Binûn

Nâziât — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ، وَهَذَا لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ مَهَّدَ الْأَرْضَ.

...yeryüzünden [sürükleyip götürdü]. Çünkü yağmur böyle yaptığında yeryüzünü düzleyip döşemiş (mehhede) olur.

وَيُقَالُ لِلْفَرَسِ، إِذَا رَمَى بِيَدِهِ رَمْيًا لَا يَرْفَعُ سُنْبُكَهُ عَنِ الْأَرْضِ كَثِيرًا: مَرَّ يَدْحُو دَحْوًا، وَمِنَ الْبَابِ أُدْحِيُّ النَّعَامِ: الْمَوْضِعُ الَّذِي يُفَرِّخُ فِيهِ، أُفْعِوْلُ مِنْ دَحَوْتُ، لِأَنَّهُ يَدْحُوهُ بِرِجْلِهِ ثُمَّ يَبِيضُ فِيهِ، وَلَيْسَ لِلنَّعَامَةِ عُشٌّ.

At, tırnağını yerden fazla kaldırmadan ayağını ileri doğru attığında: 'Merra yedhû dehven (مَرَّ يَدْحُو دَحْوًا)' denir. Bu köktendir ki devekuşunun yavru çıkardığı yere üdhiyy (أُدْحِيُّ) denir; 'dehavtü'den 'üf‘ûl' veznindedir. Çünkü devekuşu orayı ayağıyla düzler, sonra oraya yumurtlar; zira devekuşunun yuvası yoktur.

وَفِي لِسَانِ الْعَرَبِ مَادَّةَ دَحَا، وَالدَّحْوُ: الْبَسْطُ، دَحَى الْأَرْضَ يَدْحُوهَا دَحْوًا: بَسَطَهَا.

Lisânü'l-Arab'da de-hâ (دَحَا) maddesinde şöyle geçer: Dehv (الدَّحْوُ), sermek/yaymaktır (el-bast). 'Deha'l-arda yedhûhâ dehven' (دَحَى الْأَرْضَ يَدْحُوهَا دَحْوًا), yeri serip yaydı demektir.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ فِي قَوْلِهِ ﷿: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا قَالَ: بَسَطَهَا، وَذَكَرَ الْأُدْحِيَّ مَبْيَضَ النَّعَامِ فِي الرَّمْلِ ; لِأَنَّ النَّعَامَةَ تَدْحُوهُ بِرِجْلِهَا، ثُمَّ تَبِيضُ فِيهِ.

Ferrâ, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا } “Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” kavli hakkında: 'Onu serip yaydı' demiştir. Ve kumda devekuşunun yumurtlama yeri olan üdhiyyi (الْأُدْحِيَّ) zikretmiştir; zira devekuşu orayı ayağıyla düzler, sonra içine yumurtlar.

وَذَكَرَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ: «فَدَحَا السَّيْلَ فِيهِ بِالْبَطْحَاءِ» ، أَيْ: رَمَى وَأَلْقَى.

İbn Ömer'in: «فَدَحَا السَّيْلَ فِيهِ بِالْبَطْحَاءِ» hadisini zikretmiştir; yani [sel, oraya kum ve çakıl] attı, fırlattı demektir.

قَالَ: وَسُئِلَ ابْنُ الْمُسَيِّبِ عَنِ الدَّحْوِ بِالْحِجَارَةِ، فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، أَيِ: الْمُرَامَاةُ بِهَا وَالْمُسَابَقَةُ.

[Ferrâ] dedi ki: İbnü'l-Müseyyeb'e taşlarla dehv (الدَّحْوِ بِالْحِجَارَةِ) hakkında sorulduğunda: 'Bunda bir sakınca yoktur' demiştir; yani taş fırlatıp yarışmak kastedilmektedir.

وَعَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: هُوَ يَدْحُو بِالْحَجَرِ، أَيْ يَرْمِي بِهِ وَيَدْفَعُهُ، وَالدَّاحِي: الَّذِي يَدْحُو الْحَجَرَ بِيَدِهِ، وَأَنْشَدَ لِأَوْسِ بْنِ حَجَرٍ بِمَعْنَى يَنْزِعُ قَوْلَهُ:

İbnü'l-A'râbî'den rivayetle: 'Hüve yedhû bi'l-hacer (هُوَ يَدْحُو بِالْحَجَرِ)', yani taşı fırlatıp itmektedir. Dâhî (الدَّاحِي) ise taşı eliyle fırlatıp yuvarlayandır. 'Koparır/söker' (yenzı‘u) anlamında Evs b. Hacer'in şu sözünü inşad etmiştir:

يَنْزِعُ جِلْدَ الْحَصَى أَجَشُّ مُبْتَرِكٌ ... كَأَنَّهُ فَاحِصٌ أَوْ لَاعِبٌ دَاحٍ

Gök gürültülü, sağanak bir bulut çakılların derisini koparır... / Sanki yuva açan [bir kuş] ya da taş fırlatan bir oyuncu gibidir.

؟

?

