مَعَ أَنَّنَا وَجَدْنَا فِي تَارِيخِ الْمَرْأَةِ نِسْوَةٌ شَارَكْنَ فِي الْقِتَالِ، حَتَّى عَائِشَةَ ﵂ كَانَتْ تُسْقِي الْمَاءَ، وَأُمُّ سَلَمَةَ تُدَاوِي الْجَرْحَى، إِذْ لَا يُؤْخَذُ قَوْلُ كُلٍّ مِنْهُمَا عَلَى عُمُومِهِ.
Bununla birlikte biz kadınlık tarihinde savaşa katılan kadınlar olduğunu görmekteyiz; hatta Âişe [radıyallâhu anhâ] su dağıtıyor, Ümmü Seleme de yaralıları tedavi ediyordu. Zira bu ikisinden her birinin sözü mutlak genelliği üzere alınamaz.
قَالَ صَاحِبُ التَّرَاتِيبِ الْإِدَارِيَّةِ: أَوْرَدَ الْقَلْقَشَنْدِيُّ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ النِّسَاءِ كُنَّ يَكْتُبْنَ، وَلَمْ يَرَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ السَّلَفِ أَنْكَرَ عَلَيْهِنَّ. اهـ.
et-Terâtîbü'l-İdâriyye sahibi şöyle demiştir: Kalkaşendî, bir grup kadının yazı yazdığını zikretmiş ve Selef'ten hiçbir kimsenin buna karşı çıktığını görmemiştir. [İktibas sonu].
وَمِنَ الْمَعْلُومِ رِوَايَةُ كَرِيمَةَ لِصَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَهِيَ مِنَ الرِّوَايَةِ الْمُعْتَبَرَةِ عَنِ الْمُحَدِّثِينَ، فَقَدْ رَأَيْتُ بِنَفْسِي وَأَنَا مُدَرِّسٌ بِالْأَحْسَاءِ نُسْخَةً لِسُنَنِ أَبِي دَاوُدَ عِنْدَ آلِ الْمُبَارَكُُِ
Kerîme'nin Sahîh-i Buhârî rivayeti bilinen bir husustur ve bu, muhaddisler nezdinde muteber bir rivayettir. Nitekim ben bizzat Ahsâ'da müderrisken Âl-i Mübârek nezdinde Sünen-i Ebî Dâvûd'un bir nüshasını gördüm;
وَعَلَيْهَا تَعْلِيقٌ لِأُخْتِ صَلَاحِ الدِّينِ الْأَيُّوبِيِّ، وَذَكَرَ صَاحِبُ التَّرَاتِيبِ الْإِدَارِيَّةِ قَوْلَهُ: وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الصَّحْرَاءِ الْإِفْرِيقِيَّةِ خُصُوصًا شِنْقِيطَ: شِنْجِطَ، أَيْ شِنْقِيطَ، وَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ الْآنَ بِمُورِيتَانْيَا، وَتِيتْبِكْتُو، وَقَبِيلَةَ كِنْتِ الْعَجَبِ، حَتَّى جَاءَ أَنَّ الشَّيْخَ الْمُخْتَارَ الْكُنْتِيَّ الشَّهِيرَ، خَتَمَ مُخْتَصَرَ خَلِيلٍ لِلرِّجَالِ، وَخَتَمَتْهُ زَوْجَتُهُ فِي جِهَةٍ أُخْرَى لِلنِّسَاءِ. اهـ.
Üzerinde Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin kız kardeşine ait bir ta'lik (haşiye/not) vardı. et-Terâtîbü'l-İdâriyye sahibi şu sözünü nakletmiştir: "Afrika Sahrası ehlinden pek çok kadın hakkında, özellikle Şinkît -yani Şencît ki günümüzde Moritanya olarak bilinir-, Timbuktu ve şaşılacak Kinte kabilesi hakkında sabit olmuştur ki, meşhur Şeyh el-Muhtâr el-Kuntî'nin Muhtasaru Halîl'i erkeklere okutup hatmettiği, eşinin de başka bir tarafta kadınlara okutup hatmettiği nakledilmiştir." [İktibas sonu].
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرَهُ أَنَّنَا وَنَحْنُ فِي بَعْثَةِ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ لِإِفْرِيقِيَا، سَمِعْنَا وَنَحْنُ فِي مَدِينَةِ أَطَارَ وَهِيَ عَلَى مَقْرُبَةٍ مِنْ مَدِينَةِ شِنْجِيطَ الْمَذْكُورَةِ، سَمِعْنَا مِنْ كِبَارِ أَهْلِهَا أَنَّهُ كَانَ يُوجَدُ بِهَا سَابِقًا مِائَتَا فَتَاةٍ يَحْفَظْنَ الْمُدَوَّنَةَ كَامِلَةً.
Onun zikrettiği hususu destekleyen bir durum da şudur: Biz İslâm Üniversitesi'nin Afrika heyetindeyken ve adı geçen Şencît şehrine yakın olan Atâr şehrindeyken, oranın ileri gelenlerinden eskiden orada el-Müdevvene'yi eksiksiz ezberlemiş iki yüz genç kızın bulunduğunu işittik.
وَقَدْ سَمِعْتُ فِي الْآوِنَةِ الْأَخِيرَةِ، أَنَّهُ كَانَتْ تُوجَدُ امْرَأَةٌ تُدَرِّسُ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، الْحَدِيثَ، وَالسِّيرَةَ، وَاللُّغَةَ الْعَرَبِيَّةَ وَهِيَ شِنْقِيطِيَّةٌ.
Son zamanlarda Mescid-i Nebevî'de hadis, siyer ve Arap dili dersi veren Şinkîtli bir kadının bulunduğunu da işittim.
وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ النَّظْرَةُ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى ضَوْءِ وَاقِعِ الْحَيَاةِ الْيَوْمَ وَفِي كُلِّ يَوْمٍ، وَقَدْ أَصْبَحَ تَعْلِيمُ الْمَرْأَةِ مِنْ مُتَطَلَّبَاتِ الْحَيَاةِ، وَلَكِنَّ الْمُشْكِلَةَ تَكْمُنُ فِي مَنْهَجِ تَعْلِيمِهَا، وَكَيْفِيَّةِ تَلَقِّيهَا الْعِلْمَ.
Bu meseleye bakış, günümüzün ve her günün hayat şartları ışığında olmalıdır. Kadınların eğitimi artık hayatın gereklerinden biri haline gelmiştir; lâkin sorun, onun eğitim müfredatında ve ilmi alış biçiminde yatmaktadır.
فَكَانَ مِنَ اللَّازِمِ أَنْ يَكُونَ مَنْهَجُ تَعْلِيمِهَا قَاصِرًا عَلَى النَّوَاحِي الَّتِي يَحْسُنُ أَنْ تَعْمَلَ فِيهَا كَالتَّعْلِيمِ وَالطِّبِّ وَكَفَى.
Dolayısıyla kadının eğitim müfredatının, öğretmenlik ve tıp gibi çalışmasının uygun olduğu alanlarla sınırlı olması gerekirdi; bu da yeterlidir.
