Binûn

Beyyine — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَبِاللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ.

Muvaffakiyet Yüce Allah'tandır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُولَئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُولَئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ } “Şüphesiz Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler cehennem ateşindedirler; orada ebedî kalıcıdırlar. İşte onlar yaratılmışların en şerlileridir.”

قُرِئَتِ الْبَرِيَّةُ بِالْهَمْزَةِ وَبِالْيَاءِ، فَقَرَأَ بِالْهَمْزِ: نَافِعٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، فَاخْتُلِفَ فِي أَخْذِهَا.

el-Beriyye (الْبَرِيَّةُ) kelimesi hemze ile ve yâ ile okunmuştur. Nâfi ve İbn Zekvân hemze ile [el-Berîe şeklinde], diğerleri ise yâ ile okumuşlardır. Kelimenin kökeni konusunda ise ihtilaf edilmiştir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنْ أُخِذَتِ الْبَرِيَّةُ مِنَ الْبَرَاءَةِ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالرَّاءِ: أَيِ التُّرَابِ. فَأَصْلُهُ غَيْرُ مَهْمُوزٍ بِقَوْلِهِ مِنْهُ: بَرَاهُ اللَّهُ يَبْرُوهُ بَرْوًا، أَيْ: خَلَقَهُ، وَقِيلَ: الْبَرِيَّةُ مَنْ بَرَيْتُ الْقَلَمَ أَيْ قَدَرْتُهُ.

Kurtubî şöyle demiştir: Ferrâ şöyle dedi: "Eğer el-beriyye, bâ ve râ'nın fethasıyla el-berâe (الْبَرَاءَة) kökünden -yani topraktan- alınmışsa, aslı hemzesizdir; bu da 'Allah onu yarattı' anlamında 'berâhu'llâhu yebrûhu berven' sözünden gelir. el-Beriyye'nin 'kalemi yontup şekillendirdim' anlamındaki 'beraytü'l-kaleme' ifadesinden [türediği de] söylenmiştir."

وَقَدْ تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَسْأَلَتَيْنِ: الْأُولَى مِنْهُمَا: أَنَّ أُولَئِكَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا، وَمَبْحَثُ خُلُودِ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ، تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ وَافِيًا.

Bu ayet iki meseleyi içermektedir: Birincisi, onların cehennem ateşinde olup orada ebedî kalacaklarıdır. Kâfirlerin ateşte ebedî kalması konusu, Şeyh -Yüce Allah'ın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- tarafından daha önce etraflıca geçmişti.

وَالْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ أَنَّهُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ، وَالْبَرِيَّةُ أَصْلُهَا الْبَرِيئَةُ، قُلِبَتِ الْهَمْزَةُ يَاءً تَسْهِيلًا، وَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْبَاءِ، وَالْبَرِيئَةُ الْخَلِيقَةُ، وَاللَّهُ تَعَالَى بَارِئُ النَّسَمِ، هُوَ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ سُبْحَانَهُ.

İkinci mesele ise onların yaratılmışların en şerlisi (şerru'l-beriyye) olduklarıdır. el-Beriyye kelimesinin aslı el-berîe olup kolaylık olsun diye hemze yâ harfine çevrilmiş ve yâ harfi [diğer] yâ'ya idğam edilmiştir. el-Berîe mahlûkat demektir. Yüce Allah canlıların yaratıcısıdır (bâriu'n-nesem); O; Hâlık, Bâri ve Musavvir'dir, münezzehtir.

وَمِنَ الْبَرِيَّةِ الدَّوَابُّ وَالطُّيُورُ، وَهُنَا النَّصُّ عَلَى عُمُومِهِ، فَأَفْهَمَ أَنَّ أُولَئِكَ شَرٌّ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ وَالدَّوَابِّ.

Hayvanlar ve kuşlar da mahlûkattandır (el-beriyye). Buradaki nass genel anlamı üzeredir; bu da onların hayvanlardan ve canlılardan daha şerli olduğunu hissettirmektedir.

وَقَدْ جَاءَ النَّصُّ صَرِيحًا فِي هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ [٨ \ ٢٢] ، وَقَدْ بَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمُ الْكُفَّارُ فِي قَوْلِهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ [٤٧ \ ٢٣] ، وَقَالَ عَنْهُمْ: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٤٣ \ ٤٠] ، فَهُمْ لِصَمَمِهِمْ وَعَمَاهُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ.

