وَلَكِنْ فِي السِّيَاقِ لَطِيفَةً دَقِيقَةً، وَهِيَ مَعْرَضُ التَّقْرِيرِ، يَأْتِي بِكَافٍ الْخِطَابِ: أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا، أَلَمْ يَجِدْكَ ضَالًّا، أَلَمْ يَجِدْكَ عَائِلًا، لِتَأْكِيدِ التَّقْرِيرِ، لَمْ يُسْنَدِ الْيُتْمُ وَلَا الْإِضْلَالُ وَلَا الْفَقْرُ لِلَّهِ، مَعَ أَنَّ كُلَّهُ مِنَ اللَّهِ، فَهُوَ الَّذِي أَوْقَعَ عَلَيْهِ الْيُتْمُ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ الَّذِي مِنْهُ كُلَّمَا وَجَدَهُ عَلَيْهِ، ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ إِيلَامٍ لَهُ، فَمَا يُسْنِدُهُ لِلَّهِ ظَاهِرًا، وَلِمَا فِيهِ مِنَ التَّقْرِيرِ عَلَيْهِ أَبْرَزَ ضَمِيرَ الْخِطَابِ.
Fakat bağlamda ince bir nüans (latîfe) vardır; o da takrir (ikrar ettirme) makamında, takriri tekit etmek için hitap kâfı ile gelinmesidir: "Seni yetim bulmadı mı?", "Seni yolunu kaybetmiş bulmadı mı?", "Seni muhtaç bulmadı mı?" gibi. Her ne kadar hepsi Allah'tan olsa da; O'nun üzerine yetimliği takdir eden O olduğu ve O'nu üzerinde bulduğu her hal O'ndan (Allah'tan) kaynaklandığı halde, yetimlik, dalâlet (yolunu bilmeme hali) ve fakirlik Allah'a isnat edilmemiştir. Bu, onda [Muhammed'e] bir acı vericilik bulunduğu içindir; bu yüzden onu zahirde Allah'a isnat etmemiştir. Onda O'na yönelik bir takrir bulunduğu için de hitap zamirini açıkça zikretmiştir.
وَفِي تَعْدَادِ النِّعَمِ: فَآوَى، فَهَدَى، فَأَغْنَى. أُسْنِدَ كُلُّهُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُنْعِمِ، وَلَمْ يُبْرِزْ ضَمِيرَ الْخِطَابِ.
Nimetlerin sayımında ise: "Barındırdı", "Hidayet etti", "Zengin kıldı" [şeklinde] tamamı nimet verenin zamirine isnat edilmiş ve hitap zamiri açıkça zikredilmemiştir.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لِمُرَاعَاةِ رُءُوسِ الْآيِ وَالْفَوَاصِلِ، وَلَكِنَّ الَّذِي يَظْهَرُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ -: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ فِيهِ امْتِنَانٌ، وَأَنَّهَا نِعَمٌ مَادِّيَّةٌ لَمْ يُبْرِزِ الضَّمِيرَ لِئَلَّا يُثْقِلَ عَلَيْهِ الْمِنَّةَ، بَيْنَمَا أَبْرَزَهُ فِي: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ [٩٤ \ ١ - ٢] ، وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ [٩٤ \ ٤] ; لِأَنَّهَا نِعَمٌ مَعْنَوِيَّةٌ، انْفَرَدَ بِهَا. ﷺ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Müfessirler: "Ayet sonlarına ve fâsılalara riayet etmek içindir" demişlerdir. Fakat zahir olan -en doğrusunu Yüce Allah bilir- şudur: Burada başa kakma (minnet) anlamı olduğu ve bunlar maddi nimetler olduğu için, minnet O'na ağır gelmesin diye zamir açıkça zikredilmemiştir. Buna karşılık: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi? Ve senin yükünü üzerinden indirmedik mi?” [el-İnşirah, 94/1-2] ve { وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ } “Senin şanını yüceltmedik mi?” [el-İnşirah, 94/4] ayetlerinde açıkça zikredilmiştir; zira bunlar, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına sahip kılındığı manevi nimetlerdir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } “Öyleyse yetimi sakın ezme! İsteyeni de sakın azarlama! Ve Rabbinin nimetini anlat!”
مَجِيءُ الْفَاءِ هُنَا مُشْعِرٌ، إِمَّا بِتَفْرِيعٍ وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَإِمَّا بِإِفْصَاحٍ عَنْ تَعَدُّدٍ، وَقَدْ ذَكَرَ الْجُمَلَ بِتَقْدِيرِ مَهْمَا يَكُنْ مِنْ شَيْءٍ.ُُ
Burada fâ (فَ) harfinin gelişi, ya bir tafri'a (öncekinin neticesi olduğuna) işaret eder ki bu zayıf bir görüştür; ya da çokluğu beyan eder. Cümleleri "her ne olursa olsun" (مهما يكن من شيء) takdiriyle zikretmiştir.
وَقَدْ سَاقَ تَعَالَى هُنَا ثَلَاثَ مَسَائِلَ: الْأُولَى: مُعَامَلَةُ الْأَيْتَامِ، فَقَالَ: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ، أَيْ: كَمَا آوَاكَ اللَّهُ فَآوِهِ، وَكَمَا أَكْرَمَكَ فَأَكْرِمْهُ.
Yüce Allah burada üç meseleyi sevk etmiştir: Birincisi: Yetimlere muamele; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ } “Öyleyse yetimi sakın ezme!” Yani: Allah seni nasıl barındırdıysa sen de onu barındır; Allah sana nasıl ikram ettiyse sen de ona ikram et.
وَقَالُوا: قَهْرُ الْيَتِيمِ أَخْذُ مَالِهِ وَظُلْمِهِ.
Şöyle demişlerdir: Yetimi kahretmek (ezmek), onun malını almak ve ona zulmetmektir.
وَقِيلَ: قُرِئَ بِالْكَافِ: «تَكْهَرْ» ، فَقَالُوا: هُوَ بِمَعْنَى الْقَهْرِ إِلَّا أَنَّهُ أَشَدَّ.
Kâf harfi ile «tekher» (تَكْهَرْ) şeklinde okunduğu da söylenmiştir; böylece bunun "kahretmek" (ezmek) anlamında olduğunu, ancak ondan daha şiddetli olduğunu söylemişlerdir.
وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى عَبُوسَةِ الْوَجْهِ، وَالْمَعْنَى أَعَمُّ، كَمَا قَالَ ﷺ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَمِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ، وَمِنَ الْجُبْنِ وَالْبُخْلِ، وَمِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ وَقَهْرِ الرِّجَالِ» فَالْقَهْرُ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ.
Bunun yüzü ekşitmek anlamında olduğu da söylenmiştir; fakat mana daha geneldir. Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allahım! Kederden ve hüzünden, acizlikten ve tembellikten, korkaklıktan ve cimrilikten, borcun baskısından ve insanların kahrından (baskı ve tahakkümünden) sana sığınırım.» Dolayısıyla kahr (ezmek/baskı altına almak) bundan daha kapsamlıdır.
وَبِالنَّظَرِ فِي نُصُوصِ الْقُرْآنِ الْعَدِيدَةِ فِي شَأْنِ الْيَتِيمِ، وَالَّتِي زَادَتْ عَلَى الْعِشْرِينَ مَوْضِعًا، فَإِنَّهُ يُمْكِنُ تَصْنِيفُهَا إِلَى خَمْسَةِ أَبْوَابٍ كُلُّهَا تَدُورُ حَوْلَ دَفْعِ الْمَضَارِّ عَنْهُ، وَجَلْبِ الْمَصَالِحِ لَهُ فِي مَالِهِ وَفِي نَفْسِهِ، فَهَذِهِ أَرْبَعَةٌ، وَفِي الْحَالَةِ الزَّوْجِيَّةِ، وَهِيَ الْخَامِسَةُ. أَمَّا دَفْعُ الْمَضَارِّ عَنْهُ فِي مَالِهِ، فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، جَاءَتْ مَرَّتَيْنِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» وَالْأُخْرَى فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» [١٧ \ ٣٤] ، وَفِي كُلٍّ مِنَ السُّورَتَيْنِ ضِمْنَ الْوَصَايَا الْعَشْرِ الْمَعْرُوفَةِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، بَدَأَتْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا [٦ \ ١٥١] .