وَفِي حَدِيثِ أَبِي رَافِعٍ: «كُنْتُ أُلَاعِبُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ - رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا - بِالْمَدَاحِي» ، هِيَ أَحْجَارٌ أَمْثَالُ الْقَرْصَةِ، كَانُوا يَحْفِرُونَ حُفْرَةً يَدْحُونَ فِيهَا بِتِلْكَ الْحِجَارَةِ، فَإِذَا وَقَعَ الْحَجَرُ فِيهَا غَلَبَ صَاحِبُهَا، وَإِنْ لَمْ يَقَعْ غُلِبَ.

Ebû Râfi'in hadisinde şöyle geçer: «Hasan ve Hüseyin -rıdvânullâhi aleyhimâ- ile medâhî (الْمَدَاحِي) oyunu oynardım.» Medâhî; yuvarlak yassı ekmek/çörek gibi taşlardır. Bir çukur kazarlar ve o taşları oraya fırlatırlardı. Taş çukura girerse atan kazanırdı, girmezse kaybederdi.

وَالدَّحْوُ: هُوَ رَمْيُ اللَّاعِبِ بِالْحَجَرِ وَالْجَوْزِ وَغَيْرِهِ. اهـ.

Dehv (الدَّحْوُ): Oyuncunun taş, ceviz ve benzeri şeyleri fırlatmasıdır. [Lisânü'l-Arab'dan nakil] bitti.

وَمَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ اللِّسَانِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ لَا زَالَ مَوْجُودًا حَتَّى الْآنَ بِالْمَدِينَةِ، وَيُسَمَّى الدَّحْلُ بِاللَّامِ، كَمَا وُصِفَ تَمَامًا.

Lisân sahibinin Ebû Râfi'den naklettiği bu oyun Medine'de günümüzde de hâlâ mevcuttur ve aynen tarif edildiği gibi 'lâm' harfiyle dehl (الدَّحْلُ) olarak adlandırılır.

وَبَعْدَ إِيرَادِ أَقْوَالِ أُصُولِ مَرَاجِعِ اللُّغَةِ، وَمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ. فَإِنَّنَا نُوَاجِهُ الْجَدَلَ الْقَائِمَ بَيْنَ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْهَيْئَةِ، وَبَعْضِ الْعُلَمَاءِ الْآخَرِينَ، فِي مَوْضُوعِ شَكْلِ الْأَرْضِ، وَلَعَلَّنَا نُوَفَّقُ بِفَضْلٍ مِنَ اللَّهِ إِلَى بَيَانِ الْحَقِيقَةِ فِي ذَلِكَ، حَتَّى لَا يَظُنَّ ظَانٌّ تَعَارُضَ الْقُرْآنِ، وَمَا يَثْبُتُ مِنْ عُلُومِ الْهَيْئَةِ أَوْ يَغْتَرَّ جَاهِلٌ بِمَا يُقَالُ فِي الْإِسْلَامِ.

Temel lügat kaynaklarının ve daha önce müfessirlerin görüşlerini aktardıktan sonra, yerin şekli konusunda bazı heyet (astronomi) âlimleri ile diğer bazı âlimler arasında süregelen tartışmayla karşı karşıya geliyoruz. Umulur ki Allah'ın lütfuyla bu husustaki gerçeği açıklamaya muvaffak oluruz; ta ki hiç kimse Kur'an ile astronomi bilimlerinin kesinleştirdiği hususlar arasında bir çelişki olduğunu zannetmesin yahut bir cahil İslâm hakkında söylenenlere aldanmasın.

وَبِتَأَمُّلِ قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ نَجِدُهَا مُتَّفِقَةً فِي مَجْمُوعِهَا: بِأَنَّ «دَحَاهَا» مَهَّدَهَا وَسَهَّلَ الْحَيَاةَ عَلَيْهَا، وَذَكَرَ لَوَازِمَ التَّمْكِينِ مِنَ الْحَيَاةِ عَلَيْهَا مِنْ إِخْرَاجِ الْمَاءِ، وَالْمَرْعَى، وَوَضْعِ الْجِبَالِ، وَهُوَ الْمُتَّفَقُ مَعَ نُصُوصِ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا [٧٨ \ ٦ - ٧] .

Müfessirlerin sözleri düşünüldüğünde, hepsinin genel olarak «دَحَاهَا» ifadesinin; 'orayı döşeyip düzlediği ve üzerinde yaşamı kolaylaştırdığı' anlamında ittifak ettiklerini görürüz. Ayrıca suyun ve otlağın çıkarılması, dağların yerleştirilmesi gibi üzerinde yaşamaya imkân sağlayan gereksinimleri zikretmiştir. Bu da Kur'an'ın: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا } “Biz yeri bir beşik [döşek] yapmadık mı? Dağları da birer kazık?” [Nebe, 78/6-7] kavlindeki nasslarıyla uyumludur.

وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ [٦٧ \ ١٥] .

Ve O'nun şu buyruğuyla da uyumludur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } “Yeryüzünü size boyun eğdiren O'dur. Öyleyse onun omuzlarında (yollarında) yürüyün ve O'nun rızkından yiyin” [Mülk, 67/15].

وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ تَمْهِيدُهَا وَالتَّمْكِينُ لِلْعَيْشِ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ فِيهِ مَعْنَى التَّكْوِيرِ وَالِاسْتِدَارَةِ.

Bütün bunlar tek bir konudandır; o da yeryüzünün döşenip düzlenmesi ve üzerinde yaşanabilir kılınmasıdır. Bunda küreleştirme ve yuvarlaklaştırma anlamı yoktur.

وَإِذَا جِئْنَا إِلَى كُتُبِ اللُّغَةِ نَجِدُهَا كُلَّهَا، تَنُصُّ عَلَى أَنَّ الدَّحْوَ: الْبَسْطُ، وَالرَّمْيُ، وَالْإِزَالَةُ، وَالتَّمْهِيدُ، فَالْبَسْطُ وَالتَّمْهِيدُ وَالرَّمْيُ بِالْحَجَرِ الْمُسْتَدِيرِ فِي الْحُفْرَةِ الصَّغِيرَةِ مَعَانٍ مُشْتَرَكَةٌ، وَكُلُّهَا تُفَسِّرُ «دَحَاهَا» بِمَعْنَى بَسَطَهَا وَمَهَّدَهَا. وَأَنَّ الْأُدْحِيَّةَ مَبْيَضُ النَّعَامِ لَا بَيْضُهُ كَمَا يَقُولُونَ، وَسُمِّيَ بِذَلِكَ ; لِأَنَّهَا تَدْحُوهُ بِيَدِهَا لِتَبِيضَ فِيهِ، إِذْ لَا عُشَّ لَهَا.

Lügat kitaplarına baktığımızda hepsinin açıkça dehv (الدَّحْوُ) kelimesinin yaymak (el-bast), fırlatmak (er-remy), gidermek/uzaklaştırmak (el-izâle) ve döşemek/düzlemek (et-temhîd) olduğunu belirttiğini görürüz. Yaymak, düzlemek ve yuvarlak taşı küçük çukura fırlatmak ortak anlamlardır; hepsi de «دَحَاهَا» kelimesini 'onu yayıp döşedi ve düzledi' şeklinde tefsir etmektedir. Üdhiyye (الْأُدْحِيَّةَ) ise bazılarının dediği gibi devekuşunun yumurtası değil, yumurtlama yeridir. Böyle isimlendirilmiştir; çünkü devekuşu içine yumurtlamak için orayı ayağıyla düzler, zira onun yuvası yoktur.

وَعَلَيْهِ، فَلَا دَلِيلَ مِنْ كُتُبِ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ الدَّحْوَ هُوَ التَّكْوِيرُ، وَلَكِنْ مَا قَوْلُ الْعُلَمَاءِ فِي شَكْلِ الْأَرْضِ، بِصَرْفِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ تَعَرَّضَ لَهُ أَوْ لَمْ يَتَعَرَّضْ؟

Buna göre, lügat kitaplarında dehv (الدَّحْوُ) kelimesinin küre yapmak (et-tekvîr) olduğuna dair hiçbir delil yoktur. Fakat Kur'an'ın bu konuya değinip değinmediğine bakılmaksızın, âlimlerin yerin şekli hakkındaki görüşü nedir?

إِذَا رَجَعْنَا إِلَى كَلَامِ مَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّا نَجِدُهُمْ مُتَّفِقِينَ عَلَى أَنَّ شَكْلَ الْأَرْضِ مُسْتَدِيرٌ.

Müslümanlardan astronomi (ilm-i heyet) ile ilgilenenlerin sözlerine müracaat ettiğimizde, yerin şeklinin yuvarlak/küresel olduğu hususunda ittifak ettiklerini görürüz.

وَقَبْلَ إِيرَادِ شَيْءٍ مِنْ أَقْوَالِهِمْ نُنَبِّهُ عَلَى أَنَّهُ لَا عَلَاقَةَ لِهَذَا الْبَحْثِ بِمَوْضُوعِ الْحَرَكَةِ، سَوَاءٌ لِلْأَرْضِ أَوْ غَيْرِهَا، فَذَاكَ بَحْثٌ مُسْتَقِلٌّ، لَيْسَ هَذَا مَحَلَّهُ، وَإِنَّمَا الْبَحْثُ فِي الشَّكْلِ.

Onların görüşlerinden bazılarını aktarmadan önce şunu belirtelim ki, bu araştırmanın gerek yerin gerekse diğer cisimlerin hareketi konusuyla hiçbir ilgisi yoktur; o, yeri burası olmayan müstakil bir araştırmadır. Burada sadece şekil konusu ele alınmaktadır.

أَمَّا أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي شَكْلِ الْأَرْضِ، فَإِنَّ أَجْمَعَ مَا وَقَفْتُ عَلَيْهِ، وَأَصْرَحَ، وَأَبْيَنَ، هُوَ كَلَامُ ابْنِ تَيْمِيَّةَ فِي رِسَالَةِ الْهِلَالِ، جَاءَ فِيهَا: قَالَ فِي مَوْضِعٍ مِنْهَا قَوْلَهُ: وَقَدْ ثَبَتَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ مِنْ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، أَنَّ الْأَفْلَاكَ مُسْتَدِيرَةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ [٤١ \ ٣٧] ، وَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [٢١ \ ٣٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [٣٦ \ ٤٠] .