Bu anlamda nass açık bir şekilde Yüce Allah'ın şu buyruğunda gelmiştir: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } [Enfâl, 8/22] “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir.” Yüce Allah, onlardan kastın kâfirler olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ } [Muhammed, 47/23] “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği, bu yüzden onları sağır yaptığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir.” Onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } [Zuhruf, 43/40] “Sağırlara sen mi işittireceksin yahut körleri ve apaçık bir sapıklık içinde olanı sen mi doğru yola ileteceksin?” Böylece onlar sağırlıkları ve körlükleri sebebiyle apaçık bir sapıklık içindedirler.

وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الدَّوَابَّ لَيْسَتْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ; لِأَنَّهَا تَعْلَمُ وَتُؤْمِنُ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، كَمَا جَاءَ فِي هُدْهُدِ سُلَيْمَانَ، أَنْكَرَ عَلَى بِلْقِيسَ وَقَوْمِهَا سُجُودَهُمْ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

Hayvanların ise apaçık bir sapıklık içinde olmadıkları sabittir; çünkü onlar Allah'ın birliğini bilir ve [buna] inanırlar. Nitekim Süleyman'ın hüdhüdü hakkında geldiği üzere, hüdhüd Belkıs ve kavminin Allah'ı bırakıp güneşe secde etmelerini kınamıştır.

وَنَصُّ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ فِي فَضْلِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ: «أَنَّهُ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا تُصِيخُ بِأُذُنِهَا مِنْ

İmam Mâlik'in el-Muvatta'da cuma gününün faziletine dair naklettiği nass şöyledir: «Hiçbir canlı yoktur ki...

فَجْرِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ خَشْيَةَ السَّاعَةِ» ، وَهَذَا كُلُّهُ لَيْسَ عِنْدَ الْكَافِرِ مِنْهُ شَيْءٌ، ثُمَّ فِي الْآخِرَةِ لَمَّا يَجْمَعُ اللَّهُ جَمِيعَ الدَّوَابِّ وَيَقْتَصُّ لِلْعَجْمَاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ، فَيَقُولُ لَهَا: كُونِي تُرَابًا، فَيَتَمَنَّى الْكَافِرُ لَوْ كَانَ مِثْلَهَا فَلَمْ يَحْصُلْ لَهُ، كَمَا قَالَ: يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا [٧٨ \ ٤٠] .

...kıyametin kopması korkusuyla cuma günü fecr vaktinden güneş doğuncaya kadar kulak kabartmasın.» Bunların hiçbirisi kâfirde yoktur. Sonra ahirette Allah bütün hayvanları topladığında ve boynuzsuz hayvan için boynuzlu hayvandan kısas aldığında onlara: "Toprak olun" der. Bunun üzerine kâfir de onlar gibi olmayı temenni eder fakat bu ona nasip olmaz; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا } [Nebe, 78/40] “O gün insan ellerinin önden gönderdiğine bakar ve kâfir: 'Ah, keşke ben bir toprak olsaydım!' der.”

وَذَلِكَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ الدَّوَابَّ لَمْ تَعْمَلْ خَيْرًا فَتَبْقَى لِتُجَازَى عَلَيْهِ، وَلَمْ تَعْمَلْ شَرًّا لِتُعَاقَبَ عَلَيْهِ فَكَانَتْ لَا لَهَا وَلَا عَلَيْهَا إِلَّا مَا كَانَ فِيمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ بَعْضِهَا، فَلَمَّا اقْتُصَّ لَهَا مِنْ بَعْضِهَا انْتَهَى أَمْرُهَا، فَكَانَتْ نِهَايَتُهَا عَوْدَتَهَا إِلَى مَنْبَتِهَا وَهُوَ التُّرَابُ. بِخِلَافِ الْكَافِرِ فَإِنَّ عَلَيْهِ حِسَابَ التَّكَالِيفِ وَعِقَابَ الْمُخَالَفَةِ فَيُعَاقَبُ بِالْخُلُودِ فِي النَّارِ، فَكَانَ شَرَّ الْبَرِيَّةِ.

Bu durum -en doğrusunu Yüce Allah bilir- şundandır: Hayvanlar mükâfatlandırılmak üzere baki kalacakları bir hayır işlemedikleri gibi cezalandırılacakları bir şer de işlememişlerdir; dolayısıyla kendi aralarındaki durumlar hariç lehlerine veya aleyhlerine bir şey yoktur. Birbirlerinden hakları alınıp kısas yapıldıktan sonra işleri biter; nihayetleri ise çıktıkları yere, yani toprağa geri dönmeleridir. Kâfir ise böyle değildir; çünkü o tekliflerin hesabını ve muhalefetin cezasını çekecektir, böylece ateşte ebedî kalmakla cezalandırılır; bu yüzden yaratılmışların en şerlisi olmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır.”