أَمَّا كَيْفِيَّةُ تَعْلِيمِهَا، فَإِنَّ مُشْكِلَتَهَا إِنَّمَا جَاءَتْ مِنَ الِاخْتِلَاطِ فِي مُدَرَّجَاتِ الْجَامِعَاتِ، وَفُصُولِ الدِّرَاسَةِ فِي الثَّانَوِيَّاتِ فِي فَتْرَةِ الْمُرَاهَقَةِ، وَقِلَّةِ الْمُرَاقَبَةِ، وَفِي هَذَا يَكْمُنُ الْخَطَرُ مِنْهَا وَعَلَيْهَا فِي آنٍ وَاحِدٍ، فَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنْ تَعْلِيمِهَا، فَلَا بُدَّ أَيْضًا مِنَ الْمَنْهَجِ الَّذِي يُحَقِّقُ الْغَايَةَ مِنْهُ، وَيَضْمَنُ السَّلَامَةَ فِيهِ، وَالتَّوْفِيقُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
Kadının eğitim biçimine gelince; bunun problemi üniversite amfilerinde, ergenlik döneminde lise sınıflarında [kadın-erkek] karışık eğitimden ve denetim azlığından kaynaklanmıştır. Tehlike, hem ondan gelebilecek hem de ona gelebilecek şekilde aynı anda burada yatmaktadır. Şayet kadının eğitimi kaçınılmaz ise, amacına ulaştıran ve onda güvenliği/selameti temin eden bir müfredat da kaçınılmazdır. Tevfik ise Allah Sübhânehu'dandır.
أَمَّا مَا يُخْشَى عَلَيْهَا مِنَ الِاتِّصَالِ عَنْ طَرِيقِ الْكِتَابَةِ، فَقَدْ وُجِدَ مَا هُوَ أَقْرَبُ وَأَسْرَعُ مِنْهَا لِمَنْ شَاءَتْ وَهُوَ الْهَاتِفُ فِي الْبُيُوتِ، فَإِنَّهُ فِي مُتَنَاوَلِ الْمُتَعَلِّمَةِ وَالْجَاهِلَةِ. وَالْمَدَارُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ عَلَى الْحَصَانَةِ التَّرْبَوِيَّةِ وَالْمَتَانَةِ الدِّينِيَّةِ وَالْقُوَّةِ الْأَخْلَاقِيَّةِ.
Yazı yoluyla irtibat kurmasından endişe edilen hususa gelince; dileyen kimse için bundan daha yakın ve daha hızlı olan bir şey ortaya çıkmıştır ki o da evlerdeki telefondur; zira o okumuş olanın da cahil olanın da elinin altındadır. Bütün bunlarda asıl dayanak; terbiyevî bağışıklık, dinî metanet ve ahlâkî kuvvettir.
وَقَدْ أَوْرَدْتُ هَذَا الْمَبْحَثَ اسْتِطْرَادًا لِبَيَانِ وِجْهَةِ النَّظَرِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، اقْتِبَاسًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Bu bahsi, Allah Teâlâ'nın: "الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ" [O, kalemle öğretti] buyruğundan iktibas ederek bu meseledeki bakış açısını açıklamak üzere bir istitrad (ara söz) olarak zikrettim. Başarı Allah'tandır.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
بَيَانُ أَوَّلِيَّةِ الْكِتَابَةِ عَامَّةً وَالْعَرَبِيَّةِ خَاصَّةً، وَأَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ عَلَى الْأَرْضِ:
Genel olarak yazının, özel olarak da Arap yazısının başlangıcının ve yeryüzünde kalemle ilk yazan kimsenin beyanı:
جَاءَ فِي الْمَطَالِعِ النَّصْرِيَّةِ لِلْمَطَابِعِ الْمِصْرِيَّةِ فِي الْأُصُولِ الْخَطِّيَّةِ الْمَطْبُوعِ سَنَةَ ١٣٠٤ هـ مَا نَصُّهُ: وَإِنَّمَا أُصُولُ الْكِتَابَةِ اثْنَيْ عَشَرَ عَلَى مَا قَالَهُ ابْنُ خِلِّكَانَ، وَتَبِعَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُؤَلِّفِينَ، كَالدِّمِيرِيِّ فِي حَيَاةِ الْحَيَوَانِ، وَالْحَلَبِيِّ فِي السِّيرَةِ وَغَيْرِهِمَا.
Hicrî 1304 yılında basılan el-Matâli'u'n-Nasriyye li'l-Matâbi'i'l-Mısriyye fi'l-Usûli'l-Hattiyye adlı eserde aynen şöyle geçmektedir: İbn Hallikân'ın dediğine ve Hayâtü'l-Hayavân'da Dimîrî, Sîret'te Halebî ve diğerleri gibi pek çok müellifin ona uyduğuna göre, yazıların asılları on ikidir.
قَالَ: إِنَّ جَمِيعَ كِتَابَاتِ الْأُمَمِ مِنْ سُكَّانِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ كِتَابَةً، خَمْسٌ مِنْهَا ذَهَبَ مَنْ يَعْرِفُهَا وَبَطَلَ اسْتِعْمَالُهَا وَهِيَ: الْحِمْيَرِيَّةُ، وَالْقِبْطِيَّةُ، وَالْبَرْبَرِيَّةُ، وَالْأَنْدَلُسِيَّةُ، وَالْيُونَانِيَّةُ، وَثَلَاثٌ مِنْهَا فُقِدَ مَنْ يَعْرِفُهَا فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ وَمُسْتَعْمَلَةٌ فِي بِلَادِهَا، وَهِيَ السُّرْيَانِيَّةُ وَالْفَارِسِيَّةُ وَالْعِبْرَانِيَّةُ وَالْعَرَبِيَّةُ. اهـ. كَلَامُهُ بِاخْتِصَارٍ وَفِيهِ مَا فِيهِ.
Şöyle demiştir: Doğu ve Batı sakinlerinden milletlerin bütün yazıları on iki yazıdır: Bunlardan beş tanesini bilenler yok olmuş ve kullanımı kalkmıştır; bunlar Himyerî, Kıbtî, Berberi, Endülüs ve Yunan yazılarıdır. Üç tanesini ise İslâm diyarlarında bilenler kalmamış fakat kendi memleketlerinde kullanılmaktadır; bunlar Süryanî, Fars ve İbranî [yazılarıdır] ve Arap yazısıdır. [İktibas sonu]. Sözü özetle böyledir ve içinde [itiraza açık] hususlar vardır.
قَالَ: وَالْحِمْيَرِيَّةُ: هِيَ خَطُّ أَهْلِ الْيَمَنِ قَوْمِ هُودٍ وَهُمْ عَادٌ الْأُولَى، وَهِيَ عَادُ إِرَمَ، وَكَانَتْ كِتَابَتُهُمْ تُسَمَّى الْمُسْنَدَ الْحِمْيَرِيَّ، وَكَانَتْ حُرُوفُهَا كُلُّهَا مُنْفَصِلَةً، وَكَانُوا يَمْنَعُونَ الْعَامَّةَ مِنْ تَعَلُّمِهَا فَلَا يَتَعَاطَاهَا أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنِهِمْ، حَتَّى جَاءَتْ دَوْلَةُ الْإِسْلَامِ، وَلَيْسَ بِجَمِيعِ الْيَمَنِ مَنْ يَكْتُبُ وَيَقْرَأُ.
Şöyle demiştir: Himyerî yazı: Hûd'un kavmi olan Yemen ehlinin yazısıdır ki onlar birinci Âd yani İrem Âd'ıdır. Onların yazılarına Müsned-i Himyerî denilirdi ve harflerinin tamamı ayrıktı. Avamın onu öğrenmesini engellerlerdi, dolayısıyla onların izni olmadan hiç kimse onunla meşgul olamazdı. Nihayet İslâm devleti geldiğinde bütün Yemen'de yazan ve okuyan kimse kalmamıştı.
وَقَالَ الْمَقْرِيزِيُّ فِي الْخُطَطِ: الْقَلَمُ الْمُسْنَدُ، هُوَ الْقَلَمُ الْأَوَّلُ مِنْ أَقْلَامِ حِمْيَرَ وَمُلُوكِ عَادٍ. اهـ.
