عَلَيْهِ فَيُغَيِّرُهُ، وَمِنْ أَنْ يُغَيِّرَهُ الَّذِي جَاءَ بِهِ، وَهَذَا كُلُّهُ بِمَثَابَةِ التَّرْجَمَةِ لِسَنَدِ تَلَقِّي الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ.
[ve] onu değiştirmesinden, ayrıca onu getirenin de bizzat kendisinin onu değiştirmesinden korunmuş olmaktadır. Bütün bunlar, Kur'ân-ı Kerîm'in telakki senedinin (bize ulaşma zincirinin) bir tanıtımı mesabesindedir.
وَقَوْلُهُ: وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ بَيَانٌ لِتَتِمَّةِ السَّنَدِ، حَيْثُ قَالَ: وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ [٨١ \ ٢٣ - ٢٤] ، فَنَفَى عَنْهُ ﷺ نَقْصَ التَّلَقِّي بِنَفْيِ آفَةِ الْجُنُونِ، فَهُوَ فِي كَمَالِ الْعَقْلِ وَقُوَّةِ الْإِدْرَاكِ، وَمِنْ قَبْلُ أَثْبَتَ لَهُ كَمَالَ الْخُلُقِ: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [٦٨ \ ٤] .
Yüce Allah'ın { وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Sizin arkadaşınız mecnun değildir” buyruğu ise senedin tamamlandığının açıklamasıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ } “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü. O, gayb hakkında cimri de değildir.” [Tekvîr 81/23-24]. Böylece cinnet illetini nefyederek ondan sallallâhu aleyhi ve sellem [vahyi] telakki etme noksanlığını gidermiştir. Zira o, aklın kemalinde ve idrakin en güçlü noktasındadır. Daha önce de onun ahlakının kemalini şu şekilde ispat etmiştir: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen, pek büyük bir ahlak üzerindesin.” [Kalem 68/4].
وَأَثْبَتَ لَهُ اللُّقْيَا، فَلَمْ يَلْتَبِسْ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِغَيْرِهِ، وَهِيَ أَعْلَى دَرَجَاتِ السَّنَدِ، فَاجْتَمَعَ لَهُ ﷺ الْكَمَالُ الْخُلُقِيُّ وَالْكَمَالُ الْخِلْقِيُّ - بِضَمِّ الْخَاءِ وَكَسْرِهَا - أَيِ: الْكَمَالُ حِسًّا وَمَعْنًى، ثُمَّ نَفَى عَنْهُ التُّهْمَةَ بِأَنْ يَضِنَّ بِشَيْءٍ مِمَّا أُرْسِلَ بِهِ مَعَ نَفَاسَتِهِ وَعُلُوِّ مَنْزِلَتِهِ وَجَلِيلِ عُلُومِهِ، وَأَنَّهُ كَلَامُ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Ayrıca onun için [Cebrail ile] karşılaşmayı ispat etmiştir; bu sebeple Cebrail ona bir başkasıyla karışmamıştır ki bu, senedin en yüksek derecesidir. Böylece onda sallallâhu aleyhi ve sellem -hâ harfinin ötresi ve kesresiyle- ahlaki kemal (hulukî) ve yaratılış kemali (hılkî), yani hem hissen hem de manen tam bir kemal bir araya gelmiştir. Sonra da o getirdiği şeyin son derece değerli, makamının yüce ve ilimlerinin celil olmasına ve bizzat Âlemlerin Rabbi'nin kelamı olmasına rağmen, tebliğ edilmekle gönderildiği şeylerden herhangi birini esirgemesi yönündeki töhmeti ondan nefyetmiştir.
وَفِي الْخِتَامِ إِفْهَامُهُمْ بِأَنَّهُ لَيْسَ: «بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ» [٨١ \ ٢٥] ، حَيْثُ تَقَدَّمَ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ [٢٦ \ ٢١٢] .
Sonunda ise { بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ } “Kovulmuş bir şeytanın sözü [değildir]” [Tekvîr 81/25] denilerek, daha önce geçen { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır.” [Şuarâ 26/212] ayeti doğrultusunda [bu hakikat] onlara kavratılmıştır.
وَأَنَّ: «فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا» [٧٢ \ ٩] ، فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ مُوجِبٌ لِلِانْصِرَافِ عَنْهُ، وَأُلْزِمُوا بِالْأَخْذِ بِهِ حَيْثُ أَصْبَحَ مِنَ الثَّابِتِ أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ، جَاءَ بِهِ رَسُولٌ كَرِيمٌ، وَبَلَّغَهُ لِصَاحِبِكُمْ صَاحِبِ الْخُلُقِ الْعَظِيمِ، وَلَيْسَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ.
Ve yine { فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا } “Artık şimdi kim dinlemek isterse, kendisini gözetleyen bir alev bulur.” [Cin 72/9] buyrulduğu için ondan yüz çevirmelerini gerektirecek hiçbir gerekçe kalmamıştır. Onun Allah'ın kelamı olduğu, onu değerli bir elçinin getirdiği, onu yüce bir ahlaka sahip olan arkadaşınıza tebliğ ettiği ve onun kovulmuş bir şeytanın sözü olmadığı sabit olunca, ona sarılmaları zorunlu kılınmıştır.
فَلَزِمَهُمُ الْأَخْذُ بِهِ، وَإِلَّا فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ. أَيْنَ تَسِيرُونَ عَنْهُ، بَعْدَ أَنْ ثَبَتَ لَكُمْ سَنَدُهُ وَمَصْدَرُهُ؟
Dolayısıyla ona sarılmaları gerekmiştir; aksi takdirde: { فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ } “Öyleyse nereye gidiyorsunuz?” Senedi ve kaynağı sizin için sabit olduktan sonra ondan [yüz çevirip] nereye gidiyorsunuz?