الْحُكْمُ هُنَا بِالْعُمُومِ، كَالْحُكْمِ هُنَاكَ، وَلَكِنَّهُ هُنَا بِالْخَيْرِيَّةِ وَالتَّفْضِيلِ.

Buradaki hüküm de oradaki hüküm gibi umumidir (geneldir), fakat buradaki hüküm hayırlılık ve üstünlük (tafdil) iledir.

أَمَّا مِنْ حَيْثُ الْجِنْسِ فَلَا إِشْكَالَ ; لِأَنَّ الْإِنْسَانَ أَفْضَلُ الْأَجْنَاسِ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ [١٧ \ ٧٠] .

Cins bakımından herhangi bir müşkülat yoktur; zira insan cinslerin en üstünüdür: { وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ } [İsrâ, 17/70] “Andolsun biz Âdemoğullarını üstün kıldık.”

وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ الْعُمُومِ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَالِحَ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.

Umumi oluşu bakımından ise bazı âlimler ayette, salih müminlerin meleklerden daha üstün olduğuna delalet eden bir mana bulunduğunu söylemişlerdir.

وَلَعَلَّ مِمَّا يُقَوِّي هَذَا الِاسْتِدْلَالَ، هُوَ أَنَّ بَعْضَ أَفْرَادِ جِنْسِ الْإِنْسَانِ أَفْضَلُ مِنْ عُمُومِ أَفْرَادِ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ الرَّسُولُ ﷺ، وَإِذَا فُضِّلَ بَعْضُ أَفْرَادِ الْجِنْسِ لَا يُمْنَعُ فِي الْبَعْضِ الْآخَرِ، وَلَكِنْ هَلْ بَعْضُ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ بَعْدَهُ أَفْضَلُ مِنْ عُمُومِ أَوْ بَعْضِ أَفْرَادِ الْمَلَائِكَةِ؟ هَذَا هُوَ مَحَلَّ الْخِلَافِ.

Bu istidlali güçlendiren şeylerden biri de belki şudur: İnsan cinsinin bazı fertleri, melek cinsinin bütün fertlerinden daha üstündür; o da Resûlullah'tır sallallâhu aleyhi ve sellem. Bir cinsin bazı fertleri üstün kılındığında diğer bazıları için de bu durum imkânsız değildir. Fakat ondan sonra ümmetin bazı fertleri, meleklerin tamamından veya bazılarından daha üstün müdür? İhtilaf konusu olan yer işte burasıdır.

وَلِلْقُرْطُبِيِّ مَبْحَثٌ فِي ذَلِكَ: مَبْنَاهُ عَلَى أَصْلِ الْمَادَّةِ وَوُرُودِ النُّصُوصِ مِنْ جِهَةِ أَصْلِ الْمَادَّةِ إِنْ كَانَتِ الْبَرِيَّةُ مَأْخُوذَةً مِنَ الْبَرْيِ وَهُوَ التُّرَابُ، فَلَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ تَحْتَ هَذَا التَّفْضِيلِ وَإِلَّا فَتَدْخُلُ.

Kurtubî'nin bu hususta, kelime köküne ve gelen naslara dayanan bir incelemesi vardır: Kelime kökü açısından; şayet el-beriyye toprak anlamına gelen el-bery (الْبَرْي) kökünden alınmışsa melekler bu üstünlük kapsamına girmezler, aksi takdirde girerler.

وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ النُّصُوصِ، فَقَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ: قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ [٢ \ ٣٣] ، قَالَ الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْبَابِ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، الْمَلَائِكَةُ أَوْ بَنُو آدَمَ؟ عَلَى قَوْلَيْنِ: فَذَهَبَ قَوْلٌ إِلَى أَنَّ الرُّسُلَ مِنَ الْبَشَرِ أَفْضَلُ مِنَ الرُّسُلِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَالْأَوْلِيَاءَ مِنَ الْبَشَرِ أَفْضَلُ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.

Naslar açısından ise [Kurtubî] Bakara Suresi'nde: { قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } [Bakara, 2/33] “[Allah]: 'Ey Âdem! Onlara şunların isimlerini haber ver' dedi” buyruğunda şöyle demiştir: "Üçüncü mesele: Âlimler bu konuda melekler mi yoksa Âdemoğulları mı daha üstündür diye iki görüşe ayrılmışlardır: Bir görüşe göre insanlardan olan elçiler meleklerden olan elçilerden, insanlardan olan evliya da meleklerden olan evliyadan daha üstündür."

وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ الْمَلَأَ الْأَعْلَى أَفْضَلُ، وَاحْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ الْمَلَائِكَةَ بِأَنَّهُمْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ.

Diğerleri ise Mele-i A'lâ'nın daha üstün olduğu görüşüne varmışlardır. Melekleri üstün tutanlar, onların ikram olunmuş kullar oldukları, sözle O'nun önüne geçmedikleri ve O'nun emriyle hareket ettikleri ile delil getirmişlerdir.

وَقَوْلِهِ: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [٦٦ \ ٦] . وَقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ [٦ \ ٥٠] .

Yine [Allah Teâlâ'nın] şu buyruklarıyla [delil getirmişlerdir]: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [Tahrîm, 66/6] “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” ve şu buyruğu: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } [En'âm, 6/50] “De ki: Ben size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve ben size bir meleğim de demiyorum.”

وَبِمَا فِي الْبُخَارِيِّ يَقُولُ اللَّهُ: «مَنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُ» وَهَذَا نَصٌّ عَلَى أَنَّ الْمَلَأَ الْأَعْلَى خَيْرٌ مِنْ مَلَأِ الْأَرْضِ.

Ayrıca Buhârî'de yer alan şu hadisle [delil getirmişlerdir]: Allah şöyle buyurur: «Kim beni bir toplulukta anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir toplulukta anarım.» Bu da Mele-i A'lâ'nın yeryüzü topluluğundan daha hayırlı olduğuna dair açık bir nastır.

وَاحْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ بَنِي آدَمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ [٩٨ \ ٧] ، بِالْهَمْزِ مِنْ بَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ، وَقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ.

Âdemoğullarını üstün tutanlar ise Yüce Allah'ın yaratması anlamına gelen «bera'e» (بَرَأَ) kökünden hemzeli okunuşuyla { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } [Beyyine, 98/7] “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır” ayetiyle ve Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz melekler, ilim talibinden hoşnut oldukları için kanatlarını sererler» hadisiyle -ki bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir- delil getirmişlerdir.

وَبِأَنَّ اللَّهَ يُبَاهِي بِأَهْلِ عَرَفَاتٍ الْمَلَائِكَةَ، وَلَا يُبَاهِي إِلَّا بِالْأَفْضَلِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Ve Allah'ın, Arafat ehlini meleklere karşı övüp onlarla iftihar etmesiyle [delil getirmişlerdir]; zira O ancak daha faziletli olanla övünür. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَلَا طَرِيقَ إِلَى الْقَطْعِ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ خَيْرٌ مِنْهُمْ ; لِأَنَّ طَرِيقَ ذَلِكَ خَبَرُ اللَّهِ، وَخَبَرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Meleklerin onlardan daha hayırlı olduğuna kesin olarak hükmetmenin bir yolu yoktur; zira bunun yolu Allah'ın haberi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem haberi yahut ümmetin icmasıdır.

وَلَيْسَ هَاهُنَا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ خِلَافًا لِلْقَدَرِيَّةِ وَالْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ، حَيْثُ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ أَفْضَلُ. قَالَ: وَأَمَّا مَنْ قَالَ مِنْ أَصْحَابِنَا وَالشِّيعَةِ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ أَفْضَلُ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ، إِلَى آخِرِهِ.

Kaderiyye'nin ve meleklerin daha üstün olduğunu söyleyen Kādî Ebû Bekir'in aksine burada bunlardan hiçbir şey yoktur. [Kurtubî] dedi ki: Ashabımızdan (mezhep âlimlerimizden) ve Şîa'dan, 'Yüce Allah meleklere Âdem'e secde etmelerini emrettiği için peygamberler daha üstündür' diyen kimseye gelince...

ثُمَّ رَدَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ.

Sonra [Kurtubî] bu istidlali reddetmiştir.

وَقَدْ سُقْنَا هَذَا الْبَحْثَ لِبَيَانِ الْخِلَافِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الْمُشْتَمِلِ عَلَيْهَا لَفْظُ الْبَرِيَّةِ، وَأَعْتَقِدُ أَنَّ الْمُفَاضَلَةَ جُزْئِيَّةٌ لَا كُلِّيَّةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ جِنْسَ الْبَشَرِ خِلَافُ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ، وَالْمَلَائِكَةُ فِيهِمُ النَّصُّ بِأَنَّهُمْ: عِبَادٌ مُكْرَمُونَ [٢١ \ ٢٦] ، وَالْبَشَرُ فِيهِمُ النَّصُّ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ [١٧ \ ٧٠] ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا كَالْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ فِي الدَّلَالَةِ.

