Binûn

Burûc — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْإِتْيَانُ هُنَا بِصِفَتَيِ اللَّهِ تَعَالَى: «الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ» إِشْعَارٌ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَى نُصْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَالِانْتِقَامِ مِنَ الْكَافِرِينَ، إِذِ الْعَزِيزُ هُوَ الْغَالِبُ، كَمَا يَقُولُونَ: مَنْ عَزَّ بَزَّ، وَلَكِنْ جَاءَ وَصْفُهُ بِالْحَمِيدِ ; لِيُشْعِرَ بِأَمْرَيْنِ:

Burada Yüce Allah'ın "el-Azîz, el-Hamîd" sıfatlarının getirilmesi; O'nun, müminlere yardım etmeye ve kâfirlerden intikam almaya kâdir olduğunu hissettirmek içindir. Çünkü Azîz, galip olan demektir; nitekim [Araplar] "Kim üstün gelirse ganimeti alır" derler. Fakat iki hususu hissettirmek için "el-Hamîd" vasfı ile gelmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ آمَنُوا رَغْبَةً وَرَهْبَةً، رَغْبَةً فِي الْحَمِيدِ عَلَى مَا يَأْتِي: «الْغَفُورُ الْوَدُودُ» [٨٥ \ ١٤] ، وَرَهْبَةً مِنَ الْعَزِيزِ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ، [٨٥ \ ١٢] وَهَذَا كَمَالُ الْإِيمَانِ رَغْبَةً وَرَهْبَةً وَأَحْسَنُ حَالَاتِ الْمُؤْمِنِ.

Birincisi: Müminler, rağbet (umut) ve korku ile iman etmişlerdir; ileride gelecek olan { الْغَفُورُ الْوَدُودُ } [Burûc 85/14] gereğince Hamîd'e rağbet ederek, ileride Yüce Allah'ın: { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz Rabbinin yakalaması çok şiddetlidir.” [Burûc 85/12] buyruğunda geleceği üzere de Azîz'den korkarak [iman etmişlerdir]. Rağbet ve korkuyla [inanmak], imanın kemali ve müminin en güzel halidir.

وَالْأَمْرُ الثَّانِي: حَتَّى لَا يَيْأَسَ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، كَمَا قَالَ: ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا [٨٥ \ ١٠] ; إِذْ أَعْطَاهُمُ الْمُهْلَةَ مِنْ آثَارِ صِفَتِهِ الْحَمِيدِ سُبْحَانَهُ.

İkinci husus ise: { ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } “sonra da tövbe etmemiş olanlar...” [Burûc 85/10] buyurduğu gibi, o kâfirlerin O'nun lütfundan ve rahmetinden ümit kesmemeleri içindir. Çünkü onlara mühlet vermesi, Yüce Allah'ın "Hamîd" sıfatının eserlerindendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

Yüce Allah'ın: { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “O ki, göklerin ve yerin mülkü O'nundur.” buyruğu.

تَأْكِيدٌ وَبَيَانٌ لِلْعَزِيزِ الْحَمِيدِ، إِذْ لَا يَخْرُجُ عَنْ سُلْطَانِهِ أَحَدٌ، فَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ، وَهُوَ الْمُدَبِّرُ أَمْرَ مُلْكِهِ ﷾.

"el-Azîz, el-Hamîd" [isimleri] için bir tekit ve açıklamadır; zira hiç kimse O'nun hâkimiyetinin dışına çıkamaz. O, kullarının üstünde yegâne mutlak galiptir ve mülkünün idaresini çekip çevirendir celle celâluhu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ رَبْطٌ بِأَوَّلِ السُّورَةِ: «وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ» [٨٥ \ ٣] ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ، وَمِنْ ذَلِكَ فِعْلُ أُولَئِكَ، وَفِيهِ شِدَّةُ تَخْوِيفِ أُولَئِكَ وَتَحْذِيرُهُمْ وَمَنْ عَلَى شَاكِلَتِهِمْ، بِأَنَّ اللَّهَ

Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Allah her şeye şahittir.” buyruğu, surenin başındaki: { وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ } “Şahitlik edene ve şahitlik edilene [yemin olsun].” [Burûc 85/3] ayetiyle bir bağlantıdır. Zira O Sübhânehu her şeye şahittir ve o [zalimlerin] yaptıkları da buna dâhildir. Bunda, Allah

تَعَالَى شَهِيدٌ عَلَى أَفْعَالِهِمْ فَلَنْ تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ.