Kur'an'ın yetim hakkındaki yirmiden fazla olan pek çok nassına bakıldığında, bunların tamamının yetimden zararları defetmek ve onun malında ve canında menfaatleri celbetmek etrafında dönen beş başlık altında sınıflandırılması mümkündür; bunlar dörttür; beşincisi ise evlilik durumudur. Malında zararların defedilmesine gelince; bu, Yüce Allah'ın: { وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Rüşdüne erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın” buyruğunda yer almaktadır. Bu ifade birincisi En'am Suresi'nde, diğeri ise İsra Suresi'nde [17/34] olmak üzere iki kez geçmiştir. Her iki surede de En'am Suresi'ndeki meşhur on vasiyet kapsamında yer almıştır; bu vasiyetler Yüce Allah'ın şu buyruğuyla başlamıştır: { قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin...” [el-En'âm, 6/151].
وَذَكَرَ قَتْلَ الْوَلَدِ، وَقُرْبَانَ الْفَوَاحِشِ، وَقَتْلَ النَّفْسِ، ثُمَّ مَالَ الْيَتِيمِ: «وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» .
Evladın öldürülmesini, fuhşiyata yaklaşmayı ve haksız yere cana kıymayı zikretmiş, ardından da yetim malını [zikrederek şöyle buyurmuştur]: «{ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın”».
وَيُلَاحَظُ أَنَّ النَّهْيَ مُنْصَبٌّ عَلَى مُجَرَّدِ الِاقْتِرَابِ مِنْ مَالِهِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [٤ \ ٦] .
Dikkat edilirse yasak, en güzel şekil müstesna olmak üzere, onun malına sırf yaklaşmaya yöneliktir. Yüce Allah "en güzel olanı" şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın (yetim malından yemesin), fakir olan ise meşru ölçüde yesin” [en-Nisâ, 4/6].
وَقَدْ نَصَّ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ وَلِيَ مَالَ الْيَتِيمِ وَاسْتَحَقَّ أَجْرًا، فَلَهُ الْأَقَلُّ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا نَفَقَتُهُ فِي نَفْسِهِ، وَإِمَّا أُجْرَتُهُ عَلَى عَمَلِهِ، أَيْ: إِنْ كَانَ الْعَمَلُ يَسْتَحِقُّ أُجْرَةَ أَلْفِ رِيَالٍ، وَنَفَقَتُهُ يَكْفِي لَهَا خَمْسُمِائَةٍ أَخَذَ نَفَقَتَهُ فَقَطْ، وَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ يَكْفِيهِ أُجْرَةُ مِائَةِ رِيَالٍ، وَنَفَقَتُهُ خَمْسُمِائَةٍ أَخَذَ أُجْرَتَهُ مِائَةً فَقَطْ ; حِفْظًا لِمَالِهِ.
Fakihler, yetimin malını yöneten ve ücrete hak kazanan kimsenin iki şeyden daha az olanını alabileceğini belirtmişlerdir: Ya kendi geçim masrafı ya da yaptığı işin ücreti. Yani şayet yapılan iş bin riyal ücreti hak ediyorsa ve onun geçimine beş yüz riyal yetiyorsa, sadece kendi geçim masrafını alır. Eğer işe yüz riyal ücret yetiyorsa ve onun geçimi beş yüz riyal tutuyorsa, yetimin malını korumak için sadece yüz riyal olan ücretini alır.
ثُمَّ بَعْدَ النَّهْيِ عَنِ اقْتِرَابِ مَالِ الْيَتِيمِ ذَلِكَ، فَقَدْ تَتَطَلَّعُ بَعْضُ النُّفُوسِ إِلَى فَوَارِقَ
Sonra yetimin malına bu şekilde yaklaşmanın yasaklanmasının ardından, bazı nefisler hile yolu veya benzeri bir yöntemle
بَسِيطَةٍ مِنْ بَابِ التَّحَيُّلِ أَوْ نَحْوِهِ، مِنِ اسْتِبْدَالِ شَيْءٍ مَكَانَ شَيْءٍ، فَيَكُونُ طَرِيقًا لِاسْتِبْدَالِ طَيِّبٍ بِخَبِيثٍ، فَجَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا [٤ \ ٢] .
bir şeyi başka bir şeyle değiştirerek küçük farklara göz dikebilir ve bu durum temiz (iyi) olanı kötü (adi) olanla değiştirmenin bir yolu olabilir. Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu buyruğu gelmiştir: { وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا } “Yetimlere mallarını verin. Temizi pis olanla (helali haramla) değiştirmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, gerçekten büyük bir günahtır” [en-Nisâ, 4/2].
وَالْحُوبُ: أَعْظَمُ الذَّنْبِ، فَفِيهِ النَّهْيُ عَنِ اسْتِبْدَالِ طَيِّبِ مَالِهِ بِخَبِيثِ مَالِ الْوَلِيِّ أَوْ غَيْرِهِ حَسَدًا لَهُ عَلَى مَالِهِ، كَمَا نَهَى عَنْ خَلْطِ مَالِهِ مَعَ مَالِ غَيْرِهِ كَوَسِيلَةٍ لِأَكْلِهِ مَعَ مَالِ الْغَيْرِ، وَهَذَا مَنْعٌ لِلتَّحَيُّلِ، وَسَدٌّ لِلذَّرِيعَةِ ; حِفْظًا لِمَالِهِ.
Hûb (حُوب), en büyük günah demektir. Dolayısıyla bunda; yetimin malına haset ederek onun iyi malını velinin veya başkasının kötü malıyla değiştirmesi yasaklandığı gibi, başkasının malıyla birlikte yemek için bir vasıta kılarak onun malını başkasının malına karıştırmak da yasaklanmıştır. Bu, yetimin malını korumak için hileyi engellemek ve kötülüğe giden yolu kapamaktır (sedd-i zerîadır).
ثُمَّ يَأْتِي الْوَعِيدُ الشَّدِيدُ فِي صُورَةٍ مُفْزِعَةٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا [٤ \ ١٠] .
Sonra Yüce Allah'ın şu buyruğunda korkutucu bir surette şiddetli tehdit gelmektedir: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar ve onlar çılgın bir ateşe gireceklerdir” [en-Nisâ, 4/10].
وَقَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ: أَنَّ الْآيَةَ شَمِلَتْ فِي النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى كُلَّ مَا فِيهِ إِتْلَافٌ أَوْ تَفْوِيتٌ، سَوَاءٌ كَانَ بِأَكْلٍ حَقِيقَةً، أَوْ بِاخْتِلَاسٍ، أَوْ بِإِحْرَاقٍ، أَوْ إِغْرَاقٍ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ بِالْإِلْحَاقِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ، إِذْ لَا فَرْقَ فِي ضَيَاعِ مَالِ الْيَتِيمِ عَلَيْهِ، بَيْنَ كَوْنِهِ بِأَكْلٍ أَوْ إِحْرَاقٍ بِنَارٍ أَوْ إِغْرَاقٍ فِي مَاءٍ حَتَّى الْإِهْمَالُ فِيهِ، فَهُوَ تَفْوِيتُ عَلَيْهِ وَكُلُّ ذَلِكَ حِفْظًا لِمَالِهِ.