Biz bu incelemeyi, el-beriyye lafzının kapsadığı bu meseledeki ihtilafı açıklamak için aktardık. Kanaatimce bu üstünlük kıyaslaması küllî (toptan) değil cüz'îdir (kısmi). Şöyle ki; insan cinsi melek cinsinden farklıdır. Melekler hakkında { عِبَادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ, 21/26] “ikram olunmuş kullardır” şeklinde nass varken, insanlar hakkında { وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ } [İsrâ, 17/70] “Andolsun biz Âdemoğullarını üstün kıldık” şeklinde nass vardır. İkisi arasındaki fark, delalet bakımından isim ile fiil arasındaki fark gibidir.

فَفِي الْمَلَائِكَةِ بِالِاسْمِ: مُكْرَمُونَ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الدَّوَامِ وَالثُّبُوتِ، وَفِي بَنِي آدَمَ كَرَّمْنَا، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالْحُدُوثِ.

Zira melekler hakkında isim ile «mükremûn» (ikram olunmuşlar) denmiştir ki bu devamlılık ve sebat bildirir; Âdemoğulları hakkında ise «kerremnâ» (üstün kıldık) [fiili] kullanılmıştır ki bu da yenilenme ve sonradan meydana gelme (hudûs) bildirir.

وَهَذَا هُوَ الْوَاقِعُ، فَالتَّكْرِيمُ ثَابِتٌ وَلَازِمٌ وَدَائِمٌ لِلْمَلَائِكَةِ بِخِلَافِهِ فِي بَنِي آدَمَ إِذْ فِيهِمْ

Gerçek olan da budur; çünkü ikram melekler için sabit, ayrılmaz ve devamlıdır; Âdemoğullarında ise böyle değildir, zira onların içinde...

وَفِيهِمْ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ التَّفْضِيلَ فِي الْأَعْمَالِ مِنْ حَيْثُ صُدُورِهَا مِنْ بَنِي آدَمَ وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ، إِذِ الْمَلَائِكَةُ تَصْدُرُ عَنْهُمْ أَعْمَالُ الْخَيْرِ جِبِلَّةً أَوْ بِدُونِ نَوَازِعِ شَرٍّ، بِخِلَافِ بَنِي آدَمَ، وَإِنَّ أَعْمَالَ الْخَيْرِ تَصْدُرُ عَنْهَا بِمَجْهُودٍ مُزْدَوَجٍ، حَيْثُ رُكِّبَتْ فِيهِمُ النَّفْسُ اللَّوَّامَةُ وَالْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ. وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْجَانِبِ الْحَيَوَانِيِّ.

...[iyiler olduğu gibi kötüler de] vardır. Şöyle denilmesi de uzak bir ihtimal değildir: Üstünlük, amellerin Âdemoğullarından ve meleklerden sâdır olması (ortaya çıkması) açısındandır. Çünkü meleklerden hayır amelleri fıtraten yahut şer dürtüleri olmaksızın sâdır olur; Âdemoğulları ise böyle değildir; onlardan hayır amelleri çifte bir çabayla ortaya çıkar, zira onlarda nefsi levvâme (kendini kınayan nefis) ve kötülüğü emreden nefis (nefs-i emmâre) ile hayvani yönün benzeri vasıflar terkip edilmiştir.

وَازْدِوَاجِيَّةُ الْمَجْهُودِ، هُوَ أَنَّهُ يُنَازِعُ عَوَامِلَ الشَّرِّ حَتَّى يَتَغَلَّبَ عَلَيْهَا، وَيَبْذُلَ الْجُهْدَ فِي فِعْلِ الْخَيْرِ، فَهُوَ يُجَاهِدُ لِلتَّخْلِيصِ مِنْ نَوَازِعِ الشَّرِّ، ثُمَّ هُوَ يُجَاهِدُ لِلْقِيَامِ بِفِعْلِ الْخَيْرِ، وَهَذَا مَجْهُودٌ يَقْتَضِي التَّفْضِيلَ عَلَى الْمَجْهُودِ مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ.

Çabanın çifte oluşu şudur: O, şer etkenleriyle onlara galip gelene kadar mücadele eder ve hayrı işlemek için gayret sarf eder. Yani o hem şer dürtülerinden kurtulmak için mücadele verir hem de hayrı yerine getirmek için cihat/gayret eder. Bu da tek taraflı bir çabaya karşı üstün tutulmayı gerektiren bir emektir.