Teâlâ'nın onların fiillerine şahit olduğu ve hiçbir gizlinin O'na gizli kalmayacağı belirtilerek, onların ve onlar gibi olanların şiddetle korkutulması ve uyarılması vardır.

وَقَدْ جَاءَ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي شَهِيدٍ ; لِمَا يَتَنَاسَبُ مَعَ هَذَا الْمَقَامِ، كَمَا فِيهِ الْمُقَابَلَةُ بِالْفِعْلِ، كَمَا كَانُوا قُعُودًا عَلَى النَّارِ وَشُهُودًا عَلَى إِحْرَاقِ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ سَيُعَامِلُهُمْ بِالْمِثْلِ، إِذْ يَحْرِقُهُمْ وَهُوَ عَلَيْهِمْ شَهِيدٌ.

Bu makama uygun düşmesi sebebiyle "şehîd" kelimesi mübalağa kalıbında gelmiştir. Ayrıca bunda fiille mukabelede bulunma vardır; nitekim onlar ateşin başında oturup Allah Teâlâ'nın veli kullarının yakılışına şahit oldukları gibi, Sübhânehu ve Teâlâ da onları yakarken kendilerine şahit olarak onlara misliyle muamele edecektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler...” buyruğu.

يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ، وَ «فَتَنُوا» بِمَعْنَى أَحْرَقُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَامًّا فِي كُلِّ مَنْ أَذَى الْمُؤْمِنِينَ لِيَفْتِنُوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَيَرُدُّوهُمْ عَنْهُ بِأَيِّ أَنْوَاعِ الْفِتْنَةِ وَالتَّعْذِيبِ.

Bununla Ashâb-ı Uhdûd'un kastedilmiş olması muhtemeldir ve fetenu (فَتَنُوا), yaktılar anlamındadır. Müminleri dinlerinden döndürmek ve fitne ile işkencenin her türlüsüyle onları bundan vazgeçirmek için onlara eziyet eden herkes hakkında genel olması da muhtemeldir.

وَقَدْ رَجَّحَ الْأَخِيرَ أَبُو حَيَّانَ، وَحَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ أَوْلَى ; لِيَشْمَلَ كُفَّارَ قُرَيْشٍ بِالْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ، وَتَوْجِيهِهِمْ إِلَى التَّوْبَةِ مِمَّا أَوْقَعُوهُ بِضَعَفَةِ الْمُؤْمِنِينَ: كَعَمَّارٍ، وَبِلَالٍ، وَصُهَيْبٍ، وَغَيْرِهِمْ.

Ebû Hayyân bu ikinci görüşü tercih etmiştir. Bunun genel [anlamda] kabul edilmesi daha uygundur; ta ki Kureyş kâfirlerini tehdit ve uyarı kapsamına alsın ve Ammâr, Bilâl, Suheyb ve diğerleri gibi zayıf müminlere reva gördükleri şeylerden dolayı onları tövbeye yönlendirsin.

وَيُرَجِّحُ هَذَا الْعُمُومَ الْعُمُومُ الْآخَرُ الَّذِي يُقَابِلُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ [٨٥ \ ١١] فَهَذَا عَامٌّ بِلَا خِلَافٍ فِي كُلِّ مَنِ اتَّصَفَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ.