وَنَظِيرُ هَذَا السَّنَدِ فِي تَمْجِيدِ الْقُرْآنِ وَإِثْبَاتِ إِتْيَانِهِ مِنَ اللَّهِ، قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ «النَّجْمِ» : مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى [٥٣ \ ٢، ٣ - ٧] .
Kur'an'ı yüceltme ve onun Allah'tan geldiğini ispat etme hususunda bu senedin benzeri, Yüce Allah'ın Necm Suresi'nin başındaki şu buyruğudur: { مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى } “Arkadaşınız sapmadı ve batıla yönelmedi. O, hevasından konuşmaz. O ancak vahyolunan bir vahiydir. Onu pek güçlü olan öğretti; üstün bir akıl ve güç sahibi olan [Cebrail]. Hemen doğruldu; o, en yüce ufuktaydı.” [Necm 53/2, 3-7].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ، بِمَثَابَةِ مَنْ يَسُدُّ عَلَيْهِمُ الطَّرِيقَ إِلَّا لَهُ ; لِأَنَّهُ - أَيِ الْقُرْآنُ - لَيْسَ فِي نُزُولِهِ مِنَ اللَّهِ
Yüce Allah'ın { فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ } “Öyleyse nereye gidiyorsunuz?” buyruğu, Kur'an'ın Allah'tan...
عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيُّ شُبْهَةٍ وَلَا تُهْمَةٍ، فَلَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَحِيدَ عَنْهُ، وَكُلُّ ذَهَابٍ إِلَى غَيْرِهِ فَطَرِيقٌ مَسْدُودٌ، وَضَلَالٌ وَهَلَاكٌ.
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmesinde hiçbir şüphe ve töhmet bulunmadığından dolayı, ona giden yoldan başkasını onlara kapatan bir ifade mesabesindedir. Dolayısıyla akıl sahibi bir kimsenin ondan sapması düşünülemez; onun dışındaki her gidiş ise çıkmaz bir yoldur, bir sapıklık ve helaktir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ أَيْ: بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ وَقُوَّةِ هَذَا السَّنَدِ، وَإِظْهَارِ ثُبُوتِ الرِّسَالَةِ، فَقَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ: «لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ» .
Yüce Allah'ın buyruğu: { لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } “İçinizden dosdoğru olmak isteyen kimse için.” Yani: Bu açıklamadan, bu senedin kuvvetinden ve risaletin sübutu ortaya konduktan sonra uyaran kimse mazereti ortadan kaldırmıştır: { لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } “İçinizden dosdoğru olmak isteyen kimse için.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.”
فِيهِ قَضِيَّةُ الْقَدَرِ وَالْإِرَادَةِ الْكَوْنِيَّةِ وَالْقَدَرِيَّةِ. وَقَدْ بَحَثَهَا الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - فِي عِدَّةِ مَوَاطِنَ. مِنْهَا فِي سُورَةِ «الزُّخْرُفِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ [٤٣ \ ٢٠] ، وَفِيهَا مُنَاظَرَةُ الْمُعْتَزِلِيِّ مَعَ السُّنِّيِّ.
Burada kader meselesi ile kevnî ve kaderî irade konusu yer almaktadır. Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- bu konuyu birçok yerde incelemiştir. Bunlardan biri, Zuhrûf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” [Zuhrûf 43/20] buyruğunun tefsirinde olup orada Mutezilî ile Sünnî'nin münazarası yer almaktadır.
وَمِنْهَا فِي سُورَةِ «الذارِيَاتِ» : وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ [٥١ \ ٥٦ - ٥٧] ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْإِرَادَةِ الْكَوْنِيَّةِ وَالْقَدَرِيَّةِ.
Bir diğeri ise Zâriyât Suresi'nde: { وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum” [Zâriyât 51/56-57] ayetinde kevnî irade ile kaderî irade arasındaki farktır.
تَنْبِيهٌ.
Bir uyarı.
إِذَا كَانَ الْكَثِيرُونَ يَسْتَدِلُّونَ فِي قَضِيَّةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَلَّا تُغْفَلَ أَهَمِّيَّتُهَا فِي جَانِبِ الضَّرَاعَةِ إِلَى اللَّهِ دَائِمًا، بِطَلَبِ التَّفَضُّلِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا بِالْمَشِيئَةِ بِالِاسْتِقَامَةِ فَضْلًا مِنْ عِنْدِهِ، كَمَا أَمَرَنَا فِي الصَّلَاةِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مِنْهَا أَنْ نَطْلُبَهُ هَذَا الطَّلَبَ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ [١ \ ٦] .
Pek çok kimse kaza ve kader meselesinde bu ayeti delil getirirken, kendi katından bir lütuf olarak bize istikameti dilemesi suretiyle Allah Teâlâ'nın lütfunu talep ederek daima Allah'a yalvarıp yakarma yönündeki öneminin de göz ardı edilmemesi gerekir. Nitekim namazda her rekatta O'ndan şu talepte bulunmamızı bize emretmiştir: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet.” [Fâtiha 1/6].
تَنْبِيهٌ آخَرُ.
Başka bir uyarı.
لِقَدْ أُجْمِلَتِ الِاسْتِقَامَةُ هُنَا، وَهِيَ مُنَبَّهٌ عَلَيْهَا فِي سُورَةِ «الْفَاتِحَةِ» : إِلَى صِرَاطِ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Doğrusu burada istikamet mücmel bırakılmıştır; o ise bilindiği üzere Fâtiha Suresi'nde: Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin yoluna [iletilme şeklinde] dikkat çekilmiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.