Âlimlerin yerin şekline dair görüşlerine gelince; bu konuda rastladığım en derli toplu, en açık ve en net ifade, İbn Teymiyye'nin Risâletü'l-Hilâl adlı eserindeki sözüdür. Orada şöyle geçmektedir; bir yerinde şöyle demiştir: 'Kitap, Sünnet ve ümmetin âlimlerinin icmâı ile sabit olmuştur ki gök cisimleri/yörüngeler (eflâk) yuvarlaktır. Nitekim Teâlâ: { وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun ayetlerindendir” [Fussilet, 41/37] buyurmuş; yine: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur; her biri bir yörüngede yüzmektedir” [Enbiyâ, 21/33] buyurmuş ve Teâlâ: { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Ne güneşin aya erişmesi yaraşır, ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir” [Yâsîn, 36/40] buyurmuştur.'

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي فَلْكَةٍ مِثْلَ فَلْكَةِ الْمِغْزَلِ. وَهَكَذَا هُوَ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ: الْفَلَكُ الشَّيْءُ الْمُسْتَدِيرُ. وَمِنْهُ يُقَالُ: تَفَلَّكَ ثَدْيُ الْجَارِيَةِ إِذَا اسْتَدَارَ. قَالَ تَعَالَى: يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ [٣٩ \ ٥] ، وَالتَّكْوِيرُ هُوَ التَّدْوِيرُ. وَمِنْهُ قِيلَ: كَارَ الْعِمَامَةَ وَكَوَّرَهَا، وَلِهَذَا يُقَالُ لِلْأَفْلَاكِ: كُرَوِيَّةُ الشَّكْلِ ; لِأَنَّ أَصْلَ الْكُرَةِ كُورَةٌ - تَحَرَّكَتِ الْوَاوُ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا فَقُلِبَتْ أَلِفًا.

İbn Abbâs: 'İğ ağırşağı gibi yuvarlak bir şeyin içindedirler' demiştir. Arap dilinde de böyledir: Felek (الْفَلَكُ), yuvarlak olan şeydir. Genç kızın göğsü yuvarlaklaştığında 'tefelleke sadyü'l-câriye (تَفَلَّكَ ثَدْيُ الْجَارِيَةِ)' denmesi bundandır. Teâlâ: { يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ } “Geceyi gündüzün üstüne sarıyor, gündüzü de gecenin üstüne sarıyor” [Zümer, 39/5] buyurmuştur. Tekvîr (التَّكْوِيرُ), yuvarlak biçimde sarmak/döndürmektir. Sarığı başa dolamaya 'kâre'l-imâmete ve kevverehâ (كَارَ الْعِمَامَةَ وَكَوَّرَهَا)' denmesi bundandır. Bu sebeple gök cisimlerine 'şekil bakımından kürevî' (küresel) denir; çünkü küre kelimesinin aslı 'kûretün'dür -vav harfi harekeli ve öncesi fethalı olduğu için elife dönüşmüştür-.

وَقَالَ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ [٥٥ \ ٥] مِثْلَ حُسْبَانِ الرَّحَى، وَقَالَ: مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ [٦٧ \ ٣] وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا يَسْتَدِيرُ مِنْ أَشْكَالِ الْأَجْسَامِ دُونَ الْمُضَلَّعَاتِ مِنَ الْمُثَلَّثِ أَوِ الْمُرَبَّعِ أَوْ غَيْرِهِمَا، فَإِنَّهُ يَتَفَاوَتُ ; لِأَنَّ زَوَايَاهُ مُخَالِفَةٌ لِقَوَائِمِهِ. وَالْجِسْمُ الْمُسْتَدِيرُ مُتَشَابِهُ الْجَوَانِبِ وَالنَّوَاحِي، لَيْسَ بَعْضُهُ مُخَالِفًا لِبَعْضٍ.

Yine: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ } “Güneş ve ay bir hesap iledir” [Rahmân, 55/5] buyurmuştur; değirmen taşının yuvarlak mili gibidir. Ve: { مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik/uyumsuzluk göremezsin” [Mülk, 67/3] buyurmuştur. Bu ise üçgen, dörtgen veya diğerleri gibi köşeli/kenarlı cisimlerde değil, ancak yuvarlak cisim şekillerinde olur; çünkü köşelilerde uyumsuzluk/farklılık vardır, zira açıları kenarlarıyla aynı değildir. Yuvarlak cisim ise her yönü ve tarafıyla birbirine benzerdir, hiçbir parçası diğerinden farklı değildir.

