Binûn

Mutaffifîn — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقُرِئَ بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي الرَّاءِ، وَبِالْإِظْهَارِ وَالْإِدْغَامِ أَجْوَدُ، وَأُمِيلَتِ الْأَلِفُ وَفُخِّمَتْ. اهـ.

Zemahşerî şöyle demiştir: [Bu ibare] lâm harfinin râ harfine idgamıyla da izhâr ile de okunmuştur; idgam daha fasihtir. Elif harfi imâle ile de tefhîm (kalın) ile de okunmuştur. [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

أَمَّا الْمَعْنَى فَقَدْ تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَيَانُ ذَلِكَ وَافِيًا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٧] .

Anlama gelince, Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Kehf Suresi'nde { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } [18/57] “Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler gerdik...” ayetinin tefsirinde bunu etraflıca açıklamıştı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ } “Onun sonu misktir. Artık yarışanlar, işte bunun için yarışsınlar.”

تَوْجِيهٌ إِلَى مَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ فِيهِ الْمُنَافَسَةُ، وَهِيَ بِمَعْنَى الرَّغْبَةِ فِي الشَّيْءِ.

Bu, uğrunda yarışılması gereken şeye bir yönlendirmedir; münâfese ise bir şeye rağbet etmek demektir.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ: نَافَسَ فِي الشَّيْءِ: رَغِبَ فِيهِ، وَنَفَّسْتُ عَلَيْهِ بِالشَّيْءِ أَنْفُسُ نَفَاسَةً، إِذَا بَخِلْتَ بِهِ عَلَيْهِ وَلَمْ تُحِبَّ أَنْ يَصِيرَ إِلَيْهِ.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bir şeyde nefâset gösterdi/yarıştı (نافَس في الشيء), ona rağbet etti anlamına gelir. “Bir şeyi ona kıskandım/esirgedim” (نَفَّسْتُ عليه بالشيء أَنْفُسُ نَفَاسَةً) ifadesi ise o şeyi ona vermekte cimrilik edip onun eline geçmesini istemediğinde kullanılır.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمُطَالَبَةِ وَالْمُكَاثَرَةِ بِالشَّيْءِ النَّفِيسِ، فَكُلٌّ يُسَابِقُ إِلَيْهِ لِيَحُوزَهُ لِنَفْسِهِ.

Bana zahir olan -ki en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- bunun, nefis (değerli) bir şeyi talep etmek ve onda çoğalmaya çalışmak anlamına geldiğidir; böylece herkes onu kendine elde etmek için yarışır.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لَفْتٌ لِأَوَّلِ السُّورَةِ، إِذَا كَانَ أُولَئِكَ يَسْعَوْنَ لِجَمْعِ الْمَالِ بِالتَّطْفِيفِ، فَلَهُمُ الْوَيْلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Bu yüce ayette surenin başına bir dikkat çekme vardır: Mademki onlar ölçü ve tartıda hile yaparak mal toplamaya çalışıyorlar, kıyamet gününde onlara yazıklar olsun!

وَإِذَا كَانَ الْأَبْرَارُ لَفِي نَعِيمٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا شَرَابُهُمْ، فَهَذَا هُوَ مَحَلُّ الْمُنَافِسَةِ، لَا فِي التَّطْفِيفِ مِنَ الْحَبِّ أَوْ أَيِّ مَكِيلٍ أَوْ مَوْزُونٍ.

Ve mademki iyiler kıyamet gününde nimetler içinde olacaklar ve onların içeceği bu olacaktır; o halde yarışılacak yer tahılda veya ölçekle tartılan herhangi bir şeyde eksiklik yapmak değil, işte budur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ } “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde de birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı.”

وَصْفُهُمْ بِالْإِجْرَامِ هُنَا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ السَّبَبُ فِي ضَحِكِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَتَغَامُزِهِمْ بِهِمْ،

Burada onların günahkârlıkla nitelendirilmesi, müminlere gülmelerinin ve onlara kaş göz işareti yapmalarının sebebinin bu olduğunu hissettirmektedir.

وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» بَيَانُ مُوجَبٍ آخَرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [٢ \ ٢١٢] .

Bakara Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [2/212] “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler” buyruğunda başka bir gerekçenin açıklaması geçmişti.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَ هَؤُلَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ.

Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde, takva sahiplerinin kıyamet gününde onların üstünde olacağını ve Allah'ın dilediğine hesapsız rızık vereceğini açıklamıştır.

وَتَكَلَّمَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - هُنَاكَ، وَأَحَالَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْبَيَانِ لِنَوْعِ السُّخْرِيَةِ، وَزَادَ الْبَيَانَ فِي سُورَةِ «الْأَحْقَافِ» عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ [٤٦ \ ١١] .

Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- orada bu konuya değinmiş ve alayın türünü açıklama hususunda bu ayete atıfta bulunmuştur; Ahkâf Suresi'nde ise Allah Teâlâ'nın { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ } [46/11] “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: ‘Eğer bu hayırlı bir şey olsaydı, onlar ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi’ dediler” buyruğu üzerine açıklamasını artırmıştır.

وَمِنَ الدَّافِعِ لَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَنَتِيجَةُ قَوْلِهِمْ، وَسَاقَ آيَةَ «الْمُطَفِّفِينَ» عِنْدَهَا، وَكَذَلِكَ عِنْدَ أَوَّلِ سُورَةِ «الْوَاقِعَةِ» عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ [٥٦ \ ٣] .

Onları bu söze sevk eden şeyi ve sözlerinin neticesini açıklamış ve orada Mutaffifîn Suresi'nin ayetini zikretmiştir; aynı şekilde Vâkıa Suresi'nin başında da Allah Teâlâ'nın { خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ } [56/3] “[O], alçaltıcı, yükselticidir” buyruğu üzerine bu açıklamayı yapmıştır.

وَمِمَّا تَجْدُرُ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ، أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ لَيْسَتْ خَاصَّةً بِهَذِهِ الْأُمَّةِ، بَلْ تَقَدَّمَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهَا فِي غَيْرِهَا مِمَّنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ.

Şuna da işaret etmek gerekir ki bu durum bu ümmete has değildir; bilakis geçmiş ümmetlerde de bunun mevcut olduğuna daha önce dikkat çekilmişti.

فَفِي قَوْمِ نُوحٍ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ [١١ \ ٣٨] .

Nitekim Nûh'un kavmi hakkında şöyle buyrulmuştur: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } [11/38] “[Nûh] gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelenler her ne zaman yanından geçseler, onunla alay ediyorlardı.”

وَكَانَ نَفْسُ الْجَوَابِ عَلَيْهِمْ: قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ [١١ \ ٣٨ - ٣٩] .

Onlara verilen cevap da aynı olmuştur: { قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ } [11/38-39] “[Nûh] dedi ki: ‘Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz! Rezil edici bir azabın kime geleceğini ve kalıcı bir azabın kimin üzerine ineceğini yakında bileceksiniz!’”

وَجَاءَ بِمَا يُفِيدُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى بِالرُّسُلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [٦ \ ١٠] .

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda, bunun peygamberler hakkında dahi daha fazlasıyla cereyan ettiğini bildiren ifade yer almıştır: { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } [6/10] “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti de onlardan alay edenleri, alaya aldıkları şey kuşatıvermişti.”

وَمِثْلُهَا فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» بِنَصِّ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ.

Enbiyâ Suresi'nde de zikredilen ayetin lafzıyla benzeri yer almaktadır.

تَنْبِيهٌ.

Bir Uyarı:

إِذَا كَانَ هَذَا حَالُ بَعْضِ الَّذِينَ أَجْرَمُوا مَعَ بَعْضِ ضَعَفَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَذَلِكَ حَالُ بَعْضِ الْأُمَمِ مَعَ رُسُلِهَا، فَإِنَّ الدَّاعِيَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَجِبُ عَلَيْهِ أَلَّا يَتَأَثَّرَ بِسُخْرِيَةِ أَحَدٍ مِنْهُ، وَيَعْلَمَ أَنَّهُ عَلَى سُنَنِ غَيْرِهِ مِنَ الدُّعَاةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَيَنْتَصِرُ لَهُ إِمَّا عَاجِلًا وَإِمَّا آجِلًا، كَمَا فِي نِهَايَةِ كُلِّ سِيَاقٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Mademki günahkârların bazısının zayıf müminlerin bazısına karşı tavrı bu olmuştur ve aynı şekilde bazı ümmetlerin peygamberlerine karşı tavrı da böyle olmuştur; o halde Allah Teâlâ'ya davet eden kimseye, hiç kimsenin kendisiyle alay etmesinden etkilenmemesi, Allah Teâlâ'ya davet eden diğer davetçilerin yolunda olduğunu ve bu ayetlerin her birinin bağlamının sonunda belirtildiği gibi Allah Teâlâ'nın er ya da geç kendisine yardım edeceğini bilmesi gerekir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; koltuklar üzerinde [onlara] bakarlar: Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?”

وَهَذَا رَدٌّ عَلَى سُخْرِيَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ [٢ \ ٢١٢] .

Bu, müşriklerin dünyada müminlerle alay etmelerine bir karşılıktır; bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } [2/212] “Takva sahipleri ise kıyamet gününde onların üstündedir.”

وَتَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَيَانَهُ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنُونَ» عَلَى الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ [٢٣ \ ١١١] . وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Mü'minûn Suresi'nde { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ } [23/111] “Şüphesiz ben bugün, sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırdım; onlar gerçekten kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” ayetinin tefsirindeki açıklaması daha önce geçmişti. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.