Âlimler, ayetin yetimlerin mallarını yeme yasağında; gerek hakiki anlamda yemekle, gerek zimmete geçirmekle, gerek yakmakla, gerekse suya batırmakla olsun telef etme veya elden çıkarma niteliği taşıyan her şeyi kapsadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bu, usul âlimleri nezdinde farkın nefyedilmesiyle ilhak (tenkîhu'l-menât) olarak bilinir. Zira yetimin aleyhine malının zayi olmasında, bunun yemekle, ateşle yakmakla veya suda boğmakla olması arasında hiçbir fark yoktur; hatta bu husustaki ihmal bile onun malını elden çıkarmaktır. Bütün bunlar onun malını korumak içindir.
وَأَخِيرًا، فَإِذَا تَمَّ الْحِفَاظُ عَلَى مَالِهِ لَمْ يَقْرَبْهُ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وَلَمْ يُبَدِّلْهُ بِغَيْرِهِ أَقَلَّ مِنْهُ، وَلَمْ يَخْلِطْهُ بِمَالِهِ لِيَأْكُلَهُ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَعْتَدِ عَلَيْهِ بِأَيِّ إِتْلَافٍ كَانَ مَحْفُوظًا لَهُ، إِلَى أَنْ يَذْهَبَ يُتْمُهُ وَيَثْبُتَ رُشْدُهُ، فَيَأْتِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا [٤ \ ٦] .
Son olarak; malına ancak en güzel şekilde yaklaşılıp, kendisinden daha düşük olanıyla değiştirilmeyip, üzerine geçirilip yenmek üzere kendi malına karıştırılmayıp ve herhangi bir telef etme ile tecavüz edilmeyerek malı tam olarak korunduğunda, bu mal yetimliği bitip rüştü sübut buluncaya kadar onun için muhafaza edilir ve Yüce Allah'ın şu buyruğu devreye girer: { وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا } “Yetimleri nikâh çağına gelene kadar deneyin. Eğer onlarda bir olgunluk (rüşt) görürseniz mallarını kendilerine verin. Büyüyecekler diye o malları israfla ve aceleyle yemeyin” [en-Nisâ, 4/6].
ثُمَّ أَحَاطَ دَفْعَ الْمَالِ إِلَيْهِ بِمُوجِبَاتِ الْحِفْظِ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ [٤ \ ٦] أَيْ: حَتَّى لَا تَكُونَ مُنَاكَرَةً فِيمَا بَعْدُ.
Sonra ayetin sonunda: { فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman onlara karşı şahit tutun” [en-Nisâ, 4/6] buyurarak, malın ona teslim edilmesini koruma gerekleriyle kuşatmıştır; yani sonradan bir inkâr ve çekişme olmasın diye.
وَفِي الْخِتَامِ يُنَبِّهُ اللَّهُ فِيهِمْ وَازِعَ مُرَاقَبَةِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا [٤ \ ٦] وَفِيهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ أَمْوَالَهُ تُدْفَعُ إِلَيْهِ بَعْدَ مُحَاسِبَةٍ دَقِيقَةٍ فِيمَا لَهُ وَعَلَيْهِ.
Kapanışta ise Allah: { وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا } “Hesap sorucu olarak Allah yeter” [en-Nisâ, 4/6] buyurarak onlardaki Allah'ın murakabesi duygusunu harekete geçirmektedir. Bunda, lehine ve aleyhine olan hususlarda titiz bir hesaptan sonra mallarının kendisine teslim edileceğine dair bir işaret vardır.
وَمَهْمَا يَكُنْ مِنْ دِقَّةِ الْحِسَابِ، فَاللَّهُ سَيُحَاسِبُ عَنْهُ، وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا، وَهَذَا كُلُّهُ فِي حِفْظِ مَالِهِ.
Hesap ne kadar titiz olursa olsun, Allah onun hesabını soracaktır ve hesap görücü olarak Allah yeter. Bunların tamamı onun malının korunması hakkındadır.
أَمَّا جَلْبُ الْمَصَالِحِ، فَإِنَّنَا نَجِدُ فِيهَا أَوَّلًا جَعْلَهُ مَعَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ فِي عِدَّةِ
Maslahatların (menfaatlerin) celbedilmesine gelince; bunda öncelikle onun birçok
مُوَاطِنَ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى [٢ \ ٢١٥] .
yerde ana baba ve yakın akrabalarla birlikte zikredildiğini görürüz; bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى } “De ki: Hayır olarak infak ettiğiniz şey ana babaya, akrabaya ve yetimleredir...” [el-Bakara, 2/215].
وَمِنْهَا قَوْلُهُ إِيرَادُهُ فِي أَنْوَاعِ الْبِرِّ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَإِنْفَاقِ الْمَالِ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ [٢ \ ١٧٧] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.
Bunlardan biri de Allah'a iman ve mal infak etmek gibi iyiliğin (birr) çeşitleri arasında onun zikredilmesidir: { وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ } “Fakat asıl iyilik, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere inanan; sevdiği maldan yakınlara, yetimlere, yoksullara veren kimsenin yaptığıdır...” [el-Bakara, 2/177] ayetin sonuna kadar.
وَمِنْهَا: مَا هُوَ أُدْخِلَ فِي الْمَوْضُوعِ حَيْثُ جُعِلَ لَهُ نَصِيبًا فِي التَّرِكَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ [٤ \ ٨] ، بِصَرْفِ النَّظَرِ عَنْ مَبَاحِثِ الْآيَةِ مِنْ جِهَاتٍ أُخْرَى، وَمَرَّةً أُخْرَى يَجْعَلُ لَهُمْ نَصِيبًا فِيمَا هُوَ أَعْلَى مَنْزِلَةً فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ [٨ \ ٤١] .
Bunlardan biri de; ayetin diğer yönlerden olan incelemeleri bir yana, { وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } “[Miras] taksiminde [varis olmayan] akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa ondan kendilerine de bir şey verin” [en-Nisâ, 4/8] buyruğunda mirastan ona bir pay ayrılmış olması sebebiyle bu konuya dâhil edilen husustur. Bir başka sefer de Yüce Allah'ın şu buyruğunda daha üstün mertebede olan bir şeyden onlar için pay belirlemiştir: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Bilin ki ganimet aldığınız her şeyin beşte biri Allah'a, Resûlüne, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir; eğer Allah'a inanmışsanız...” [el-Enfâl, 8/41].
وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ " الْحَشْرِ " فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] .
Aynı şekilde Haşr Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda da [onlara pay ayrılmıştır]: { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Allah'ın o memleketler halkından Resûlüne fey olarak verdiği şeyler; Allah'a, Resûle, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir...” [el-Haşr, 59/7] ayet[in devamı].
فَجَعَلَهُمُ اللَّهُ مَعَ ذِي الْقُرْبَى مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Böylece Allah onları Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalarıyla birlikte kılmıştır.
وَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ فِي عُمُومِ وَصْفِ الْأَبْرَارِ، وَسَبَبًا لِلْوُصُولِ إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِ النَّعِيمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا [٧٦ \ ٥] .
Allah Yüce Allah'ın şu buyruğunda onu iyi kulların (ebrâr) genel vasfı ve nimetlerin en yüksek derecelerine ulaşma sebebi kılmıştır: { إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا } “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler” [el-İnsân, 76/5].
وَذَكَرَ أَفْعَالَهُمُ الَّتِي مِنْهَا: " أَنَّهُمْ يُوفُونَ بِالنَّذْرِ " [٧٦ \ ٧] ثُمَّ بَعْدَهَا أَنَّهُمْ: " وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا " [٧٦ \ ٨] .