Bu genelliği, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için altından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur.” [Burûc 85/11] buyruğunda yer alan ve buna karşılık gelen diğer genel ifade de desteklemektedir. Zira bu ayet, bu niteliklerle vasıflanan herkes hakkında ihtilafsız bir şekilde geneldir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ فِي مَقَامِ الْمَنْطُوقِ بِالْمَفْهُومِ مِنَ «الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ» ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir.” buyruğu, daha önce geçtiği üzere "el-Azîz el-Hamîd"den anlaşılan mefhumun lafzen ifade edildiği makamdadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ

Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ } “Şüphesiz ilk baştan yaratan da [sonra] tekrar dirilten de O'dur.” buyruğu.

قِيلَ: يُبْدِئُ الْخَلْقَ وَيُعِيدُهُ، كَالزَّرْعِ وَالنَّبَاتِ وَالْإِنْسَانِ، بِالْمَوْلِدِ وَالْمَوْتِ، ثُمَّ بِالْبَعْثِ.

Ekin, bitki ve insan gibi mahlukatı doğum ve ölümle, ardından da yeniden diriltmekle ilk baştan yaratır ve tekrar iade eder, denilmiştir.

وَقِيلَ: يَبْدَأُ الْكُفَّارَ بِالْعَذَابِ وَيُعِيدُهُ عَلَيْهِمْ، وَاسْتَدَلَّ لِهَذَا بِقَوْلِهِ: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ [٤ \ ٥٦] .

Kâfirlere azabı başlatır ve üzerlerine onu tekrarlar, da denilmiştir. Buna Yüce Allah'ın: { كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ } “Derileri kavruldukça azabı tatsınlar diye onlara başka deriler veririz.” [Nisâ 4/56] buyruğu delil getirilmiştir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لَا يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ، ثُمَّ يُؤْتَى بِهَا أَوْفَرَ مَا تَكُونُ سِمَنًا، فَتَطَؤُهُ بِخِفَافِهَا، فَتَسْتَنُّ عَلَيْهِ، كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَ عَلَيْهِ أَوَّلُهَا، حَتَّى يَقْضِيَ بَيْنَ الْخَلَائِقِ فَيَرَى مَصِيرَهُ إِمَّا إِلَى جَنَّةٍ، وَإِمَّا إِلَى نَارٍ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Zekâtını vermeyen hiçbir deve sahibi yoktur ki, kıyamet günü olduğunda dümdüz geniş bir alana onun için yüzüstü yatırılmasın. Sonra o develer olabildiğince semiz bir halde getirilir, tabanlarıyla onu çiğner ve üzerinden geçerler. Sonuncusu üzerinden geçtikçe ilki tekrar üzerine döndürülür. Bu durum mahlukat arasında hüküm verilip de varacağı yerin cennet mi yoksa cehennem mi olduğunu görünceye kadar devam eder.”

إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ فِي صَاحِبِ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ وَالذَّهَبِ.

Sığır, koyun ve altın sahibi hakkındaki hadisin sonuna kadar...

وَلَكِنَّ الَّذِي يَظْهَرُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - هُوَ الْأَوَّلُ ; لِأَنَّهُ يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [١٠ \ ٤] . وَقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ [١٠ \ ٣٤] .

Fakat açıkça anlaşılan -doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir- birinci görüştür. Zira bu [kullanım], Kur'an'da Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Şüphesiz O, mahlukatı ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar diriltir.” [Yûnus 10/4] ve { قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “De ki: Allah mahlukatı ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar diriltir. Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?” [Yûnus 10/34] buyruklarında olduğu gibi çokça geçer.

وَجَعَلَهُ آيَةً عَلَى قُدْرَتِهِ، وَدَلِيلًا عَلَى عَجْزِ وَنَقْصِ الشُّرَكَاءِ فِي قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ، وَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ، وَقَوْلِهِ: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ١٠٤] .