وَجَاءَ فِيهِ قَوْلُهُ أَيْضًا: وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْحُسَيْنِ: أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الْمُنَادِي، مِنْ أَعْيَانِ الْعُلَمَاءِ الْمَشْهُورِينَ بِمَعْرِفَةِ الْآثَارِ وَالتَّصَانِيفِ الْكِبَارِ، فِي مُتُونِ الْعُلُومِ الدِّينِيَّةِ مِنَ الطَّبَقَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ أَصْحَابِ أَحْمَدَ: لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ السَّمَاءَ عَلَى مِثَالِ الْكُرَةِ، وَأَنَّهَا تَدُورُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا مِنَ الْكَوَاكِبِ، كَدَوْرَةِ الْكُرَةِ عَلَى قُطْبَيْنِ ثَابِتَيْنِ غَيْرِ مُتَحَرِّكَيْنِ، أَحَدُهُمَا فِي الشَّمَالِ، وَالْآخَرُ فِي نَاحِيَةِ الْجَنُوبِ.

Orada onun şu sözü de yer almaktadır: Ahmed'in ashabının ikinci tabakasından olan, rivayetleri ve dinî ilimlerin temel metinlerindeki büyük telifleri bilmesiyle meşhur seçkin âlimlerden İmam Ebu'l-Hüseyn Ahmed b. Ca'fer b. el-Münâdî şöyle demiştir: 'Âlimler arasında göğün küre şeklinde olduğu ve içindeki bütün yıldızlarla birlikte, biri kuzeyde diğeri güney yönünde olmak üzere hareket etmeyen iki sabit kutup etrafında bir kürenin dönüşü gibi döndüğü hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.'

قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْكَوَاكِبَ جَمِيعَهَا تَدُورُ مِنَ الْمَشْرِقِ تَقَعُ قَلِيلًا عَلَى تَرْتِيبٍ وَاحِدٍ فِي حَرَكَتِهَا وَمَقَادِيرِ أَجْزَائِهَا، إِلَى أَنْ تَتَوَسَّطَ السَّمَاءَ، ثُمَّ تَنْحَدِرُ عَلَى ذَلِكَ التَّرْتِيبِ، فَكَأَنَّهَا ثَابِتَةٌ فِي كُرَةٍ تُدِيرُهَا جَمِيعَهَا دَوْرًا وَاحِدًا.

[İbnü'l-Münâdî] dedi ki: 'Buna delalet eden husus şudur: Bütün yıldızlar doğudan doğar, hareketlerinde ve parçalarının ölçülerinde tek bir düzen üzere azar azar yükselip göğün ortasına varırlar; sonra yine aynı düzenle batıya doğru alçalırlar. Sanki hepsi tek bir küreye sabitlenmiştir de o küre hepsini bir bütün olarak döndürmektedir.'

هَذِهِ نُبْذَةٌ مِنْ أَقْوَالِ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي شَكْلِ الْأَفْلَاكِ، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا مَحَلُّ الْقَصْدِ بِالذَّاتِ، وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ بِجَمِيعِ حَرَكَاتِهَا مِنَ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ مِثْلَ الْكُرَةِ.

Bunlar, Müslüman âlimlerin gök cisimlerinin şekline dair görüşlerinden bir kısımdır. Sonra [İbn Teymiyye] şöyle demiştir: 'Ve asıl kastedilen yer burasıdır: Aynı şekilde onlar, karası ve deniziyle tüm parçalarıyla yerin de küre gibi olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.'

قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْكَوَاكِبَ، لَا يُوجَدُ طُلُوعُهَا وَغُرُوبُهَا عَلَى جَمِيعِ مَنْ فِي نَوَاحِي الْأَرْضِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، بَلْ عَلَى الْمَشْرِقِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ.

Dedi ki: 'Buna delalet eden husus; güneş, ay ve yıldızların doğuş ve batışlarının yeryüzünün her tarafındaki insanların üzerine aynı anda gerçekleşmemesi, bilakis batıdakilerden önce doğudakilerin üzerine doğmasıdır.'

قَالَ: فَكُرَةُ الْأَرْضِ مُثَبَّتَةٌ فِي وَسَطِ كُرَةِ السَّمَاءِ، كَالنُّقْطَةِ فِي الدَّائِرَةِ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ جِرْمَ كُلِّ كَوْكَبٍ يُرَى فِي جَمِيعِ نَوَاحِي السَّمَاءِ، عَلَى قَدْرٍ وَاحِدٍ، فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى بُعْدٍ مَا

Dedi ki: 'Yerküre, bir dairenin içindeki nokta gibi gökkürenin ortasında yerleşmiştir. Buna delil şudur: Her yıldızın kütlesi/cismi göğün her tarafından aynı büyüklükte görülmektedir; bu da... mesafenin'

بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ بِقَدْرٍ وَاحِدٍ، فَاضْطِرَارٌ أَنْ تَكُونَ الْأَرْضُ وَسَطَ السَّمَاءِ. اهـ. بِلَفْظِهِ.

...gök ile yer arasında her yönden eşit ölçüde olduğunu gösterir. Dolayısıyla yerin göğün tam ortasında olması zorunludur.' Aynen bu lafızla [nakil] bitti.