Makrîzî de el-Hitat'ta şöyle demiştir: "Müsned yazı, Himyer'in ve Âd krallarının yazılarının ilkidir." [İktibas sonu].
وَالْمَعْرُوفُ الْآنَ أَنَّ الْحُرُوفَ الْمُسْتَعْمَلَةَ فِي الْكِتَابَةِ فِي الْعَالَمِ كُلِّهِ بِصَرْفِ النَّظَرِ عَنِ اللُّغَاتِ الْمَنْطُوقِ بِهَا هِيَ ثَلَاثَةٌ فَقَطْ، الْخَطُّ الْعَرَبِيُّ بِحُرُوفِ أَلِفٍ بَاءٍ وَبِهَا لُغَاتُ الشَّرْقِ. وَالْحُرُوفُ اللَّاتِينِيَّةُ وَبِهَا لُغَاتُ أُورُوبَّا وَالْحُرُوفُ الصِّينِيَّةُ.
Günümüzde bilinen şu ki, konuşulan diller bir yana, bütün dünyada yazıda kullanılan harfler yalnızca üç tanedir: Elif-ba harfleriyle Arap yazısı -ki Doğu dilleri bununladır-, Latin harfleri -ki Avrupa dilleri bununladır- ve Çin harfleridir.
أَمَّا اللُّغَاتُ، وَهِيَ فَوْقَ أَلْفَيْ لُغَةٍ «وَالْأَمْهَرِيَّةُ بِحَرْفٍ قَرِيبٍ مِنَ اللَّاتِينِيِّ» .
Dillere gelince, onlar iki binin üzerindedir (ve Amharca Latinceye yakın bir harf iledir).
أَمَّا أَوَّلِيَّةُ الْكِتَابَةِ الْعَرَبِيَّةِ، فَقَالَ صَاحِبُ الْمَطَالِعِ النَّصْرِيَّةِ: فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِيهَا، كَمَا قَالَهُ الْحَافِظُ السُّيُوطِيُّ فِي الْأَوَائِلِ.
Arap yazısının başlangıcına gelince, el-Matâli'u'n-Nasriyye sahibi şöyle demiştir: Hâfız es-Süyûtî'nin el-Evâil'de belirttiği gibi bu husustaki rivayetler farklılık göstermiştir.
وَكَذَا فِي الْمُزْهِرِ فِي النَّوْعِ الثَّانِي وَالْأَرْبَعِينَ، قَالَ: إِنَّهُ يَرَى أَنَّ آدَمَ ﵇ أَوَّلُ مَنْ كَتَبَ بِالْقَلَمِ، وَأَنَّ الْكِتَابَاتِ كُلَّهَا مِنْ وَضْعِهِ، كَانَ قَدْ كَتَبَهَا فِي طِينٍ وَطَبَخَهُ، يَعْنِي
Aynı şekilde el-Müzhir'de kırk ikinci nevi içinde şöyle demiştir: Âdem [aleyhisselâm]'ın kalemle ilk yazan kimse olduğunu ve bütün yazıların onun vaz'ı (ortaya koyması) olduğunu, onları çamur üzerine yazıp pişirdiğini -yani
أَحْرَقَهُ وَدَفَنَهُ قَبْلَ مَوْتِهِ بِثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ، وَبَعْدَ الطُّوفَانِ وَجَدَ كُلُّ قَوْمٍ كِتَابًا فَتَعَلَّمُوهُ، وَكَانَتِ اثْنَيْ عَشَرَ كِتَابًا، فَتَعَلَّمُوهُ بِإِلْهَامٍ إِلَهِيٍّ.
[ateşte] yakıp ölümünden üç yüz sene önce gömdüğünü, Tufan'dan sonra her kavmin bir yazı bulup onu öğrendiğini, bunların da on iki yazı olduğunu ve ilâhî bir ilhamla onu öğrendiklerini görmektedir/kabul etmektedir.
وَقِيلَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَّ بِالْعَرَبِيِّ إِسْمَاعِيلُ ﵇. اهـ.
Arapça ile ilk yazanın İsmâil [aleyhisselâm] olduğu da söylenmiştir. [İktibas sonu].
وَقَدْ أَطَالَ السُّيُوطِيُّ فِي الْمُزْهِرِ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، نَقْلًا عَنِ ابْنِ فَارِسٍ الشِّدْيَاقِيِّ.
Süyûtî, el-Müzhir'de İbn Fâris eş-Şidyâkî'den nakille bu meseledeki sözü uzatmıştır.
وَعَنِ الْعَسْكَرِيِّ عَنِ الْأَوَائِلِ فِي ذَلِكَ أَقْوَالٌ، فَقِيلَ إِسْمَاعِيلُ، وَقِيلَ مِرَارُ بْنُ مُرَّةَ، وَهُمَا مِنْ أَهْلِ الْأَنْبَارِ، وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ الشَّاعِرُ:
Askerî'den el-Evâil hakkında nakledilen bu konuda çeşitli görüşler vardır: İsmâil denilmiş, Murâr b. Mürre denilmiştir; bu ikisi Enbâr ehlindendir. Şair bu hususta şöyle der:
كَتَبْتُ أَبَا جَادٍ وَخَطِّي مُرَامِرُ ... وَسَوَّرْتُ سِرْبَالِي وَلَسْتُ بِكَاتِب
Ebû Câd'ı (alfabeyi) yazdım ve hattım Murâmir'in yazısıdır, / Kâtip olmadığım halde gömleğime kollar yaptım.
وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ وَضَعَهُ أَبْجَدْ، وَهَوَّزْ، وَحُطِّي، وَكَلَمُنْ، وَصَعْفَصْ، وَقَرَشَتْ، وَكَانُوا مُلُوكًا فَسُمِّيَ الْهِجَاءُ بِأَسْمَائِهِمْ.
Onu ilk vazedenlerin Ebced, Hevvez, Huttî, Kelemen, Sa'fas ve Kareşet olduğu da söylenmiştir; bunlar birer kral idiler ve alfabe onların isimleriyle adlandırılmıştır.
وَذُكِرَ عَنِ الْحَافِظِ أَبِي طَاهِرٍ السَّلَفِيِّ بِسَنَدِهِ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ كَتَبَ بِالْعَرَبِيَّةِ حَرْبُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ، تَعَلَّمَ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ، وَتَعَلَّمَ أَهْلُ الْحِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الْأَنْبَارِ.
Hâfız Ebû Tâhir es-Silefî'den senediyle Şa'bî'den şöyle rivayet edilmiştir: Arapça ile ilk yazan Harb b. Ümeyye b. Abdişems'tir; o Hîre ehlinden öğrenmiş, Hîre ehli de Enbâr ehlinden öğrenmiştir.
وَقَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي دَاوُدَ فِي كِتَابِ الْمَصَاحِفِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: سَأَلْنَا الْمُهَاجِرِينَ مِنْ أَيْنَ تَعَلَّمْتُمُ الْكِتَابَةَ؟ قَالُوا: تَعَلَّمْنَا مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ، وَسَأَلْنَا أَهْلَ الْحِيرَةِ: مِنْ أَيْنَ تَعَلَّمْتُمُ الْكِتَابَةَ؟ قَالُوا: مِنْ أَهْلِ الْأَنْبَارِ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَالَّذِي نَقُولُهُ: إِنَّ الْخَطَّ تَوْقِيفِيٌّ، وَذَلِكَ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ.
Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd Kitâbü'l-Mesâhif'te şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed ez-Zührî anlattı, bize Süfyân, Mücâlid'den, o da Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Muhacirlere "Yazıyı nereden öğrendiniz?" diye sorduk. Onlar: "Hîre ehlinden öğrendik" dediler. Hîre ehline: "Yazıyı nereden öğrendiniz?" diye sorduk. "Enbâr ehlinden" dediler. Sonra İbn Fâris şöyle dedi: Bizim söylediğimiz şudur: Yazı tevkîfîdir (vahye/ilâhî bildirime dayanır); bu da Allah Teâlâ'nın: "الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ" [O, kalemle öğretti; insana bilmediğini öğretti] buyruğunun zahirinden ötürüdür.
وَقَوْلِهِ: ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ [٦٨ \ ١] .
Ve O'nun şu buyruğundan ötürüdür: "ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ" [Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun].
وَإِذَا كَانَ هَذَا فَلَيْسَ بِبَعِيدٍ، أَنْ يُوقِفَ اللَّهُ آدَمَ أَوْ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلَى الْكِتَابَةِ، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ شَيْئًا مُخْتَرَعًا اخْتَرَعَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، فَهَذَا شَيْءٌ لَا نَعْلَمُ صِحَّتَهُ إِلَّا مِنْ خَبَرٍ صَحِيحٍ.
Durum böyle olunca, Allah'ın Âdem'e veya diğer peygamberlere -[aleyhimüsselâm]- yazıyı bildirmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Kendi kendine icat ettiği bir şey olmasına gelince, bunun doğruluğunu ancak sahih bir haberle bilebiliriz.
قَالَ السُّيُوطِيُّ: قُلْتُ يُؤَيِّدُ مَا قَالَهُ مِنَ التَّوْقِيفِ، مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ شُقَّةَ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَوَّلُ كِتَابٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ أَبَا جَادٍ» .
Süyûtî şöyle dedi: Derim ki: Onun tevkîfîlik hakkında söylediğini, İbn Şukka'nın Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu söz desteklemektedir: "Allah'ın semadan indirdiği ilk yazı Ebâ Câd'dır (alfabedir)."
وَأَخْرَجَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ إِدْرِيسُ ﵇» . اهـ.ُُ
İmam Ahmed de Müsned'inde Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: "Kalemle ilk yazan İdrîs [aleyhisselâm]'dır." [İktibas sonu].
وَقَدْ أَطَالَ النُّقُولَ فِي ذَلِكَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى الْأَوَّلِ، وَلَيْسَ فِيهِ نَقْلٌ صَحِيحٌ يُقْطَعُ بِهِ.
[Müellif] ilk görüşe raci olan bu hususta nakilleri uzatmıştır; ancak bunda kesin hüküm verilecek sahih bir nakil yoktur.
وَقَدْ أَوْرَدْنَا هَذِهِ النُّبْذَةَ بِخُصُوصِ كَلَامِ ابْنِ فَارِسٍ، مِنْ أَنَّ تَعْلِيمَ الْكِتَابَةِ أَمْرٌ تَوْقِيفِيٌّ، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ السُّيُوطِيُّ مِنْ أَوَّلِ كِتَابٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِنَّ فِي الْقُرْآنِ مَا يَشْهَدُ لِإِمْكَانِ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ الصُّحُفَ لِمُوسَى مَكْتُوبَةً.
Biz bu özeti, İbn Fâris'in yazının öğretilmesinin tevkîfî bir emir olduğuna dair sözü ve Süyûtî'nin Allah'ın semadan indirdiği ilk kitaba/yazıya dair delil getirdiği husus özelinde zikrettik. Zira Kur'an'da bunun imkânına şahitlik eden bir husus vardır ki o da Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya sahifeleri yazılı olarak indirmiş olmasıdır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْأَلْوَاحَ لِمُوسَى بِيَدِهِ، وَغَرَسَ جَنَّةَ عَدْنٍ بِيَدِهِ» .
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Şüphesiz ki Allah, Mûsâ için levhaları Kendi eliyle yazdı ve Adn cennetini Kendi eliyle dikti."
وَإِذَا كَانَ مُوسَى تَلَقَّى أَلْوَاحًا مَكْتُوبَةً، فَلَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ الْكِتَابَةُ مَعْلُومَةً لَهُ قَبْلَ إِنْزَالِهَا، وَإِلَّا لَمَا عَرَفَهَا.
Mûsâ yazılı levhaları aldığına göre, yazının indirilmesinden önce onun tarafından biliniyor olması zorunludur; aksi takdirde onu tanıyamaz/okuyamazdı.
أَمَّا الْمَشْهُورُ فِي الْأَحْرُفِ الَّتِي نَكْتُبُ بِهَا الْآنَ، فَكَمَا قَالَ السُّيُوطِيُّ فِي الْمُزْهِرِ، وَنَقَلَهُ عَنْهُ صَاحِبُ الْمَطَالِعِ الْمِصْرِيَّةِ مَا نَصُّهُ:
Şu an yazdığımız harfler hakkında meşhur olana gelince; bu, Süyûtî'nin el-Müzhir'de söylediği ve el-Matâli'u'l-Mısriyye sahibinin de ondan naklettiği üzere metni şöyledir:
الْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا رَوَاهُ ابْنُ الْكَلْبِيِّ عَنْ عَوَانَةَ، قَالَ: أَوَّلُ مَنْ كَتَبَ بِخَطِّنَا هَذَا. وَهُوَ الْجَزْمُ مُرَامِرُ بْنُ مُرَّةَ، وَأَسْلَمُ بْنُ سِدْرَةَ، وَعَامِرُ بْنُ حَدْرَةَ. كَمَا فِي الْقَامُوسِ. وَهُمْ مِنْ عَرَبِ طَيِّئٍ تَعَلَّمُوهُ مِنْ كُتَّابِ الْوَحْيِ لِسَيِّدِنَا هُودٍ ﵇، ثُمَّ عَلَّمُوهُ أَهْلَ الْأَنْبَارِ، وَمِنْهُمُ انْتَشَرَتِ الْكِتَابَةُ فِي الْعِرَاقِ وَالْحِيرَةِ وَغَيْرِهَا، فَتَعَلَّمَهَا بِشْرُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ أَخُو أُكَيْدِرَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ صَاحِبِ دَوْمَةِ الْجَنْدَلِ، وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ بِحَرْبِ بْنِ أُمَيَّةَ فَتَعَلَّمَ حَرْبٌ مِنْهُ، ثُمَّ سَافَرَ مَعَهُ بِشْرٌ إِلَى مَكَّةَ فَتَزَوَّجَ الصَّهْبَاءَ بَنْتَ حَرْبٍ أُخْتَ أَبِي سُفْيَانَ. فَتَعَلَّمَ مِنْهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.
İlim ehli nezdinde meşhur olan, İbnü'l-Kelbî'nin Avâne'den rivayet ettiği şu husustur: "Şu bizim yazımızla -ki o cezm hattıdır- ilk yazanlar, Kâmûs'ta da geçtiği üzere Murâmir b. Mürre, Eslem b. Sidre ve Âmir b. Hadre'dir. Bunlar Tayy kabilesi Araplarındandır; onu efendimiz Hûd [aleyhisselâm]'ın vahiy kâtiplerinden öğrenmiş, sonra da Enbâr ehline öğretmişlerdir. Yazı onlardan Irak'a, Hîre'ye ve diğer yerlere yayılmıştır. Dûmetü'l-Cendel hâkimi Ükeydir b. Abdilmelik'in kardeşi Bişr b. Abdilmelik de onu öğrenmiştir. Onun Harb b. Ümeyye ile arkadaşlığı vardı, böylece Harb de ondan öğrendi. Sonra Bişr onunla birlikte Mekke'ye seyahat etti ve Harb'in kızı, Ebû Süfyân'ın kız kardeşi es-Sahbâ' ile evlendi. Mekke ehlinden bir topluluk da ondan [yazıyı] öğrendi."
