَلَيْهِمْ: بِأَنَّ هَذَا الَّذِي سَمِعُوهُ لَيْسَ بِهَذَيَانِ الْمَجْنُونِ، وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ، وَفِيهِ تَرْجِيحُ الْقَوْلِ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، إِنَّمَا هِيَ مَا أَوْحَاهُ إِلَيْهِ مِنَ الذِّكْرِ.

Bunda surenin sonunun başına dönmesi [bağlanması] vardır. Kâfirler Zikr'i işittiklerinde gözlerini dikip Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem dik dik bakarlar ve onu delilikle itham ederler. Onlara verilen cevap ise şudur: İşittikleri bu şey bir delinin hezeyanı değildir, âlemler için ancak bir öğüttür. Ayrıca bunda, surenin başındaki «Rabbinin nimeti» ifadesinden kastın, ona vahyettiği bu zikir olduğu görüşünün tercihi de bulunmaktadır.