فَهَذَا نَقْلٌ لِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، مِنْ إِمَامٍ جَلِيلٍ فِي عِلْمَيِ الْمَعْقُولِ وَالْمَنْقُولِ، عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ عَلَى شَكْلِ الْكُرَةِ، وَقَدْ سَاقَ الْأَدِلَّةَ الِاضْطِرَارِيَّةَ مِنْ حَرَكَةِ الْأَفْلَاكِ عَلَى ذَلِكَ.

İşte bu, hem aklî hem de naklî ilimlerde yüce bir imamdan, yeryüzünün küre şeklinde olduğuna dair ümmetin icmâının naklidir. Nitekim o, gök cisimlerinin hareketlerinden buna dair zorunlu/kesin delilleri serdetmiştir.

وَمِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ أَيْضًا يُقَالُ: إِنَّ أَكْمَلَ الْأَجْرَامِ هُوَ الْمُسْتَدِيرُ كَمَا قَالَ فِي قَوْلِهِ: مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ [٦٧ \ ٣] .

Akıl yönünden de şöyle denilir: Cisimlerin en mükemmeli, Allah'ın: { مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik/uyumsuzluk göremezsin” [Mülk, 67/3] kavlinde buyurduğu gibi yuvarlak olanıdır.

وَعَلَيْهِ، فَلَوْ قُدِّرَ لِسَائِرٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَافْتَرَضْنَا الْأَرْضَ مُسَطَّحَةً كَسَطْحِ الْبَيْتِ أَوِ الْقِرْطَاسِ مَثَلًا، لَكَانَ لِهَذَا السَّائِرِ مِنْ نِهَايَةٍ يَنْتَهِي إِلَيْهَا، وَهِيَ مُنْتَهَى التَّسْطِيحِ أَوْ يَسْقُطُ فِي هَاوِيَةٍ، وَبِاعْتِبَارِهَا كُرَةً، فَإِنَّهُ يُكْمِلُ دَوْرَتَهُ، وَيُكَرِّرُهَا وَلَوْ سَارَ طِيلَةَ عُمُرِهِ لَمَا كَانَ لِمَسِيرِهِ مُنْتَهًى، لِأَنَّهُ يَدُورُ عَلَى سَطْحِهَا مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buna göre, yeryüzünde yürüyen bir kimse tasavvur edilse ve yerin -mesela bir evin damı veya bir kâğıt gibi- düz olduğunu varsaysak, bu yürüyen kişi için varacağı bir son nokta olurdu; o da düzlüğün bittiği yerdir yahut bir uçuruma düşerdi. Oysa yer küre kabul edildiğinde kişi devrini tamamlar ve bunu tekrarlar; ömrü boyunca yürüse bile yürüyüşünün bir sonu olmaz, çünkü onun yüzeyinde her yöne doğru dönüp durur. Doğru bilgi Allah Teâlâ'nın katındadır.

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

كَانَ مِنَ الْمُمْكِنِ أَنْ نُقَدِّمَ هَذِهِ النَّتِيجَةَ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ مَا دَامَتْ مُتَّفِقَةً فِي النِّهَايَةِ مَعَ قَوْلِ عُلَمَاءِ الْهَيْئَةِ، وَلَا نُطِيلُ النُّقُولَ مِنْ هُنَا وَهُنَاكَ، وَلَكِنْ قَدْ سُقْنَا ذَلِكَ كُلَّهُ لِغَرَضٍ أَعَمَّ مِنْ هَذَا كُلِّهِ، وَقَضِيَّةٍ أَشْمَلَ وَهِيَ مِنْ جِهَتَيْنِ:

Nihayetinde astronomi âlimlerinin görüşüyle uyuştuğuna göre bu neticeyi en başından sunmamız ve oradan buradan nakilleri uzatmamamız mümkündü. Fakat bütün bunları, bundan daha genel bir amaç ve daha kapsamlı bir mesele için zikrettik; bu da iki yöndendir:

أُولَاهُمَا: أَنَّ عُلَمَاءَ الْمُسْلِمِينَ مُدْرِكُونَ مَا قَالَ بِهِ عُلَمَاءُ الْهَيْئَةِ، وَلَكِنْ لَا مِنْ طَرِيقِ النَّقْلِ أَوْ دَلَالَةٍ خَاصَّةٍ عَلَى هَذِهِ الْجُزْئِيَّةِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَكِنْ عَنْ طَرِيقِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ ; إِذْ عُلَمَاءُ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَجْهَلُوا هَذِهِ النَّظَرِيَّةَ، وَلَمْ تَخْفَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ.

Birincisi: Müslüman âlimler, astronomi âlimlerinin ileri sürdüğü hususları kavramışlardır; fakat bu, nakil yoluyla veya Kur'an'dan bu tikel meseleye dair özel bir delaletle değil, akıl yürütme ve istidlâl yoluyladır. Çünkü Müslüman âlimler bu teoriden habersiz kalmamışlar ve bu hakikat kendilerine gizli kalmamıştır.

ثَانِيَتُهُمَا: مَعَ عِلْمِهِمْ بِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ وَإِدْرَاكِهِمْ لِهَذِهِ النَّظَرِيَّةِ، لَمْ يَعْزُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ دَلَالَتَهَا لِنُصُوصِ الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ.