فَبِهَذَا كَثُرَ مَنْ يَكْتُبُ بِمَكَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ قُبَيْلَ الْإِسْلَامِ.
İşte böylece İslâm'dan hemen önce Mekke'de Kureyş'ten yazı yazanlar çoğaldı.
وَلِذَا قَالَ رَجُلٌ كِنْدِيٌّ مِنْ أَهْلِ دَوْمَةِ الْجَنْدَلِ، يَمُنُّ عَلَى قُرَيْشٍ بِذَلِكَ:
Bundan ötürü Dûmetü'l-Cendel ehlinden Kindî bir adam, bunu Kureyş'e minnet ederek şöyle demiştir:
لَا تَجْحَدُوا نَعْمَاءَ بِشْرٍ عَلَيْكُمُ ... فَقَدْ كَانَ مَيْمُونَ النَّقِيبَةِ أَزْهَرَا
Bişr'in sizin üzerinizdeki nimetini inkâr etmeyin! / Çünkü o uğurlu tabiatlı, nurlu/parlak bir kimseydi.
أَتَاكُمْ بِخَطِّ الْجَزْمِ حَتَّى حَفِظْتُمُو ... مِنَ الْمَالِ مَا قَدْ كَانَ شَتَّى مُبَعْثَرًا
Size cezm hattını getirdi; ta ki koruyabildiniz / Malın daha önce dağınık ve saçılmış olanını.
وَأَتْقَنْتُمُو مَا كَانَ بِالْمَالِ مُهْمَلًا ... وَطَمْأَنْتُمُو مَا كَانَ مِنْهُ مُبَقَّرًا
Ve maldan ihmal edilmiş olanı sağlamlaştırdınız, / Ondan yarılıp dağılmış olanı güvenceye aldınız.
فَأَجْرَيْتُمُ الْأَقْلَامَ عَوْدًا وَبَدْأَةً ... وَضَاهَيْتُمْ كُتَّابَ كِسْرَى وَقَيْصَرًا
Böylece kalemleri tekrar tekrar yürüttünüz, / Ve Kisrâ ile Kayser'in kâtiplerine denk oldunuz.
وَأَغْنَيْتُمُ عَنْ مُسْنَدٍ إِلَى حِمْيَرَا ... وَمَا زَبَرَتْ فِي الصُّحْفِ أَقْلَامُ حِمْيَرَا
Himyer'e ait Müsned'den / Ve Himyer'in kalemlerinin sahifelere yazdıklarından müstağni kılındınız.
قَالَ: وَكَذَلِكَ ذَكَرَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ نَقَلَ عَنِ الْفَرَّاءِ، أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا كَتَبُوا الرِّبَا فِي الْمُصْحَفِ بِالْوَاوِ ; لِأَنَّ أَهْلَ الْحِجَازِ تَعَلَّمُوا الْخَطَّ مَنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ، وَلُغَتُهُمُ الرِّبَوا، فَعَلَّمُوهُمْ صُورَةَ الْخَطِّ عَلَى لُغَتِهِمْ. اهـ.ُُ
Şöyle demiştir: Aynı şekilde Nevevî de Şerhu Müslim'de Ferrâ'dan naklederek onun şöyle dediğini zikretmiştir: Mushaf'ta ribâyı (الرِّبَا) vâv ile [الربوا şeklinde] yazmalarının sebebi şudur: Hicaz ehli yazıyı Hîre ehlinden öğrendiler, onların lehçesi ise "er-Ribevâ" (الرِّبَوا) şeklinde idi; onlar da kendilerine yazı şeklini kendi lehçelerine göre öğrettiler. [İktibas sonu].
تَنْبِيهٌ آخَرُ
Başka Bir Uyarı
قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، لَا يَمْنَعُ تَعْلِيمَهُ تَعَالَى بِغَيْرِ الْقَلَمِ، كَمَا فِي قِصَّةِ الْخَضِرِ مَعَ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا [١٨ \ ٦٥] .
Allah Teâlâ'nın: "الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ" [O, kalemle öğretti] buyruğu, O'nun kalem dışındaki yollarla da öğretmesine engel değildir; nitekim Hızır'ın Mûsâ [aleyhisselâm] ile olan kıssasında Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: "فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا" [Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik].
وَكَمَا فِي حَدِيثِ: «نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا وَأَجَلَهَا» الْحَدِيثَ.
Ve şu hadiste olduğu gibi: "Kalbime üflendi ki, hiçbir nefis rızkını ve ecelini tamamlamadan asla ölmeyecektir..." hadisi.
وَكَمَا فِي حَدِيثِ الرُّقْيَةِ بِالْفَاتِحَةِ لِمَنْ لَدْغَتْهُ الْعَقْرَبُ فِي قِصَّةِ السَّرِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ، فَلَمَّا سَأَلَهُ ﷺ: «وَمَا يُدْرِيكَ أَنَّهَا رُقْيَةٌ؟ قَالَ: شَيْءٌ نَفَثَ فِي رُوعِي» .
Ve meşhur seriyye kıssasında akrebin soktuğu kimseye Fâtiha ile rukye yapılması hadisinde olduğu gibi; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Onun bir rukye (şifa vesilesi) olduğunu sana ne bildirdi?» diye sorduğunda o: «Kalbime üflenen bir şeydi» demiştir.
وَحَدِيثِ عَلِيٍّ لَمَّا سُئِلَ «هَلْ خَصَّكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعِلْمٍ؟ قَالَ: لَا، إِلَّا فَهْمًا يُؤْتِيهِ اللَّهُ مَنْ شَاءَ فِي كِتَابِهِ. وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ» .
Ve Ali'nin hadisinde; kendisine «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size [özel] bir ilim tahsis etti mi?» diye sorulduğunda: «Hayır, ancak Allah'ın dilediği kimseye Kitabı hakkında verdiği bir anlayış ve bir de şu sahifede bulunanlar müstesna» demiştir.
وَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [٢ \ ٢٨٢] . نَسْأَلُ اللَّهَ عِلْمَ مَا لَمْ نَعْلَمْ، وَالْعَمَلَ بِمَا نَعْلَمُ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Ve Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının; Allah size öğretir” [el-Bakara 2/282] buyruğu [da buna delildir]. Bilmediğimiz şeyin ilmini bize vermesini ve bildiklerimizle amel etmeyi Allah'tan niyaz ederiz. Başarı Allah'tandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى. ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الِاسْتِغْنَاءَ مُوجِبٌ لِلطُّغْيَانِ عِنْدَ الْإِنْسَانِ، وَلَفْظُ الْإِنْسَانِ هُنَا عَامٌّ، وَلَكِنْ وَجَدْنَا بَعْضَ الْإِنْسَانِ يَسْتَغْنَى وَلَا يَطْغَى، فَيَكُونُ هَذَا مِنَ الْعَامِّ الْمَخْصُوصِ، وَمُخَصِّصُهُ إِمَّا مِنْ نَفْسِ الْآيَةِ أَوْ مِنْ خَارِجٍ عَنْهَا، فَفِي نَفْسِ الْآيَةِ مَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ رَآهُ، أَيْ: إِنْ رَأَى الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ، وَقَدْ يَكُونُ رَأْيًا وَاهِمًا وَيَكُونُ الْحَقِيقَةُ خِلَافَ ذَلِكَ، وَمَعَ ذَلِكَ يَطْغَى، فَلَا يَكُونُ الِاسْتِغْنَاءُ هُوَ سَبَبُ الطُّغْيَانِ.
Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى } “Hayır! Şüphesiz insan, kendisini müstağni gördüğü için muhakkak azar” buyruğu. Bu ayetin zahiri, kendini müstağni görmenin insanda azgınlığı gerektirdiğini ifade etmektedir. Buradaki “insan” lafzı geneldir; ancak biz bazı insanların zenginleşip de azmadığını görmekteyiz. Dolayısıyla bu, [hükmü] tahsis edilmiş genel bir ifadedir. Bunun tahsis edicisi ise ya bizzat ayetin kendisinden ya da ayetin dışındandır. Ayetin bizzat kendisinde olan tahsis edici, Allah Teâlâ'nın: { أَنْ رَآهُ } “kendisini gördüğü için” buyruğunun ifade ettiği manadır. Yani: İnsan eğer kendini [öyle] görürse [azar]. Bu bazen vehme dayalı bir zan olabilir ve gerçek bunun aksi olabilir; buna rağmen yine de azar. Dolayısıyla gerçek anlamda müstağni olmak azgınlığın bizzat sebebi değildir.
وَلِذَا جَاءَ فِي السُّنَّةِ ذَمُّ الْعَائِلِ الْمُتَكَبِّرِ ; لِأَنَّهُ مَعَ فَقْرِهِ يَرَى نَفْسَهُ اسْتَغْنَى، فَهُوَ مَعْنِيٌّ فِي نَفْسِهِ لَا بِسَبَبِ غِنَاهُ.
Bu sebeple sünnette, fakir olduğu halde kibirlenen kimse kınanmıştır; çünkü o, fakirliğiyle beraber kendisini müstağni görmektedir. Dolayısıyla o, zenginliği sebebiyle değil, kendi iç dünyasında böyle gördüğü için azmıştır.
أَمَّا مِنْ خَارِجِ الْآيَةِ، فَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ طَغَى وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى [٧٩ \ ٣٧ - ٣٩] ، فَإِيثَارُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا هُوَ مُوجِبُ الطُّغْيَانِ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ: الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا الْآيَةَ [١٠٤ \ ٢ - ٤] .
Ayetin dışından olana gelince; bu manaya Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmiştir: { فَأَمَّا مَنْ طَغَى وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى } “Artık kim azar ve dünya hayatını tercih ederse, şüphesiz cehennem onun varacağı yerdir” [en-Nâziât 79/37-39]. Demek ki dünya hayatını tercih etmek azgınlığın gerektiricisidir; nitekim şu buyrukta olduğu gibi: { الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا } “O ki bir mal toplayıp onu saydıkça sayar. Malının kendisini ebedî kıldığını sanır. Hayır!” ayeti [el-Hümeze 104/2-4].
وَمَفْهُومُهُ: أَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْثِرِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا، وَلَمْ يَحْسَبْ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ، فَلَنْ يُطْغِيَهُ مَالُهُ وَلَا غِنَاهُ، كَمَا جَاءَ فِي قِصَّةِ النَّفَرِ الثَّلَاثَةِ الْأَعْمَى وَالْأَبْرَصِ وَالْأَقْرَعِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Bunun mefhumu şudur: Kim dünya hayatını tercih etmez ve malının kendisini ebedî kıldığını sanmazsa, malı da zenginliği de onu azdırmayacaktır. Nitekim İsrâiloğullarından âmâ, alacalı ve kel olan üç kişinin kıssasında geldiği gibi.
وَقَدْ نَصَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَوْسَعِ غِنًى فِي الدُّنْيَا فِي نَبِيِّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ، آتَاهُ اللَّهُ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، وَمَعَ هَذَا قَالَ: إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ رُدُّوهَا عَلَيَّ الْآيَةَ [٣٨ \ ٣٢] .
Kur'an, dünyadaki en geniş zenginliğin Allah'ın nebisi Süleyman'da olduğunu açıkça belirtmiştir; Allah ona, kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk vermiştir. Bununla birlikte o şöyle demiştir: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ رُدُّوهَا عَلَيَّ } “‘Gerçekten ben, mal sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim’ dedi; nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi. ‘Onları bana geri getirin’ [dedi]...” ayeti [Sâd 38/32].
وَقِصَّةُ الصَّحَابِيِّ الْمَوْجُودَةُ فِي الْمُوَطَّأِ: لَمَّا شُغِلَ بِبُسْتَانِهِ فِي الصَّلَاةِ، حِينَ رَأَى الطَّائِرَ لَا يَجِدُ فُرْجَةً مِنَ الْأَغْصَانِ، يَنْفُذُ مِنْهُ، فَجَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي فُتِنْتُ بِبُسْتَانِي فِي صَلَاتِي، فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» فَعَرَفْنَا أَنَّ الْغِنَى وَحْدَهُ لَيْسَ مُوجِبًا لِلطُّغْيَانِ، وَلَكِنْ إِذَا صَحِبَهُ إِيثَارُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، وَقَدْ يَكُونُ طُغْيَانُ النَّفْسِ مِنْ لَوَازِمِهَا لَوْ لَمْ يَكُنْ غِنًى إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [١٢ \ ٥٣] . وَأَنَّهُ لَا يَقِي مِنْهُ إِلَّا التَّهْذِيبُ بِالدِّينِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ الْآيَةَ [٤٢ \ ٢٧] .
Ve el-Muvatta'da bulunan sahabî kıssası: Kuşun dallar arasından çıkacak bir boşluk bulamadığını görünce namazda bahçesiyle meşgul olmuş, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü, namazımda bahçem yüzünden fitneye düştüm (dikkatim dağıldı); artık o Allah yolundadır» demiştir. Böylece anladık ki zenginlik tek başına azgınlığın sebebi değildir; ancak dünya hayatının ahirete tercih edilmesi ona eşlik ederse [azgınlığa yol açar]. Bazen de zenginlik olmasa bile nefsin azgınlığı onun ayrılmaz bir vasfı olabilir; { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Şüphesiz nefis, kötülüğü şiddetle emreder” [Yûsuf 12/53]. Ve bundan ancak din ile terbiye olmanın koruyabileceği [anlaşılmaktadır]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde muhakkak azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir...” ayeti [eş-Şûrâ 42/27].
وَقَدْ ذُكِرَ عَنْ فِرْعَوْنَ تَحْقِيقُ ذَلِكَ حِينَ قَالَ: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ [٤٣ \ ٥١] ، وَكَذَلِكَ قَالَ قَارُونُ: إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي [٢٨ \ ٧٨] ، وَقَالَ ثَالِثُ الثَّلَاثَةِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: «إِنَّمَا وَرِثْتُهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ» بِخِلَافِ الْمُسْلِمِ، إِلَى آخِرِهِ. فَلَا يَزِيدُهُ غِنَاهُ إِلَّا تَوَاضُعًا وَشُكْرًا لِلنِّعْمَةِ، كَمَا قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ سُلَيْمَانُ: قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ [٢٧ \ ٧٨] ، وَقَدْ نَصَّ فِي نَفْسِ السُّورَةِ أَنَّهُ شَكَرَ اللَّهَ: فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ [٢٧ \ ١٩] .