Bu ayetin başında yer alan: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: Ortak koştuklarınızdan mahlukatı ilk baştan yaratıp sonra onu tekrar diriltebilecek var mı?” buyruğunda bunu kudretine bir delil, ortakların acziyet ve noksanlığına bir kanıt kılmış ve onlara: { قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: Allah mahlukatı ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar diriltir.” buyruğu ile { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak üzerimize aldığımız bir vaat olarak onu yine öyle iade edeceğiz. Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız.” [Enbiyâ 21/104] buyruğuyla cevap vermiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ

Yüce Allah'ın: { هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ } “Orduların, Firavun ve Semûd'un haberi sana geldi mi?” buyruğu.

بَعْدَ عَرْضِ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْأُخْدُودِ ; تَسْلِيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَثْبِيتًا لَهُمْ، وَزَجْرًا لِلْمُشْرِكِينَ وَرَدْعًا لَهُمْ، جَاءَ بِأَخْبَارٍ لِبَعْضِ مَنْ سَبَقَ مِنَ الْأُمَمِ وَفِرْعَوْنَ وَثَمُودَ، بَدَلٌ مِنَ الْجُنُودِ، وَهُمْ جَمْعُ جُنْدٍ، وَهُمُ الْكَثْرَةُ وَأَصْحَابُ الْقُوَّةِ، وَحَدِيثُهُ مَا قَصَّ اللَّهُ مِنْ خَبَرِهِ مَعَ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ.

Müminlere teselli vermek, onları sebatkâr kılmak, müşrikleri ise paylamak ve vazgeçirmek gayesiyle Ashâb-ı Uhdûd kıssası sunulduktan sonra, geçmiş milletlerden bazılarının haberleri getirilmiştir. "Firavun ve Semûd", el-cünûd (ordular) kelimesinden bedeldir. Cünûd, "cünd"ün çoğuludur; çokluk ve güç sahipleri demektir. Haberi ise, Allah'ın Mûsâ ve İsrâiloğulları ile olan kıssasından anlattığı haberdir.

وَفِي اخْتِيَارِ فِرْعَوْنَ هُنَا بَعْدَ أَصْحَابِ الْأُخْدُودِ ; لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُشَاكَلَةِ وَالْمُشَابَهَةِ، إِذْ فِرْعَوْنُ طَغَى وَادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ، كَمَلِكِ أَصْحَابِ الْأُخْدُودِ الَّذِي قَالَ لِجَلِيسِهِ: أَلَكَ رَبٌّ غَيْرِي؟ وَلِتَعْذِيبِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِتَقْتِيلِ الْأَوْلَادِ وَاسْتِحْيَاءِ النِّسَاءِ، وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ، وَلِتَقْدِيمِ الْآيَاتِ وَالْبَرَاهِينِ عَلَى صِدْقِ الدَّاعِيَةِ، إِذْ مُوسَى ﵇ قَدَّمَ لِفِرْعَوْنَ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى، فَكَذَّبَ وَعَصَى، وَالْغُلَامُ قَدَّمَ لِهَذَا الْمَلِكِ الْآيَاتِ الْكُبْرَى: إِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَعَجَزَ فِرْعَوْنُ عَنْ مُوسَى وَإِدْرَاكِهِ، وَعَجَزَ الْمَلِكُ عَنْ قَتْلِ الْغُلَامِ ; إِذْ نَجَّاهُ اللَّهُ مِنَ الْإِغْرَاقِ وَالدَّهْدَهَةِ مِنْ قِمَّةِ الْجَبَلِ، فَكَانَ لِهَذَا أَنْ يَرْعَوِيَ عَنْ ذَلِكَ وَيَتَفَطَّنَ لِلْحَقِيقَةِ، وَلَكِنَّ سُلْطَانَهُ أَعْمَاهُ كَمَا أَعْمَى فِرْعَوْنَ.