وَقَدْ جَاءَ فِي السُّنَّةِ مَا يَشْهَدُ لِذَلِكَ، لَمَّا ذَكَرَ ﷺ لِأَصْحَابِهِ فِي حَقِّ مَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ مِنْ أَنَّ الْعَامِلَ مِنْهُمْ لَهُ أَجْرُ خَمْسِينَ، فَقَالُوا: خَمْسِينَ مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «بَلْ خَمْسِينَ مِنْكُمْ، لِأَنَّكُمْ تَجِدُونَ أَعْوَانًا عَلَى الْخَيْرِ وَهُمْ لَا يَجِدُونَ» .

Sünnette de buna tanıklık eden hususlar gelmiştir; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahabilerine kendilerinden sonra gelecek kimseler hakkında onlardan amel edene elli kişinin ecri olduğunu zikrettiğinde: "Bizden elli kişinin mi yoksa onlardan elli kişinin mi ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: «Aksine sizden elli kişinin [ecri]! Çünkü siz hayır üzerinde yardımcılar buluyorsunuz, onlar ise bulamıyorlar.»

وَحَدِيثُ: «سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ» وَبَيَّنَ ﷺ، أَنَّ الدِّرْهَمَ سَبَقَ الْأَضْعَافَ الْمُضَاعَفَةَ ; لِأَنَّهُ ثَانِي اثْنَيْنِ فَقَطْ، وَالْمِائَةَ أَلْفٍ جُزْءٌ مِنْ مَجْمُوعٍ كَثِيرٍ.

Yine: «Bir dirhem, yüz bin dirhemi geçmiştir» hadisi de [böyledir]. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o tek dirhemin kat kat fazlasını geçtiğini beyan etmiştir; çünkü o sadece iki dirhemden ikincisiydi, yüz bin dirhem ise çok büyük bir mal varlığının sadece bir kısmıydı.

فَالنَّفْسُ الَّتِي تَجُودُ بِنِصْفِ مَا تَمْلِكُ، وَلَا يَتَبَقَّى لَهَا إِلَّا دِرْهَمٌ، خَيْرٌ بِكَثِيرٍ مِمَّنْ تُنْفِقُ جُزْءًا ضَئِيلًا مِمَّا تَمْلِكُ وَيَتَبَقَّى لَهَا الْمَالُ الْكَثِيرُ، فَكَانَتْ عَوَامِلُ التَّصَدُّقِ وَدَوَافِعُهُ مُخْتَلِفَةً مُنَزَّلَةً فِي النَّفْسِ مُتَضَادَّةً ; فَالدِّرْهَمُ فِي ذَاتِهِ وَمَاهِيَّتِهِ مِنْ جِنْسِ الدَّرَاهِمِ الْأُخْرَى، لَمْ تَتَفَاوَتِ الْمَاهِيَّةُ وَلَا الْجِنْسُ، وَلَكِنْ تَفَاوَتَتِ الدَّوَافِعُ وَالْعَوَامِلُ لِإِنْفَاقِهِ، وَلَعَلَّ الْمُفَاضَلَةَ الْمَقْصُودَةَ تَكُونُ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَوْلَى. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Sahip olduğu şeyin yarısını cömertçe verip elinde sadece bir dirhem kalan nefis, sahip olduğu malın pek az bir kısmını infak edip elinde çokça mal kalan kimseden çok daha hayırlıdır. Sadaka vermenin etkenleri ve saikleri farklı olup nefiste zıt olarak yer etmiştir; zira dirhem bizzat kendi zatı ve mahiyeti itibarıyla diğer dirhemler cinsindendir, mahiyet ve cins farklılaşmamış, fakat onu infak etmenin saikleri ve etkenleri farklılaşmıştır. Kastedilen fazilet kıyaslamasının bu kabilden olması belki de daha uygundur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا } “Onların Rableri katındaki mükâfatları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları Adn cennetleridir.”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ ; ثَلَاثَةٌ مُجْمَلَةٌ جَاءَ بَيَانُهَا فِي الْقُرْآنِ. وَالرَّابِعَةُ مُفَصَّلَةٌ وَلَهَا شَوَاهِدُ.

Bunda dört mesele vardır: Üçü mücmel olup açıklaması Kur'an'da gelmiştir. Dördüncüsü ise mufassal olup şahitleri vardır.

وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الْمُجْمَلَةُ فَأَوَّلُهَا قَوْلُهُ: جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ، إِذِ الْجَزَاءُ فِي مُقَابِلِ شَيْءٍ يَسْتَوْجِبُهُ، وَعِنْدَ رَبِّهِمْ تُشْعِرُ بِأَنَّهُ تَفَضُّلٌ مِنْهُ، وَإِلَّا لَقَالَ: جَزَاؤُهُمْ عَلَى رَبِّهِمْ.