Nitekim bu durumun Firavun'dan gerçekleştiği zikredilmiştir; hani o: { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ } “Mısır'ın mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi? Hâlâ görmüyor musunuz?” [ez-Zuhruf 43/51] demişti. Aynı şekilde Kârûn da: { إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bu bana ancak bendeki bir ilim sayesinde verildi” [el-Kasas 28/78] demişti. İsrâiloğullarından o üç kişinin üçüncüsü de: «Bu bana ancak atadan dededen miras kaldı» demişti; Müslümanın aksine ilah... Müslümana ise zenginliği tevazudan ve nimete şükürden başka bir şeyi artırmaz; nitekim Allah'ın nebisi Süleyman şöyle demiştir: { قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ } “Dedi ki: Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir” [en-Neml 27/40]. Aynı surede onun Allah'a şükrettiği açıkça belirtilmiştir: { فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ } “[Süleyman] onun sözünden dolayı gülümseyerek tebessüm etti ve dedi ki: ‘Rabbim! Bana ve anne-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat’” [en-Neml 27/19].
وَفِي الْعُمُومِ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ [٤٦ \ ١٥] .
Genel olarak da şu buyruk [buna örnektir]: { حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Nihayet olgunluk çağına ulaşıp kırk yaşına vardığında der ki: ‘Rabbim! Bana ve anne-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et, neslimi de benim için ıslah eyle. Gerçekten ben sana tevbe ettim ve muhakkak ben Müslümanlardanım’” [el-Ahkâf 46/15].
وَقَدْ كَانَ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَصْحَابِ الْمَالِ الْوَفِيرِ فَلَمْ يَزِدْهُمْ إِلَّا قُرْبًا لِلَّهِ، كَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَأَمْثَالِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı arasında çok malı olan kimseler de vardı; [bu mal] onların Allah'a yakınlığından başka bir şeyini artırmadı; Osman b. Affân radıyallâhu anh, Abdurrahman b. Avf ve emsalleri gibi. Ayette
رَبْطٌ لَطِيفٌ بِأَوَّلِ السُّورَةِ، إِذَا كَانَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ، وَهِيَ أَحْوَجُ مَا يَكُونُ إِلَى لُطْفِ اللَّهِ وَعِنَايَتِهِ وَرَحْمَتِهِ فِي رَحِمِ أُمِّهِ، فَإِذَا بِهَا مُضْغَةٌ ثُمَّ عِظَامٌ، ثُمَّ تُكْسَى لَحْمًا، ثُمَّ تُنْشَأُ خَلْقًا آخَرَ، ثُمَّ يَأْتِي إِلَى الدُّنْيَا طِفْلًا رَضِيعًا لَا يَمْلِكُ إِلَّا الْبُكَاءَ، فَيُجْرِي اللَّهُ لَهُ نَهْرَيْنِ مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ، ثُمَّ يُنْبِتُ لَهُ الْأَسْنَانَ، وَيَفْتِقُ لَهُ الْأَمْعَاءَ، ثُمَّ يَشِبُّ وَيَصِيرُ غُلَامًا يَافِعًا، فَإِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَالِ أَوِ الْعَافِيَةِ، فَإِذَا هُوَ يَنْسَى كُلَّ مَا تَقَدَّمَ، وَيَنْسَى حَتَّى رَبَّهُ وَيَطْغَى وَيَتَجَاوَزُ حَدَّهُ حَتَّى مَعَ اللَّهِ خَالِقِهِ وَرَازِقِهِ، كَمَا رَدَّ عَلَيْهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ الْآيَةَ [٣٦ \ ٧٧ - ٧٩] .
surenin başıyla latif bir irtibat vardır: Zira [Allah] insanı alaktan (embriyodan) yarattı; o, annesinin karnında Allah'ın lütfuna, inayetine ve rahmetine en çok muhtaç olduğu haldedir. Derken bir çiğnem et parçası, sonra kemikler olur, sonra et giydirilir, sonra bambaşka bir yaratılışla inşa edilir. Ardından dünyaya, ağlamaktan başka bir şeye gücü yetmeyen süt emen bir bebek olarak gelir. Allah onun için annesinin sütünden iki ırmak akıtır, sonra dişlerini bitirir, bağırsaklarını açar. Sonra büyür ve genç bir delikanlı olur. Rabbi onu bir miktar mal veya afiyetle imtihan edince, o önceki bütün halleri unutuverir; hatta Rabbini dahi unutup azar, yaratıcısı ve rızık vericisi olan Allah'a karşı bile haddini aşar. Nitekim Allah Teâlâ ona şu buyruğuyla cevap vermiştir: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım kesiliverir? Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: ‘Çürümüş oldukları halde bu kemikleri kim diriltecek?’ dedi. De ki: ‘Onları ilk defa var eden diriltecektir...’” ayeti [Yâsîn 36/77-79].
وَمِمَّا فِي الْآيَةِ مِنْ لُطْفِ التَّعْبِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى، أَيْ أَنَّ الطُّغْيَانَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ عَنْ وَهْمٍ، تَرَاءَى لَهُ أَنَّهُ اسْتَغْنَى سَوَاءٌ بِمَالِهِ أَوْ بِقُوَّتِهِ ; لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْمَالِ وَلَوْ كَانَ جِبَالًا، لَيْسَ لَهُ مِنْهُ إِلَّا مَا أَكَلَ وَلَبِسَ وَأَنْفَقَ.
Ayetteki latif ifadelerden biri de Allah Teâlâ'nın: { أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى } “kendisini müstağni gördüğü için” buyruğudur. Yani içine düştüğü azgınlık bir vehimden kaynaklanmaktadır; ister malıyla ister kuvvetiyle olsun, kendisine müstağni olduğu görünmüştür. Çünkü malın hakikati, dağlar kadar bile olsa, onun bundan [istifade edebileceği] yediği, giydiği ve harcadığından ibarettir.
وَهَلْ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَأْكُلَ لُقْمَةً وَاحِدَةً إِلَّا بِنِعْمَةِ الْعَافِيَةِ، فَإِذَا مَرِضَ فَمَاذَا يَنْفَعُهُ مَالُهُ، وَإِذَا أَكَلَهَا وَهَلْ يَسْتَفِيدُ مِنْهَا إِلَّا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ.
O, afiyet nimeti olmaksızın tek bir lokmayı yiyebilir mi? Hastalandığında malı ona ne fayda verir? Onu yediği zaman da, Allah'ın üzerindeki bir nimeti olmaksızın ondan faydalanabilir mi?
وَمِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَخَذَ بَعْضُ النَّاسِ، أَنَّ الْغَنِيَّ الشَّاكِرَ أَعْظَمُ مِنَ الْفَقِيرِ الصَّابِرِ ; لِأَنَّ الْغِنَى مُوجِبٌ لِلطُّغْيَانِ.
Bazı âlimler bu ayetten hareketle, şükreden zenginin sabreden fakirden daha üstün olduğu hükmünü çıkarmışlardır; çünkü zenginlik azgınlığı gerektiricidir.
وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: الصَّبْرُ عَلَى الْعَافِيَةِ، أَشَدُّ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى الْحَاجَةِ.
Nitekim bazı insanlar şöyle demiştir: Afiyete sabretmek, ihtiyaca sabretmekten daha zordur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ }
. قَالَ الشَّيْخُ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ: أَسْنَدَ الْكَذِبَ إِلَى النَّاصِيَةِ، وَفِي مَوَاضِعَ أُخْرَى أَسْنَدَهُ إِلَى غَيْرِ النَّاصِيَةِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ [١٦ \ ١٠٥] .
“Andolsun, eğer vazgeçmezse o alnı, o yalancı, günahkâr alnı mutlaka yakalayacağız!” Şeyh —Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun— Def'u Îhâmi'l-Iztırâb'da şöyle demiştir: [Ayet] yalanı alna nispet etmiştir; başka yerlerde ise alından başkasına nispet etmiştir, nitekim şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ } “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte onlar, yalancıların ta kendileridir” [en-Nahl 16/105].