Onların amellerini zikretmiştir ki bunlardan biri: "{ يُوفُونَ بِالنَّذْرِ } “Onlar adaklarını yerine getirirler”" [el-İnsân, 76/7], ardından da şudur: "{ وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا } “Onlar seve seve yoksula, yetime ve esire yemek yedirirler”" [el-İnsân, 76/8].
وَجَعَلَ هَذَا الْإِطْعَامَ اجْتِيَازُ الْعَقَبَةِ فِي قَوْلِهِ: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ الْآيَةَ [٩٠ \ ١١ - ١٥] .
Şu buyruğunda da bu doyurmayı sarp yokuşu (akabeyi) aşmak kılmıştır: { فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ } “Fakat o, sarp yokuşa atılamadı. Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, bir köleyi azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi doyurmaktır...” [el-Beled, 90/11-15] ayet[in devamı].
وَلَقَدْ وَجَدْنَا مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنْ يَسُوقَ اللَّهُ الْخَضِرَ وَمُوسَى ﵉ لِيُقِيمَا جِدَارًا لِيَتِيمَيْنِ عَلَى كَنْزٍ لَهُمَا حَتَّى يَبْلُغَا أَشَدَّهُمَا، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [١٨ \ ٨٢] .
Bundan daha büyüğünü de gördük; o da Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, iki yetimin rüştlerine erişmelerine kadar kendilerine ait bir hazine üzerindeki duvarı doğrultmaları için Hızır ile Mûsâ'yı aleyhimesselâm sevk etmesidir: { وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim çocuğa aitti ve altında kendilerine ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar rüştlerine ersinler ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım” [el-Kehf, 18/82].
هَذَا هُوَ الْجَانِبُ الْمَالِيُّ مِنْ دَفْعِ الْمَضَرَّةِ عَنْهُ فِي حِفْظِ مَالِهِ، وَمِنْ جَانِبِ جَلْبِ النَّفْعِ إِلَيْهِ عَنْ طَرِيقِ الْمَالِ.
Malının korunmasında zararın ondan defedilmesi ve mal yoluyla ona fayda celbedilmesi açısından mali yön işte budur.
أَمَّا الْجَانِبُ النَّفْسِيُّ فَكَالْآتِي:
Manevi/psikolojik (nefsî) yöne gelince; o da şöyledir:
أَوَّلًا: عَدَمُ مَسَاءَتِهِ فِي نَفْسِهِ، فَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ [١٠٧ \ ١ - ٣] .
Birincisi: Bizzat şahsına kötü davranılmamasıdır. Bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ } “Dini yalanlayanı gördün mü? İşte o, yetimi itip kakan ve yoksulu doyurmaya teşvik etmeyen kimsedir” [el-Mâ'ûn, 107/1-3].
وَمِنْهَا قَوْلُهُ: كَلَّا بَل لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ [٨٩ \ ١٧ - ١٨] ، فَقَدَّمَ إِكْرَامَهُ إِشَارَةً لَهُ.
Bunlardan biri de şu buyruğudur: { كَلَّا بَل لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ } “Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz” [el-Fecr, 89/17-18]. Burada ona işaret olarak yetime ikram etmeyi öne almıştır.
ثَانِيًا: فِي الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى [٢ \ ٨٣] فَيُحْسِنُ إِلَيْهِ كَمَا يُحْسِنُ لِوَالِدَيْهِ وَلِذِي الْقُرْبَى.
İkincisi: Ona ihsanda bulunmaktır. Bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; ana babaya, yakın akrabaya ve yetimlere iyilik edin...” [el-Bakara, 2/83]. Böylece kişi ana babasına ve akrabalarına iyilik ettiği gibi ona da iyilik eder.
وَمِنْهَا سُؤَالُ وَجَوَابُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ [٢ \ ٢٢٠] ، أَيْ: تُعَامِلُونَهُمْ كَمَا تُعَامِلُونَ الْإِخْوَانَ، وَهَذَا أَعْلَى دَرَجَاتِ الْإِحْسَانِ وَالْمَعْرُوفِ ; وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ.
Bunlardan biri de bir soru ve Yüce Allah'tan gelen cevabıdır: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzelten(den) ayırmasını bilir” [el-Bakara, 2/220]. Yani: Kardeşlere nasıl muamele ediyorsanız onlara da öyle muamele edersiniz; bu ise ihsan ve iyiliğin en üst derecesidir. Bundan dolayı Yüce Allah: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } buyurmuştur.
وَفِي تَقْدِيمِ ذِكْرِ الْمُفْسِدِ عَلَى الْمُصْلِحِ: إِشْعَارٌ لِشِدَّةِ التَّحْذِيرِ مِنَ الْإِفْسَادِ فِي مُعَامَلَتِهِ، وَلِأَنَّهُ مَحَلُّ التَّحْذِيرِ فِي مَوْطِنٍ آخَرَ جَعَلَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْأَوْلَادِ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا [٤ \ ٩] .
Bozguncunun ıslah ediciden önce zikredilmesinde, yetime muamelede fesat çıkarmaya karşı uyarının şiddetine bir işaret vardır. Başka bir yerde uyarının konusu olduğu için onları şu buyruğunda evlatlar mesabesinde kılmıştır: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا } “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler” [en-Nisâ, 4/9].
أَيْ: حَتَّى فِي مُخَاطَبَتِهِمْ إِيَّاهُمْ لِأَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ أَوْلَادِهِمْ، بَلْ رُبَّمَا كَانَ لَهُمْ أَوْلَادٌ فِيمَا بَعْدُ أَيْتَامًا مِنْ بَعْدِهِمْ، فَكَمَا يَخْشَوْنَ عَلَى أَوْلَادِهِمْ إِذَا صَارُوا أَيْتَامًا مِنْ بَعْدِهُمْ، فَلْيُحْسِنُوا مُعَامَلَةَ الْأَيْتَامِ فِي أَيْدِيهِمْ، وَهَذِهِ غَايَةُ دَرَجَاتِ الْعِنَايَةِ وَالرِّعَايَةِ.
Yani: Onlarla konuşurken dahi [böyle davransınlar]; çünkü onlar kendi evlatları mertebesindedir; hatta ileride kendilerinden sonra yetim kalacak çocukları da olabilir. Kendilerinden sonra yetim kaldıklarında kendi çocukları için nasıl endişe ediyorlarsa, ellerinin altındaki yetimlere de öyle güzel muamele etsinler. Bu ise özen ve himayenin en üst derecesidir.
تِلْكَ هِيَ نُصُوصُ الْقُرْآنِ فِي حُسْنِ مُعَامَلَةِ الْيَتِيمِ وَعَدَمِ الْإِسَاءَةِ إِلَيْهِ، مِمَّا يُفَصِّلُ مُجْمَلَ قَوْلِهِ: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ [٩٣ \ ٩] .
İşte { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ } “Öyleyse yetimi sakın ezme!” [ed-Duhâ, 93/9] buyruğunun mücmelini detaylandıran, yetime güzel muamele etme ve ona kötülük yapmama hususundaki Kur'an nassları bunlardır.
لَا بِكَلِمَةٍ غَيْرِ سَدِيدَةٍ، وَلَا بِحِرْمَانِهِ مِنْ شَيْءٍ يَحْتَاجُهُ، وَلَا بِإِتْلَافِ مَالِهِ، وَلَا بِالتَّحَيُّلِ عَلَى أَكْلِهِ وَإِضَاعَتِهِ، وَلَا بِشَيْءٍ بِالْكُلِّيَّةِ، لَا فِي نَفْسِهِ وَلَا فِي مَالِهِ.