Burada Ashâb-ı Uhdûd'dan sonra Firavun'un seçilmesi, aralarındaki benzerlik ve uygunluktan dolayıdır. Zira Firavun, tıpkı meclis arkadaşına: "Benim dışımda bir rabbin mi var?" diyen Ashâb-ı Uhdûd hükümdarı gibi azmış ve ilahlık iddia etmiştir. Ayrıca İsrâiloğullarına erkek çocuklarını öldürüp kadınlarını sağ bırakmak suretiyle işkence etmiştir; nitekim bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. Yine davetçinin doğruluğuna dair açık ayet ve delillerin sunulması bakımından da benzerlik vardır; çünkü Mûsâ aleyhisselâm Firavun'a Rabbinin büyük mucizelerini sundu, fakat o yalanlayıp isyan etti. Genç [mümin] de bu hükümdara büyük mucizeler sundu: Allah'ın izniyle körü ve alacalıyı iyileştirmesi gibi. Firavun Mûsâ'ya ve onu yakalamaya güç yetiremediği gibi, hükümdar da genci öldürmeye güç yetiremedi; zira Allah onu suda boğulmaktan ve dağın zirvesinden yuvarlanmaktan kurtardı. Bu durum karşısında hükümdarın bundan vazgeçip hakikati fark etmesi gerekirdi; fakat Firavun'u kör ettiği gibi saltanatı onu da kör etti.

وَكَذَلِكَ آمَنَ السَّحَرَةُ ; لَمَّا رَأَوْا آيَةَ مُوسَى، وَخَرُّوا لِلَّهِ سُجَّدًا.

Aynı şekilde büyücüler de Mûsâ'nın mucizesini görünce iman ettiler ve Allah için secdeye kapandılar.

وَهَكَذَا هُنَا آمَنَ النَّاسُ بِرَبِّ الْغُلَامِ، فَوَقَعَ الْمَلِكُ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ فِرْعَوْنُ، إِذْ جَمَعَ فِرْعَوْنُ السَّحَرَةَ ; لِيَشْهَدَ النَّاسُ عَجْزَ مُوسَى وَقُدْرَتَهُ، فَانْقَلَبَ الْمَوْقِفُ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَوَّلُ

İşte burada da insanlar o gencin Rabbine iman ettiler; böylece hükümdar, Firavun'un düştüğü durumun aynısına düştü. Çünkü Firavun, insanlar Mûsâ'nın acziyetini ve kendisinin gücünü görsünler diye büyücüleri toplamıştı; fakat durum aleyhine döndü ve ilk

النَّاسِ إِيمَانًا هُمْ أَعْوَانُ فِرْعَوْنَ عَلَى مُوسَى، وَهَكَذَا هُنَا كَانَ أَسْرَعُ النَّاسِ إِيمَانًا الَّذِي جَمَعَهُمُ الْمَلِكُ لِيَشْهَدُوا قَتْلَهُ لِلْغُلَامِ.

iman eden insanlar, Firavun'un Mûsâ'ya karşı yardımcıları oldu. Nitekim burada da en hızlı iman eden kimseler, hükümdarın genci öldürüşüne şahit olsunlar diye topladığı insanlar oldu.

فَظَهَرَ تَنَاسُبُ ذِكْرِ فِرْعَوْنَ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأُمَمِ الطَّاغِيَةِ السَّابِقَةِ، وَإِنْ كَانَ فِي الْكُلِّ عِظَةٌ وَعِبْرَةٌ، وَلَكِنَّ هَذَا مُنْتَهَى الْإِعْجَازِ فِي قَصَصِ الْقُرْآنِ وَأُسْلُوبِهِ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Böylece, geçmişteki diğer azgın topluluklar yerine özellikle Firavun'un zikredilmesindeki münasebet ortaya çıkmış oldu. Gerçi hepsinde bir öğüt ve ibret vardır; fakat bu, Kur'an kıssalarındaki ve üslubundaki mucizeliğin zirvesidir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.