İkincisi: Bu hakikati bilmelerine ve bu teoriyi kavramış olmalarına rağmen, onlardan hiçbiri bunun delaletini Kitap veya Sünnet'in nasslarına dayandırmamıştır.

وَبِنَاءً عَلَيْهِ نَقُولُ: إِذَا لَمْ تَكُنِ النُّصُوصُ صَرِيحَةً فِي نَظَرِيَّةٍ مِنَ النَّظَرِياتِ الْحَدِيثَةِ، لَا يَنْبَغِي أَنْ نُقْحِمَهَا فِي مَبَاحِثِهَا نَفْيًا أَوْ إِثْبَاتًا، وَإِنَّمَا نَتَطَلَّبُ الْعِلْمَ مِنْ طَرِيقِهِ، فَعُلُومُ الْهَيْئَةِ مِنَ النَّظَرِ الِاسْتِدْلَالُ، وَعُلُومُ الطِّبِّ مِنَ التَّجَارِبِ وَالِاسْتِقْرَاءِ، وَهَكَذَا يَبْقَى الْقُرْآنُ مُصَانًا عَنْ مَجَالِ الْجَدَلِ فِي نَظَرِيَّةٍ قَابِلَةٍ لِلثُّبُوتِ وَالنَّفْيِ، أَوِ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ، كَمَا لَا يَنْبَغِي لِمَنْ لَمْ يَعْلَمْ حَقِيقَةَ أَمْرٍ فِي فَنِّهِ أَنْ يُبَادِرَ بِإِنْكَارِهَا مَا لَمْ تَكُنْ مُصَادِمَةً لِنَصٍّ صَرِيحٍ

Buna binaen deriz ki: Nasslar modern teorilerden bir teori hakkında sarih değilse, nassları olumlu ya da olumsuz yönde bu konuların içine sokmamamız gerekir. Bilakis ilim kendi mecrasından talep edilmelidir; nitekim astronomi ilimleri akıl yürütme ve istidlâlden, tıp ilimleri ise deney ve tümevarımdan elde edilir. Böylece Kur'an, doğrulanması veya yanlışlanması yahut değişip başkalaşması mümkün olan bir teori etrafındaki tartışma alanından korunmuş olur. Aynı şekilde, kendi alanında bir meselenin mahiyetini bilmeyen kişinin de, sarih bir nassla çatışmadığı sürece onu alelacele inkâr etmeye kalkışmaması gerekir.

وَعَلَيْهِ أَنْ يَتَثَبَّتَ أَوَّلًا، وَقَدْ نَبَّهْنَا سَابِقًا عَلَى ذَلِكَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ فِي قِصَّةِ نَبِيِّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ مَعَ بِلْقِيسَ وَالْهُدْهُدِ حِينَمَا جَاءَهُ، فَقَالَ: أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ [٢٧ \ ٢٢] ، وَقَصَّ عَلَيْهِ خَبَرَهَا مَعَ قَوْمِهَا، فَلَمْ يُبَادِرْ ﵇ بِالْإِنْكَارِ لِكَوْنِ الْآتِي بِالْخَبَرِ هُدْهُدًا، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِهِ وَلَمْ يُسَارِعْ أَيْضًا بِتَصْدِيقِهِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ لَدَيْهِ مُسْتَنَدٌ عَلَيْهِ، بَلْ أَخَذَ فِي طَرِيقِ التَّثَبُّتِ بِوَاسِطَةِ الطَّرِيقِ الَّذِي جَاءَهُ الْخَبَرُ بِهِ، قَالَ: سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ [٢٧ \ ٢٧] ، وَأَرْسَلَهُ بِالْكِتَابِ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا كَانَ هَذَا مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ، وَلَدَيْهِ وَسَائِلُ وَإِمْكَانِياتٌ كَمَا تَعْلَمُ ; فَغَيْرُهُ مِنْ بَابِ أَوْلَى.

Aksine öncelikle tahkik edip araştırmalıdır. Nitekim daha önce Allah'ın nebîsi Süleyman'ın Belkıs ve hüdhüd ile olan kıssasında bu hususa dikkat çekmiştik. Hüdhüd ona gelip: { أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ } “Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim ve Sebe'den sana kesin bir haber getirdim” [Neml, 27/22] demiş ve kavmiyle birlikte onun haberini anlatmıştı. Haberi getiren bir hüdhüd olduğu ve kendisinin de bundan haberi bulunmadığı hâlde o -aleyhisselâm- hemen inkâra kalkışmamış, elinde bir dayanak olmadığı için hemen tasdike de yönelmemiş; bilakis haberin geldiği kanal vasıtasıyla araştırma yoluna girmiş ve: { سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın bakacağız” [Neml, 27/27] diyerek onu bir mektupla onlara göndermiştir. Bildiğiniz üzere onca imkân ve vasıtaya sahip olan Allah'ın nebîsi Süleyman böyle davrandıysa, başkalarının bunu yapması evleviyetle gerekir.