[Onu ezmemek;] ne eğri bir sözle, ne muhtaç olduğu bir şeyden mahrum bırakmakla, ne malını telef etmekle, ne malını yemek ve zayi etmek için hileye başvurmakla, ne de -ister şahsında ister malında olsun- hiçbir şekilde olmamalıdır.
وَالْأَحَادِيثُ مِنَ السُّنَّةِ عَلَى ذَلِكَ عَدِيدَةٌ بَالِغَةٌ مَبْلَغَهَا فِي حَقِّهِ، وَكَانَ ﷺ أَرْحَمَ النَّاسِ بِهِ وَأَشْفَقَهُمْ عَلَيْهِ، حَتَّى قَالَ: " أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ "، يُشِيرُ إِلَى السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى وَفَرَّجَ بَيْنَهُمَا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ.
Bu hususta Sünnet'ten gelen hadisler pek çoktur ve onun hakkı konusunda son derece ileri düzeydedir. O sallallâhu aleyhi ve sellem yetime karşı insanların en merhametlisi ve en şefkatlisiydi; hatta şöyle buyurmuştur: «Ben ve yetimi himaye eden kimse cennette şu ikisi gibiyiz.» İşaret ve orta parmağına işaret etmiş ve aralarını hafifçe açmıştır. Bunu Buhârî, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiştir.
وَفِي رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَمَالِكٍ: " كَافِلُ الْيَتِيمِ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ " أَيْ: قَرِيبٌ لَهُ، أَوْ بَعِيدٌ عَنْهُ.
Müslim ve Mâlik'teki Ebû Hüreyre rivayetinde ise şöyledir: «Yetimi himaye eden, ister kendi [yakını] olsun ister başkasının [yetimi] olsun...» yani ister kendi akrabası olsun isterse kendisinden uzak bir yabancı olsun.
وَعِنْدَ أَحْمَدَ وَالطَّبَرَانِيِّ مَرْفُوعًا: " مَنْ ضَمَّ يَتِيمًا مِنْ بَيْنِ أَبَوَيْنِ مُسْلِمَيْنِ إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ، وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةَ " قَالَ الْمُنْذِرِيُّ: رُوَاةُ أَحْمَدَ مُحْتَجٌّ بِهِمْ إِلَّا عَلِيَّ بْنَ زَيْدٍ.
Ahmed ve Taberânî'de merfû olarak: «Kim Müslüman bir anne babadan olan bir yetimi yiyeceğine ve içeceğine ortak ederse (ona bakarsa), cennet ona vacip olur» şeklinde geçmektedir. Münzirî: "Ali b. Zeyd hariç, Ahmed'in ravileri kendileriyle delil getirilen güvenilir kimselerdir" demiştir.
وَعِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّهُ ﷺ قَالَ: " خَيْرُ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ، يُحْسَنُ إِلَيْهِ. وَشَرُّ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُسَاءُ إِلَيْهِ ".
İbn Mâce'de Ebû Hüreyre'den [rivayetle] O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu yer alır: «Müslümanlar arasındaki en hayırlı ev, içinde yetimin bulunduğu ve kendisine iyi davranıldığı evdir. Müslümanlar arasındaki en kötü ev ise, içinde yetimin bulunduğu ve kendisine kötü davranıldığı evdir.»
وَجَاءَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ مَا هُوَ أَبْعَدُ مِنْ هَذَا وَذَلِكَ، حَتَّى إِنَّ الْأُمَّ لَتُعَطِّلُ مَصَالِحَهَا مِنْ أَجْلِ أَيْتَامِهَا، فِي قَوْلِهِ ﷺ: " أَنَا وَامْرَأَةٌ سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ كَهَاتَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "، وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ - بِفَتْحِ الزَّايِ وَإِسْكَانِ الْيَاءِ - بِالْوُسْطَى وَالسَّبَّابَةِ " امْرَأَةٌ آمَتْ زَوْجَهَا " - بِأَلِفٍ مَمْدُودَةٍ وَمِيمٍ مَفْتُوحَةٍ وَتَاءٍ - أَصْبَحَتْ أَيِّمًا بِوَفَاةِ زَوْجِهَا، ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجِمَالٍ حَبَسَتْ نَفْسَهَا عَلَى يَتَامَاهَا حَتَّى بَانُوا أَوْ مَاتُوا ".
Ebû Dâvûd'da bundan daha da ileri boyutta olanı gelmiştir; öyle ki bir anne yetimleri uğruna kendi şahsi menfaatlerinden vazgeçmektedir. Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ve [yetimleri için zahmet çekmekten] yanakları kararmış kadın kıyamet gününde şu ikisi gibiyiz» -râvi Yezîd b. Zürey' -zâ harfinin fethası ve yâ harfinin sükûnu ile- eliyle orta ve işaret parmağına işaret etmiştir- «Kocasından dul kalan -medli elif, fethalı mim ve tâ ile (آمَتْ)- kocasının ölümüyle dul kalmış, mevki ve güzellik sahibi olduğu halde yetimleri büyüyüp ayrılıncaya veya ölünceye kadar kendini onlara adayan kadın.»
وَجَعَلَهُ اللَّهُ دَوَاءً لِقَسَاوَةِ الْقَلْبِ، كَمَا رَوَى أَحْمَدُ، وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ: عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَجُلًا شَكَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَسْوَةَ قَلْبِهِ، فَقَالَ: " امْسَحْ رَأْسَ الْيَتِيمِ، وَأَطْعِمِ الْمِسْكِينَ ".
Ahmed'in rivayet ettiği -ve ravileri Sahîh'in ravileridir- üzere Allah bunu kalp katılığının ilacı kılmıştır: Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre] bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinin katılığından şikâyet etti. Bunun üzerine: «Yetimin başını okşa ve yoksulu doyur» buyurdu.
وَهُنَا يَتَجَلَّى سِرٌّ لَطِيفٌ فِي مِثَالِيَّةِ التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ، حَيْثُ يُخَاطِبُ اللَّهُ تَعَالَى أَفْضَلَ الْخَلْقِ وَأَرْحَمَهُمْ، وَأَرْأَفَهُمْ بِعِبَادِ اللَّهِ، الْمَوْصُوفَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ [٩ \ ١٢٨] وَبِقَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [٦٨ \ ٤] ، لِيَكُونَ مِثَالًا مِثَالِيًّا فِي أُمَّةٍ قَسَتْ قُلُوبُهَا وَغَلُظَتْ طِبَاعُهَا، فَلَا يَرْحَمُونَ ضَعِيفًا، وَلَا يُؤَدُّونَ حَقًّا إِلَّا مِنْ قُوَّةٍ يَدِينُونَ لِمَبْدَأِ: مَنْ عَزَّ بَزَّ، وَمَنْ غَلَبَ اسْتَلَبَ، يُفَاخِرُونَ بِالظُّلْمِ وَيَتَهَاجَوْنَ بِالْأَمَانَةِ، كَمَا قَالَ شَاعِرُهُمْ:
Burada İslam teşriinin mükemmelliğinde ince bir sır tecelli etmektedir; zira Yüce Allah, Yüce Allah'ın: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere karşı çok şefkatli ve çok merhametlidir” [et-Tevbe, 9/128] ve { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz sen yüce bir ahlak üzeresin” [el-Kalem, 68/4] buyruklarıyla vasfedilen mahlukatın en üstünü, en merhametlisi ve Allah'ın kullarına en şefkatli olanına hitap etmektedir; ta ki kalpleri katılaşmış, tabiatları kabalaşmış, zayıfa acımayan, ancak zor kullanarak hak veren, "güçlü olan soyar, galip gelen zorla alır" ilkesine inanan, zulümle övünüp emanet (güvenilirlik) sebebiyle birbirini hicveden bir ümmet içinde en ideal örnek olsun; nitekim şairleri şöyle demiştir:
قَبِيلَةٌ لَا يَخْفِرُونَ بِذِمَّةٍ ... وَلَا يَظْلِمُونَ النَّاسَ حَبَّةَ خَرْدَلٍ
Onlar öyle bir kabiledir ki ne ahdi bozarlar... Ne de insanlara bir hardal tanesi kadar zulmederler. (Şair burada kabilesini zayıflık ve haksızlığa karşı koyamamakla hicvetmektedir).