وَذَكَرَ الْجَوَابَ بِأَنَّهُ أَطْلَقَ النَّاصِيَةَ وَأَرَادَ صَاحِبَهَا عَلَى أُسْلُوبٍ لِإِطْلَاقِ الْبَعْضِ وَإِيرَادِ الْكُلِّ، وَذَكَرَ الشَّوَاهِدَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ [١١١ \ ١] .
Ve cüzü zikredip bütünü kastetme üslubu üzere, alnı zikredip onun sahibini kastettiği şeklinde cevabı belirtmiş ve Kur'an'dan buna dair şahitleri zikretmiştir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [el-Mesed 111/1].
وَالَّذِي يَنْبَغِي التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ الْبَلَاغَةِ: أَنَّ الْبَعْضَ الَّذِي يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الْكُلُّ، لَا
Belâgat yönünden dikkat çekilmesi gereken husus şudur: Kendisi zikredilip tamamı kastedilen cüzün,
بُدَّ فِي هَذَا الْبَعْضِ مِنْ مَزِيدِ مَزِيَّةٍ لِلْمَعْنَى الْمُسَاقِ فِيهِ الْكَلَامُ.
sözün kendisi için sevk edildiği manaya dair fazladan bir hususiyeti/özelliği mutlaka bulunmalıdır.
فَمَثَلًا هُنَا ذَمَّ الْكَذِبَ وَأَخَذَ الْكَاذِبَ بِكَذِبِهِ، فَجَاءَ ذِكْرُ النَّاصِيَةِ وَهِيَ مُقَدَّمُ شَعْرِ الرَّأْسِ ; لِأَنَّهَا أَشَدُّ نَكَارَةً عَلَى صَاحِبِهَا وَنَكَالًا بِهِ، إِذِ الصِّدْقُ يَرْفَعُ الرَّأْسَ وَالْكَذِبُ يُنَكِّسُهُ ذِلَّةً وَخِزْيًا.
Mesela burada yalan kınanmış ve yalancı yalanı sebebiyle cezalandırılmıştır; dolayısıyla başın ön saç kısmı olan nâsıye (alın/perçem) zikredilmiştir. Çünkü bu, sahibine daha büyük bir rezillik ve ona verilecek cezanın daha şiddetli olması demektir; zira doğruluk başı dik tutar, yalan ise onu zillet ve rüsvaylıkla öne eğer.
فَكَانَتْ هِيَ هُنَا أَنْسَبُ مِنَ الْيَدِ أَوْ غَيْرِهَا، بَيْنَمَا فِي أَبِي لَهَبٍ تَطَاوُلَ بِمَالِهِ، وَالْغَرَضُ مَذَمَّةُ مَالِهِ وَكَسْبِهِ الَّذِي تَطَاوَلَ بِهِ، وَالْيَدُ هِيَ جَارِحَةُ الْكَسْبِ وَآلَةُ التَّصَرُّفِ فِي الْمَالِ، فَكَانَتِ الْيَدُ أَوْلَى فِيهِ مِنَ النَّاصِيَةِ.
Dolayısıyla burada [alın lafzı] elden veya diğer organlardan daha uygun olmuştur. Oysa Ebû Leheb kıssasında o, malıyla böbürlenmişti; asıl gaye de onun böbürlendiği malını ve kazancını yermekti. El ise kazanç organı ve malda tasarruf aletidir; dolayısıyla orada el [lafzı] alından daha evlâ olmuştur.
وَهَكَذَا كَمَا يَقُولُونَ: بَثَّ الْأَمِيرُ عُيُونَهُ: يُرِيدُونَ جَوَاسِيسَ لَهُ ; لِأَنَّ الْعَيْنَ مِنَ الْإِنْسَانِ أَهَمُّ مَا فِيهِ لِمُهِمَّتِهِ تِلْكَ. وَلَمْ يَقُولُوا: بَثَّ أَرْجُلَهُ وَلَا رُءُوسًا وَلَا أَيْدٍ، لِأَنَّهَا كُلَّهَا لَيْسَتْ كَالْعَيْنِ فِي ذَلِكَ.
Nitekim şöyle dedikleri gibidir: «Emir gözlerini yaydı (بَثَّ الْأَمِيرُ عُيُونَهُ)»; bununla casuslarını kastederler. Çünkü insanın gözü, o vazife için onun en önemli organıdır. «Ayaklarını yaydı», «başlarını yaydı» veya «ellerini yaydı» demezler; çünkü bunların hiçbiri bu konuda göz gibi değildir.
وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ [٧٩ \ ٨] ، يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ [٨٩ \ ٢٧] .
Şu ayetler de bu kabildendir: { قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ } “O gün kalpler korkudan titreyecektir” [en-Nâziât 79/8], { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ } “Ey mutmain olmuş nefis!” [el-Fecr 89/27].
لِأَنَّ الْقَلْبَ هُوَ مَصْدَرُ الْخَوْفِ وَالنَّفْسَ هِيَ مَحَطُّ الطُّمَأْنِينَةِ، عَلَى أَنَّ النَّفْسَ جُزْءٌ مِنَ الْإِنْسَانِ، وَهَكَذَا، وَمِنْهُ الْآتِي: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [٩٦ \ ١٩] ، أَطْلَقَ السُّجُودَ وَأَرَادَ الصَّلَاةَ ; لِأَنَّ السُّجُودَ أَخَصُّ صِفَاتِهَا.
Çünkü kalp korkunun kaynağıdır; nefis ise —nefsin insanın bir parçası olduğu kabul edilirse— huzur ve tatminin durağıdır. İşte bunun gibi, gelecek olan şu ayet de böyledir: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş!” [el-Alak 96/19]; secdeyi zikretmiş fakat namazı kastetmiştir; çünkü secde namazın en özel vasfıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [٩٦ \ ١٩] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş!” [el-Alak 96/19].
رَبَطَ بَيْنَ السُّجُودِ وَالِاقْتِرَابِ مِنَ اللَّهِ كَمَا قَالَ: وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا [٧٦ \ ٢٦] وَقَوْلُهُ فِي وَصْفِ أَصْحَابِهِ ﵃: تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا [٤٨ \ ٢٩] ، فَقَوْلُهُ: يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا، فِي مَعْنَى يَتَقَرَّبُونَ إِلَيْهِ يُبَيِّنُ قَوْلَهُ: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ.
[Allah Teâlâ] secde ile Kendisine yaklaşma arasında bağ kurmuştur; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } “Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin O'nu uzun uzadıya tesbih et” [el-İnsân 76/26]. Ve [Peygamber'in] ashabını —radıyallâhu anhüm— nitelerken buyurduğu: { تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا } “Onları rükû ediciler, secde ediciler olarak; Allah'tan bir lütuf ve rıza ararken görürsün” [el-Feth 48/29] ayetindeki { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا } “Allah'tan bir lütuf ve rıza ararken” ifadesi, O'na yaklaşırlar anlamında olup { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş!” buyruğunu açıklamaktadır.
وَهَذَا مِمَّا يَدُلُّ لِأَوَّلِ وَهْلَةٍ أَنَّ الصَّلَاةَ أَعْظَمُ قُرْبَةٍ إِلَى اللَّهِ، حَيْثُ وَجَّهَ إِلَيْهَا الرَّسُولُ ﷺ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، كَمَا بَيَّنَ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ [٢ \ ٤٥] .
Bu da ilk bakışta namazın Allah'a en büyük yakınlık vesilesi olduğunu gösteren delillerdendir; zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ilk andan itibaren ona yönlendirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şu buyruğunda açıklamıştır: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [el-Bakara 2/45].
وَقَالَ ﷺ: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ» .
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Kulun Allah'a en yakın olduğu an, secde halinde olduğu andır».