Üç mücmel meseleye gelince; birincisi: { جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katındaki mükâfatları” ifadesidir. Zira ceza (karşılık/mükâfat), onu hak ettiren bir şeyin karşılığıdır; «Rableri katında» ifadesi ise bunun O'ndan bir lütuf olduğunu hissettirir, aksi takdirde: "cezâuhum alâ Rabbihim" (karşılıkları Rablerinin üzerinedir) derdi.

وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ صَرِيحُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا وَكَأْسًا دِهَاقًا لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا [٧٨ \ ٣١ - ٣٦] ، فَنَصَّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْجَزَاءَ كُلَّهُ مِنْ رَبِّهِمْ عَطَاءٌ لَهُمْ مِنْ عِنْدِهِ.

Bunu Yüce Allah'ın şu açık buyruğu beyan etmiştir: { إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا وَكَأْسًا دِهَاقًا لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا } [Nebe, 78/31-36] “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş yeri, bahçeler, bağlar, göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar ve dolu kadehler vardır. Orada ne boş bir söz işitirler ne de bir yalan. Bunlar Rabbinden bir karşılık, hesapsız bir bağıştır.” Böylece bu karşılığın tamamının Rablerinden kendilerine katından bir bağış olduğunu açıkça ifade etmiştir.

الثَّانِيَةُ وَالثَّالِثَةُ قَوْلُهُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، فَأَجْمَلَ مَا فِي الْجَنَّاتِ، وَنَصَّ عَلَى أَنَّهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، مَعَ إِجْمَالِ تِلْكَ الْأَنْهَارِ، وَقَدْ فَصَّلَتْ آيَةُ: عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ [٧٨ \ ١] مَا أُعِدَّ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ حَدَائِقَ وَأَعْنَابٍ وَكَوَاعِبَ وَشَرَابٍ وَطُمَأْنِينَةٍ، وَعَدَمِ سَمَاعِ اللَّغْوِ إِلَى آخِرِهِ. كَمَا جَاءَ تَفْصِيلُ الْأَنْهَارِ فِي سُورَةِ الْقِتَالِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ [٤٧ \ ١٥] ، وَالْخُلُودُ فِي هَذَا النَّعِيمِ هُوَ تَمَامُ النَّعِيمِ.

İkinci ve üçüncüsü: { جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } “altından ırmaklar akan Adn cennetleridir” buyruğudur. Burada cennetlerde olan şeyleri mücmel bırakmış ve o nehirleri mücmel tutmakla birlikte altından nehirler aktığını açıkça zikretmiştir. { عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ } [Nebe, 78/1] “Birbirlerine neyi soruyorlar?” suresindeki ayetler; cennette onlar için hazırlanan bahçeleri, üzümleri, yaşıt kızları, içeceği, huzuru ve boş söz işitmeyişi sonuna kadar tafsil etmiştir. Nehirlerin tafsilatı ise Kıtâl (Muhammed) Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda gelmiştir: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } [Muhammed, 47/15] “Müttakilere vadedilen cennetin misali şöyledir: Orada bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Orada onlar için her türlü meyve ve Rablerinden bir bağışlanma vardır.” Bu nimet içinde ebedî kalmak ise nimetin kemalidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır.”

يُعْتَبَرُ هَذَا الْإِخْبَارُ مِنْ حَيْثُ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ فِي الْجَنَّةِ، مِنْ بَابِ الْعَامِّ بَعْدَ الْخَاصِّ.

Yüce Allah'ın cennetteki kullarından razı olması bakımından bu haber, hastan (özelden) sonra gelen âmm (genel) kabilindendir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ اللَّيْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى إِلَى قَوْلِهِ وَلَسَوْفَ يَرْضَى [٩٢ \ ١٧ - ٢١] ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا فِي الصِّدِيقِ ﵁ كَمَا تَقَدَّمَ، وَجَاءَ فِي الَّتِي بَعْدَهَا سُورَةِ وَالضُّحَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى [٩٣ \ ٥] ، أَيْ: لِلرَّسُولِ ﷺ.

Leyl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى } ayetinden { وَلَسَوْفَ يَرْضَى } [Leyl, 92/17-21] “Temizlenmek üzere malını veren en muttaki kimse ise ondan uzak tutulacaktır... Ve elbette o razı olacaktır” buyruğuna kadar olan kısım daha önce geçmişti; daha önce geçtiği üzere bunun Sıddîk radıyallâhu anh hakkında olduğunda ittifak etmişlerdir. Ondan sonra gelen Duhâ Suresi'nde ise Yüce Allah'ın: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى } [Duhâ, 93/5] “Ve elbette Rabbin sana verecek, sen de razı olacaksın” buyruğu gelmiştir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için.