وَيَقُولُ حَكِيمُهُمْ:ُُ
Hikmet ehli olanları da şöyle der:
وَمَنْ لَمْ يَذُدْ عَنْ حَوْضِهِ بِسِلَاحِهِ ... يُهْدَمْ وَمَنْ لَمْ يَظْلِمِ النَّاسَ يُظْلَمِ
Havuzunu silahıyla savunmayan kimseninki... Yıkılır; insanlara zulmetmeyen kimseye de zulmedilir.
قَوْمٌ يَئِدُونَ بَنَاتَهُمْ، وَيَحْرِمُونَ مِنَ الْمِيرَاثِ نِسَاءَهُمْ، وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا، وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا، فَقَلَبَ مَقَايِيسَهُمْ، وَعَدَلَ مَفَاهِيمَهُمْ، فَأَلَانَ قُلُوبَهُمْ وَرَقَّقَ طِبَاعَهُمْ، فَلَانُوا مَعَ هَذَا الضَّعِيفِ وَحَفِظُوا حَقَّهُ.
Kız çocuklarını diri diri toprağa gömen, kadınlarını mirastan mahrum bırakan, mirası alabildiğine açgözlülükle yiyen ve malı aşırı seven bir topluluktu; [İslam] onların ölçülerini altüst etti, anlayışlarını düzeltti, kalplerini yumuşattı ve tabiatlarını inceltti. Böylece bu zayıfa karşı yumuşadılar ve onun hakkını korudular.
وَحَقِيقَةُ هَذَا التَّشْرِيعِ الْإِلَهِيِّ الْحَكِيمِ مُنْذُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ قَرْنًا، تَأْتِي فَوْقَ كُلِّ مَا تَتَطَلَّعُ إِلَيْهِ آمَالُ الْحَضَارَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ كُلِّهَا، مِمَّا يُحَقِّقُ كَمَالَ التَّكَامُلِ الِاجْتِمَاعِيِّ بِأَبْهَى مَعَانِيهِ، الْمُنَوِّهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا [٤ \ ٩] ، فَجَعَلَ كَافِلَ الْيَتِيمِ الْيَوْمَ، إِنَّمَا يَعْمَلُ حَتَّى فِيمَا بَعْدُ لَوْ تَرَكَ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا، وَعَبَّرَ هُنَا عَنِ الْأَيْتَامِ بِلَازِمِهِمْ، وَهُوَ الضَّعْفُ إِبْرَازًا لِحَاجَةِ الْيَتِيمِ إِلَى الْإِحْسَانِ، بِسَبَبِ ضَعْفِهِ فَيَكُونُونَ مَوْضِعَ خَوْفِهِمْ عَلَيْهِمْ لِضَعْفِهِمْ، فَلْيُعَامِلُوا الْأَيْتَامَ تَحْتَ أَيْدِيهِمْ، كَمَا يُحِبُّونَ أَنْ يُعَامِلَ غَيْرُهُمْ أَيْتَامَهُمْ مِنْ بَعْدِهِمْ.
On dört asır öncesine ait bu hikmetli ilahi teşriin hakikati, tüm insanlık medeniyetlerinin ulaşmayı umduğu hedeflerin fevkindedir; nitekim Yüce Ayette dikkat çekilen en güzel anlamıyla sosyal dayanışmanın mükemmelliğini gerçekleştirmektedir: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا } “Arkalarında eli ermez, gücü yetmez çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe duyacak olanlar [haksızlıktan] korkup çekinsinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler” [en-Nisâ, 4/9]. Böylece bugün yetimi himaye eden kimsenin, aslında ileride geride zayıf çocuklar bırakması ihtimaline binaen davrandığını ortaya koymuştur. Burada yetimlerden, onların ayrılmaz bir vasfı olan 'zayıflık' ile söz edilmiştir ki, zayıflığından ötürü yetimin iyiliğe olan ihtiyacı vurgulansın; zira zayıf olmaları sebebiyle onlar için korku duyulmaktadır. Öyleyse ellerinin altındaki yetimlere, kendilerinden sonra başkalarının kendi yetimlerine nasıl davranmasını istiyorlarsa öyle muamele etsinler.
وَهَكَذَا تَضَعُ الْآيَةُ أَمَامَنَا تَكَافُلًا اجْتِمَاعِيًّا فِي كَفَالَةِ الْيَتِيمِ، بَلْ إِنَّ الْيَتِيمَ نَفْسَهُ، فَإِنَّهُ يَتِيمُ الْيَوْمِ وَرَجُلُ الْغَدِ، فَكَمَا تُحْسِنُ إِلَيْهِ يُحْسِنُ هُوَ إِلَى أَيْتَامِكَ مِنْ بَعْدِكَ، وَكَمَا تَدِينُ تُدَانُ، فَإِنْ كَانَ خَيْرًا كَانَ الْخَيْرُ بِالْخَيْرِ وَالْبَادِئُ أَكْرَمُ، وَإِنْ شَرًّا كَانَ بِمِثْلِهِ وَالْبَادِئُ أَظْلَمُ.
İşte bu şekilde ayet, yetimin himaye edilmesinde önümüze sosyal bir dayanışma koymaktadır. Hatta bizzat yetimin kendisi de bugünün yetimi, yarının adamıdır; sen ona iyilik ettiğin gibi o da senden sonra senin yetimlerine iyilik eder. Nasıl davranırsan öyle karşılık görürsün; şayet [yapılan] iyilik ise iyiliğin karşılığı iyiliktir ve ilk başlayan daha cömerttir, şayet kötülük ise dengiyle karşılık bulur ve ilk başlayan daha zalimdir.
وَمَعَ هَذَا الْحَقِّ الْمُتَبَادَلِ، فَإِنَّ الْإِسْلَامَ يَحُثُّ عَلَيْهِ وَيَعْنِي بِهِ، وَرَغَّبَ فِي الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَأَجْزَلَ الْمَثُوبَةَ عَلَيْهِ، وَحَذَّرَ مِنَ الْإِسَاءَةِ عَلَيْهِ، وَشَدَّدَ الْعُقُوبَةَ فِيهِ.
Bu karşılıklı hakla birlikte İslam buna teşvik etmiş, onunla ilgilenmiş, ona iyilik yapmaya özendirmiş, karşılığında bol mükâfat vaat etmiş, ona kötü davranmaktan sakındırmış ve bu husustaki cezayı şiddetlendirmiştir.
وَقَدْ يَكُونُ فِيمَا أَوْرَدْنَاهُ إِطَالَةٌ، وَلَكِنَّهُ وَفَاءٌ بِحَقِّ الْيَتِيمِ أَوَّلًا، وَتَأَثُّرٌ بِكَثْرَةِ مَا يُلَاقِيهِ الْيَتِيمُ ثَانِيًا.
Aktardıklarımızda bir uzatma (tafsilat) olmuş olabilir; ancak bu, öncelikle yetimin hakkını yerine getirmek, ikinci olarak da yetimin karşılaştığı zorlukların çokluğundan etkilenmiş olmaktandır.
تَنْبِيهٌ.