تَنْبِيهٌ آخَرُ.

Bir Başka Uyarı.

إِذَا كَانَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ يُثْبِتُونَ كُرَوِيَّةَ الْأَرْضِ، فَمَاذَا يَقُولُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ إِلَى قَوْلِهِ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ [٨٨ \ ١٧ - ٢٠] . وَجَوَابُهُمْ كَجَوَابِهِمْ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ [١٨ \ ٨٦] ، أَيْ فِي نَظَرِ الْعَيْنِ ; لِأَنَّ الشَّمْسَ تَغْرُبُ عَنْ أُمَّةٍ، وَتَسْتَمِرُّ فِي الْأُفُقِ عَلَى أُمَّةٍ أُخْرَى، حَتَّى تَأْتِيَ مَطْلَعَهَا مِنَ الشَّرْقِ فِي صَبِيحَةِ الْيَوْمِ الثَّانِي، وَيَكُونُ بَسْطُ الْأَرْضِ وَتَمْهِيدُهَا، نَظَرًا لِكُلِّ إِقْلِيمٍ وَجُزْءٍ مِنْهَا لِسِعَتِهَا وَعِظَمِ جِرْمِهَا.

Şayet İslâm âlimleri yerin küreselliğini kabul ediyorlarsa, Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” kavlinden { وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ } “Ve yere, nasıl yayılıp serilmiş?” [Gâşiye, 88/17-20] kavline kadar olan ayetler hakkında ne demektedirler? Onların buna cevabı, Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında onu, balçıklı bir gözede batar buldu” [Kehf, 18/86] kavline verdikleri cevap gibidir; yani 'gözün görüşüne göre' öyledir. Çünkü güneş bir topluluktan batarken başka bir topluluk üzerinde ufukta görünmeye devam eder; ta ki ertesi günün sabahında doğudan doğacağı yere gelene kadar. Yeryüzünün serilip yayılması ve düzlenmesi de, genişliği ve kütlesinin büyüklüğü sebebiyle her bir bölge ve parçası açısından [gözün gördüğü] böyledir.

وَهَذَا لَا يَتَنَافَى مَعَ حَقِيقَةِ شَكْلِهَا ; فَقَدْ نَرَى الْجَبَلَ الشَّاهِقَ، وَإِذَا تَسَلَّقْنَاهُ وَوَصَلْنَا قِمَّتَهُ وَجَدْنَا سَطْحًا مُسْتَوِيًا، وَوَجَدْنَا أُمَّةً بِكَامِلِ لَوَازِمِهَا، وَقَدْ لَا يَعْلَمُ بَعْضُ مَنْ فِيهِ عَنْ بَقِيَّةِ الْعَالَمِ، وَهَكَذَا. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bu durum yerin gerçek şekliyle çelişmez; nitekim çok yüksek bir dağ görürüz, ona tırmanıp zirvesine ulaştığımızda düz bir alan ve bütün ihtiyaçlarıyla yaşayan bir topluluk buluruz; hatta oradakilerden bazıları dünyanın geri kalanından haberdar bile olmayabilir. Durum böyledir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا الْعَشِيَّةُ: مَا بَيْنَ الزَّوَالِ إِلَى الْغُرُوبِ، وَالضُّحَى: مَا بَيْنَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى الزَّوَالِ، وَهَذَا تَحْدِيدٌ بِنِصْفِ نَهَارٍ.

Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا } “Onu görecekleri gün, sanki [dünyada] sadece bir akşam vakti veya onun kuşluğu kadar kalmış gibi olurlar” kavli: Aşiyye (الْعَشِيَّةُ), zeval vaktinden (öğleden) gün batımına kadar olan süredir. Duhâ (الضُّحَى) ise güneşin doğuşundan zeval vaktine kadar olan süredir. Bu, yarım günlük bir belirlemedir.

وَقَدْ جَاءَ التَّحْدِيدُ بِسَاعَةٍ مِنْ نَهَارٍ. وَجَاءَ: يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [٢ \ ٢٥٩] . وَجَاءَ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا [١٠ \ ١٠٣] .

Kimi yerde belirleme gündüzün bir saati olarak gelmiştir. Kimi yerde: { يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut bir günün bir kısmı” [Bakara, 2/259], kimi yerde ise: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا } “Sadece on [gün] kaldınız” [Tâhâ, 20/103] şeklinde gelmiştir.

وَتَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ

Şeyh -rahmetullâhi Teâlâ aleynâ ve aleyh- bunun açıklamasını Yûnus Sûresi'ndeki...

«يُونُسَ» : وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ [١٠ \ ٤٥] ، وَأَحَالَ عَلَى دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ، وَسَيُطْبَعُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَعَ هَذِهِ التَّتِمَّةِ.

...«Yûnus» sûresinde geçen: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saatinden fazla kalmamış gibi olurlar” [Yûnus, 10/45] kavlinde yapmış ve Def‘u Îhâmi'l-İztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb adlı eserine havale etmiştir. Bu eser de inşallah bu Tetimme ile birlikte basılacaktır.