وَكَذَلِكَ ثَمُودُ، لِمَا كَانَ مِنْهُمْ مَنْ مَظَاهِرِ الْقُوَّةِ وَالطُّغْيَانِ، وَقَدْ جَمَعَهَا اللَّهُ أَيْضًا مَعًا فِي سُورَةِ «الْفَجْرِ» فِي قَوْلِهِ: وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِي وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ [٨٩ \ ٩ - ١٠] ، وَهَكَذَا جَمَعَهَا هُنَا «فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ» .

Aynı şekilde Semûd [kavmi de], sergiledikleri güç ve azgınlık tezahürleri sebebiyle [zikredilmiştir]. Nitekim Allah onları Fecr suresindeki şu buyruğunda da birlikte zikretmiştir: { وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِي وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ } “Vadide kayaları oyan Semûd'a ve kazıklar sahibi Firavun'a...” [Fecr 89/9-10]. İşte burada da { فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ } [Burûc 85/18] şeklinde onları birlikte zikretmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ

Yüce Allah'ın: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ } “Aksine, o kâfirler bir yalanlama içindedirler.” buyruğu.

أَيْ: مُسْتَمِرٍّ فِي كُلِّ الْأُمَمِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «الِانْشِقَاقِ» قَبْلَهَا: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [٨٤ \ ٢٢] .

Yani bütün ümmetlerde süregelen [bir yalanlama içindedirler]. Bundan önceki İnşikâk suresinde: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } “Aksine, o kâfirler yalanlıyorlar.” [İnşikâk 84/22] buyruğu geçmişti.

فَقَالَ الْكِرْمَانِيُّ: مَحْمُودُ بْنُ حَمْزَةَ بْنِ نَصْرٍ تَاجُ الْقُرَّاءِ، فِي كِتَابِهِ «أَسْرَارُ التَّكْرَارِ فِي الْقُرْآنِ» : إِنَّ الْمُغَايِرَةَ لِمُرَاعَاةِ رُءُوسِ الْآيِ وَالْفَوَاصِلِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ مِنَ السِّيَاقِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُرَاعَاةُ السِّيَاقِ لَا فَوَاصِلُ الْآيِ ; لِأَنَّ فِي سُورَةِ «الِانْشِقَاقِ» الْحَدِيثَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [٨٤ \ ١٩ - ٢٢] .

Tâcu'l-Kurrâ Mahmûd b. Hamza b. Nasr el-Kirmânî, Esrâru't-Tekrâr fi'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle demiştir: "Bu farklılık ayet sonlarını ve fasılaları gözetmek içindir." Fakat her iki yerdeki bağlamdan anlaşılan, ayet fasılalarının değil bağlamın gözetildiğidir. Çünkü İnşikâk suresinde hitap müşrikleredir: { لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } “Siz mutlaka tabakadan tabakaya bineceksiniz (halden hale geçeceksiniz). O halde onlara ne oluyor ki iman etmiyorlar? Ve kendilerine Kur'an okunduğu zaman secde etmiyorlar? Aksine, o kâfirler yalanlıyorlar.” [İnşikâk 84/19-22].

وَفِي سُورَةِ «الْبُرُوجِ» هُنَا ذَكَرَ الْأُمَمَ مِنْ فِرْعَوْنَ، وَثَمُودَ، وَأَصْحَابِ الْأُخْدُودِ، وَالْمُشْرِكِينَ فِي مَكَّةَ، ثُمَّ قَالَ: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [٨٥ \ ١٩] فَنَاسِبَ هَذَا هُنَا، وَنَاسَبَ ذَاكَ هُنَاكَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Burada Burûc suresinde ise Firavun, Semûd, Ashâb-ı Uhdûd ve Mekke'deki müşriklerden oluşan milletleri zikretmiş, ardından: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ } “Aksine, o kâfirler bir yalanlama içindedirler.” [Burûc 85/19] buyurmuştur. Dolayısıyla bu [ifade] buraya, diğeri de oraya uygun düşmüştür. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.