UYARI
لَيْسَ مِنْ بَابِ الْإِسَاءَةِ إِلَى الْيَتِيمِ تَأْدِيبُهُ وَالْحَزْمُ مَعَهُ، بَلْ ذَلِكَ مِنْ مَصْلَحَتِهِ كَمَا قِيلَ:
Yetimi terbiye etmek ve ona karşı kararlı/disiplinli davranmak, ona kötü muamele etmek kapsamında değildir; bilakis bu onun menfaatinedir. Nitekim şöyle denilmiştir:
قَسَا لِيَزْدَجِرُوا وَمَنْ يَكُ حَازِمًا ... فَلْيَقْسُ أَحْيَانًا عَلَى مَنْ يَرْحَمُ
Vazgeçsinler diye sert davrandı; zira kararlı olan kimse... Bazen merhamet ettiği kimseye sert davranmalıdır.
وَقَوْلُهُ: وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ، قَالُوا: السَّائِلُ: الْفَقِيرُ وَالْمُحْتَاجُ، يَسْأَلُ مَا يَسُدُّ حَاجَتَهُ وَهُوَ مُقَابِلٌ لِقَوْلِهِ: وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى أَيْ: فَكَمَا أَغْنَاكَ اللَّهُ وَبِدُونِ سُؤَالٍُُ
{ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ } “İsteyeni de azarlama” buyruğu hakkında şöyle demişlerdir: İsteyen (es-Sâil); ihtiyacını giderecek bir şey isteyen fakir ve muhtaç kimsedir. Bu ifade, { وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى } “Seni fakir bulup zengin etmedi mi?” buyruğunun karşılığıdır. Yani: Allah seni bir talepte bulunmaksızın zengin kıldığı gibi,
فَإِذَا أَتَاكَ سَائِلٌ فَلَا تَنْهَرْهُ، وَلَوْ فِي رَدِّ الْجَوَابِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
sana bir isteyen geldiğinde de onu azarlama; [veremeyecek olsan bile] en azından en güzel şekilde cevap vererek geri çevir.
وَمَعْلُومٌ: أَنَّ الْجَوَابَ بِلُطْفٍ، قَدْ يَقُومُ مَقَامَ الْعَطَاءِ فِي إِجَابَةِ السَّائِلِ، وَكَانَ ﷺ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَا يُعْطِيهِ لِلسَّائِلِ يَعِدُهُ وَعْدًا حَسَنًا لِحِينِ مَيْسَرَةٍ ; أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا [١٧ \ ٢٨] .
Bilinmektedir ki, isteyene nezaketle cevap vermek, onun talebini karşılamada bazen bir şeyler vermenin yerine geçer. Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem, isteyene verecek bir şey bulamadığında, bolluk zamanına kadar ona güzel bir vaatte bulunurdu; bu da Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan, o takdirde onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle” [el-İsrâ, 17/28] buyruğuna dayanmaktadır.
وَقَدْ أَوْرَدَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَيْتَيْنِ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، هُمَا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- bu ayetin tefsirinde bu anlamda şu iki beyti aktarmıştır; bunlar şairin şu sözleridir:
إِنْ لَمْ تَكُنْ وَرِقٌ يَوْمًا أَجُودُ بِهَا ... لِلسَّائِلِينَ فَإِنِّي لَيِّنُ الْعُودِ
İsteyenlere günün birinde cömertçe verecek gümüş param yoksa da benim özüm/tabiatım yumuşaktır.
لَا يَعْدَمُ السَّائِلُونَ الْخَيْرَ مِنْ خُلُقِي ... إِمَّا نَوَالِي وَإِمَّا حُسْنُ مَرْدُودِ
İsteyenler benim ahlakımdaki hayırdan mahrum kalmazlar; ya ihsanıma nail olurlar ya da güzel bir geri çevirmeye.
فَلْيُسْعِدِ النُّطْقُ إِنْ لَمْ يُسْعِدِ الْمَالُ.
Mal mutlu edemiyorsa tatlı söz mutlu etsin.
وَقِيلَ: السَّائِلُ الْمُسْتَفْسِرُ عَنْ مَسَائِلِ الدِّينِ وَالْمُسْتَرْشِدُ، وَقَالُوا هَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى أَيْ: لَا تَنْهَرْ مُسْتَغْنِيًا وَلَا مُسْتَرْشِدًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى [٨٠ \ ١ - ٢] .
Şöyle de denilmiştir: İsteyen; din meselelerini sorup öğrenmek isteyen ve hidayet arayan kimsedir. Bunun, { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?” buyruğunun karşılığı olduğunu söylemişlerdir. Yani: İster [hakikate] muhtaç olmayan ister doğru yolu arayan biri olsun, azarlama; tıpkı Yüce Allah'ın: { عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى } “Yüzünü ekşitti ve geri döndü; yanına âmâ geldi diye” [Abese, 80/1-2] buyruğunda olduğu gibi.
وَقَدْ كَانَ ﷺ رَحِيمًا شَفِيقًا عَلَى الْجَاهِلِ حَتَّى يَتَعَلَّمَ، كَمَا فِي قِصَّةِ الْأَعْرَابِيِّ الَّذِي بَالَ فِي الْمَسْجِدِ حِينَ صَاحَ بِهِ الصَّحَابَةُ، فَقَالَ لَهُمْ: " لَا تُزْرِمُوهُ " إِلَى أَنْ قَالَ الْأَعْرَابِيُّ: اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَارْحَمْ مُحَمَّدًا وَلَا تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا أَبَدًا " وَكَالْآخَرِ الَّذِي جَاءَ يَضْرِبُ صَدْرَهُ وَيَنْتِفُ شَعْرَهُ، وَيَقُولُ: " هَلَكْتُ وَأَهْلَكْتُ، وَاقَعْتُ أَهْلِي فِي رَمَضَانَ، حَتَّى كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَعْطَاهُ فَرَقًا مِنْ طَعَامِهِ يُكَفِّرُ بِهِ عَنْ ذَنْبِهِ، فَقَالَ: أَعَلَى أَفْقَرَ مِنَّا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: قُمْ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ".
Nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem, öğreninceye kadar cahil kimseye karşı çok merhametli ve şefkatli idi; mescide idrarını yapan bedevi kıssasında olduğu gibi; sahabiler ona bağırdıklarında onlara: «İdrarını kestirmeyin» buyurmuş, nihayetinde bedevi: «Allah'ım! Bana ve Muhammed'e merhamet et, bizimle beraber başka hiç kimseye asla merhamet etme» demiştir. Yine göğsünü döverek, saçını başını yolarak gelip: «Helak oldum ve helak ettim; Ramazan'da eşimle cinsel ilişkide bulundum» diyen diğer kimse gibi; öyle ki onun durumu hakkında Resûlullah, günahına kefaret olsun diye kendisine bir arak (hurma sepeti) yiyecek vermiş, adam: «Bizden daha fakirine mi [vereyim] ey Allah'ın Resûlü?» deyince de: «Kalk, bunu ailene yedir» buyurmuştur.
وَقَدْ كَانَ ﷺ يَقِفُ لِلْمَرْأَةِ فِي الطَّرِيقِ يُصْغِي إِلَيْهَا حَتَّى يَضِيقَ مَنْ مَعَهُ، وَهُوَ يَصْبِرُ لَهَا وَلَمْ يَنْهَرْهَا، بَلْ يُجِيبُهَا عَلَى أَسْئِلَتِهَا.
Yine O sallallâhu aleyhi ve sellem yolda bir kadın için durur, beraberindekiler sıkılacak kadar kadını dinler, ona sabreder, onu azarlamaz, bilakis sorularına cevap verirdi.
وَقَدْ حَثَّ ﷺ عَلَى إِكْرَامِ طَالِبِ الْعِلْمِ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ، وَأَنَّ الْحِيتَانَ فِي الْبَحْرِ لَتَسْتَغْفِرُ لَهُ رِضًى بِمَا يَصْنَعُ.
O sallallâhu aleyhi ve sellem ilim talebesine ikramda bulunmaya teşvik etmiş, meleklerin ilim talebesi için kanatlarını serdiğini ve denizdeki balıkların bile yaptığı işten hoşnut olarak onun için bağışlanma dilediğini açıklamıştır.
وَقَوْلُهُ: وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ: النِّعْمَةُ كُلُّ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْعَبْدِ، وَهِيَ كُلُّ مَا يَنْعَمُ بِهِ الْعَبْدُ مِنْ: مَالٍ، وَعَافِيَةٍ، وَهِدَايَةٍ، وَنُصْرَةٍ مِنَ النُّعُومَةِ وَاللِّينِ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَاُُ
{ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } “Rabbinin nimetine gelince, onu anlat da anlat!” buyruğunda [geçen] Nimet (en-Ni'me); Allah'ın kula ihsan ettiği her şeydir. O; yumuşaklık ve letafet kökünden gelip kulun istifade ettiği mal, afiyet, hidayet ve yardım gibi her şeydir. Denildi ki: Bundan kastedilen,
الْمَذْكُورَاتُ وَالتَّحَدُّثُ بِهَا شُكْرُهَا عَمَلِيًّا مِنْ إِيوَاءِ الْيَتِيمِ كَمَا آوَاهُ اللَّهُ، وَإِعْطَاءِ السَّائِلِ كَمَا أَغْنَاهُ اللَّهُ، وَتَعْلِيمِ الْمُسْتَرْشِدِ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَهَذَا مِنْ شُكْرِ النِّعْمَةِ، أَيْ: كَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْكَ، فَتَنَعَّمْ أَنْتَ عَلَى غَيْرِكَ ; تَأَسِّيًا بِفِعْلِ اللَّهِ مَعَكَ.
bu zikredilenlerdir; ondan bahsetmek ise Allah'ın kendisini barındırdığı gibi yetimi barındırarak, Allah'ın kendisini zengin kıldığı gibi isteyene vererek ve Allah'ın kendisine öğrettiği gibi doğru yolu arayana öğreterek bunu fiili olarak şükre dönüştürmektir. Bu da nimetin şükründendir. Yani: Allah sana nasıl nimet verdiyse, Allah'ın sana olan muamelesine uyarak sen de başkasına nimet ve lütufta bulun!
وَقِيلَ: التَّحَدُّثُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ هُوَ التَّبْلِيغُ عَنِ اللَّهِ مِنْ آيَةٍ وَحَدِيثٍ، وَالنِّعْمَةُ هُنَا عَامَّةٌ ; لِتَنْكِيرِهَا وَإِضَافَتِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [١٦ \ ٥٣] ، أَيْ: كُلُّ نِعْمَةٍ، وَلَكِنِ الَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهَا فِي الْوَحْيِ أَظْهَرُ أَوْ هُوَ أَوْلَى بِهَا، أَوْ هُوَ أَعْظَمُهَا ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا [٥ \ ٣] فَقَالَ: «نِعْمَتِي» ، وَهُنَا «نِعْمَةُ رَبِّكَ» . وَلَا يَبْعُدُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ ﷺ إِنَّمَا نَحَرَ مِائَةَ نَاقَةٍ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ، فَفَعَلَ شُكْرًا لِلَّهِ عَلَى إِتْمَامِ النِّعْمَةِ بِإِكْمَالِ الدِّينِ.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın nimetini anlatmak; ayet ve hadis türünden Allah'tan gelenleri tebliğ etmektir. Buradaki nimet, nekire (belirsiz) ve izafet halinde olmasından ötürü geneldir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ulaşan ne varsa, hepsi Allah'tandır” [en-Nahl, 16/53] buyruğunda olduğu gibi, yani her nimettir. Ancak vahiy konusunda daha belirgin olduğu veya vahyin buna daha layık ya da onun en büyüğü olduğu açıktır; zira Yüce Allah: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'ı seçip razı oldum” [el-Mâide, 5/3] buyurmuş ve burada «nimetimi», bu surede ise «Rabbinin nimeti» demiştir. Bana göre, Allah bu ayeti indirdiğinde O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda yüz deve kurban etmesi, dinin kemale erdirilmesi suretiyle nimetin tamamlanmasına Allah'a bir şükür olarak yapılmış olması uzak bir ihtimal değildir.
وَقَدْ قَالُوا فِي مُنَاسَبَةِ هَذِهِ السُّورَةِ بِمَا قَبْلَهَا: إِنَّ الَّتِي قَبْلَهَا فِي الصِّدِّيقِ: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى [٩٢ \ ١٧ - ٢١] ، وَهُنَا فِي الرَّسُولِ ﷺ: مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى [٩٣ \ ٣ - ٥] مَعَ الْفَارِقِ الْكَبِيرِ فِي الْعَطَاءِ وَالْخِطَابِ.
Bu surenin kendisinden önceki sureyle olan münasebeti hakkında şöyle demişlerdir: Bir önceki sure Sıddîk [Ebû Bekir] hakkındadır: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى } “En çok sakınan ise ondan uzak tutulacaktır; o ki, temizlenip arınmak üzere malını verir. Onun yanında hiç kimsenin karşılığı verilecek bir nimeti (iyiliği) yoktur; ancak Yüce Rabbinin rızasını aramak için [verir] ve elbette hoşnut olacaktır” [el-Leyl, 92/17-21]. Burası ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındadır: { مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى } “Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı. Elbette ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır. Ve elbette Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın” [ed-Duhâ, 93/3-5]; ihsan ve hitaptaki büyük farkla beraber.
وَالْوَاقِعُ أَنَّ مُنَاسَبَاتِ السُّوَرِ الْقِصَارِ أَظْهَرُ مِنْ مُنَاسَبَاتِ الْآيِ فِي السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ، كَمَا بَيْنَ هَاتَيْنِ السُّورَتَيْنِ: «وَاللَّيْلِ» مَعَ «وَالضُّحَى» ، ثُمَّ مَا بَيْنَ: «وَالضُّحَى» وَ «أَلَمْ نَشْرَحْ» إِنَّهَا تَتِمَّةُ النِّعَمِ الَّتِي يُعَدِّدُهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ. وَهَكَذَا عَلَى مَا سَتَأْتِي الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ فِي مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Gerçek şu ki kısa surelerin münasebetleri, tek bir sure içindeki ayetlerin münasebetlerinden daha belirgindir; nitekim şu iki sure, «el-Leyl» ile «ed-Duhâ» arasındaki ve ardından «ed-Duhâ» ile «Elem Neşrah» arasındaki münasebet böyledir. Zira [İnşirâh suresi], Yüce Allah'ın Resûlüne saydığı nimetlerin tamamlayıcısıdır. İnşâallah yeri geldiğinde işaret edileceği üzere durum böyledir.
أَعْلَمُ عِلْمًا ; بِأَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ لَمْ يَعْتَبِرْ تِلْكَ الْمُنَاسَبَاتِ. وَلَكِنْ مَا كَانَتِ الْمُنَاسَبَةُ فِيهِ وَاضِحَةٌ، فَلَا يَنْبَغِي إِغْفَالُهُ، وَمَا كَانَتْ خَفِيَّةً لَا يَنْبَغِي التَّكَلُّفُ لَهُ.
Şunu kesinlikle bilmekteyim ki bazı âlimler bu tür münasebetleri dikkate almamışlardır. Ancak münasebetin açık olduğu yerlerde bunu göz ardı etmemek gerekir; gizli/kapalı olduğu yerlerde ise zorlamaya girmemek lazımdır.