وَهُنَا فِي عُمُومٍ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ، فَهِيَ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَاتُهُمْ، ثُمَّ قَالَ: ﵃، وَقَدْ جَاءَ مَا يُبَيِّنُ سَبَبَ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَهُوَ بِسَبَبِ أَعْمَالِهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ [٤٨ \ ١] فَكَانَتِ الْمُبَايَعَةُ سَبَبًا لِلرِّضْوَانِ.

Burada ise { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar yaratılmışların en hayırlılarıdır” şeklinde genel olarak gelmiştir; dolayısıyla bu sıfatları taşıyan bütün müminler hakkında umumidir. Sonra [Allah Teâlâ]: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } radıyallâhu anhum buyurmuştur. Yüce Allah'ın onlardan razı olmasının sebebini açıklayan husus da gelmiştir ki bu onların amelleri sebebiyledir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } [Fetih, 48/18] “Andolsun ki ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur.” Böylece biat rızanın sebebi olmuştur.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ اللَّهَ رَضِيَ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ، وَلَمْ يُبَيِّنْ زَمَنَ هَذَا الرِّضْوَانِ أَهْوَ سَابِقٌ فِي الدُّنْيَا أَمْ حَاصِلٌ فِي الْجَنَّةِ، وَقَدْ جَاءَتْ آيَةٌ تُبَيِّنُ أَنَّهُ سَابِقٌ فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [٩ \ ١٠٠] ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ، ثُمَّ يَأْتِي بَعْدَهَا: وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ.

Bu ayette ise Allah'ın onlardan razı olduğu ve onların da O'ndan razı oldukları haber verilmiş, fakat bu rızanın zamanı -dünyada önceden mi olduğu yoksa cennette mi gerçekleştiği- açıklanmamıştır. Ancak bunun dünyada önceden olduğunu açıklayan şu ayet gelmiştir: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } [Tevbe, 9/100] “Muhacirlerden ve Ensardan öne geçen ilkler ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.” Zira Yüce Allah: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” buyurmuş, ardından: { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } “onlar için cennetler hazırlamıştır” ifadesi gelmiştir.

فَهُوَ فِي قُوَّةِ الْوَعْدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَيَكُونُ الْإِخْبَارُ بِالرِّضَى مُسْبَقًا عَلَيْهِ.

Bu ise gelecekteki bir vaat hükmündedir; dolayısıyla rıza haberi ondan öncedir.

وَكَذَلِكَ آيَةُ سُورَةِ الْفَتْحِ فِي الْبَيْعَةِ تَحْتَ الشَّجَرَةِ إِذْ فِيهَا: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ [٤٨ \ ١٨] ، وَهُوَ إِخْبَارٌ بِصِيغَةِ الْمَاضِي، وَقَدْ سُمِّيَتْ «بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ» .

Ağacın altındaki biat hakkında Fetih Suresi'ndeki: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ } [Fetih, 48/18] “Andolsun ki Allah müminlerden razı olmuştur” ayeti de böyledir; bu geçmiş zaman kalıbıyla bir haberdir ve buna «Rıdvan Biatı» adı verilmiştir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

فِي هَذَا الْأُسْلُوبِ الْكَرِيمِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْعَبْدَ حَقًّا فِي حَاجَةٍ إِلَى أَنْ يَعْلَمَ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ غَايَةُ أَمَانِيهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.

Bu yüce üslupta bir soru [ortaya çıkmaktadır] ki o da şudur: Kul gerçekten Yüce Allah'ın kendisinden razı olduğunu bilmeye muhtaçtır; zira bu onun en büyük arzusudur, nitekim Yüce Allah: { ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur” buyurmuştur.

أَمَّا الْإِخْبَارُ عَنْ رِضَى الْعَبْدِ عَنِ اللَّهِ، فَهَلْ مِنْ حَقِّ الْعَبْدِ أَنْ يُسْأَلَ عَمَّا إِذَا كَانَ هُوَ رَاضِيًا عَنِ اللَّهِ أَمْ لَا؟ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ حَقِّهِ ذَلِكَ قَطْعًا، فَيَكُونُ الْإِخْبَارُ عَنْ ذَلِكَ بِلَازِمِ الْفَائِدَةِ، وَهِيَ أَنَّهُمْ فِي غَايَةٍ مِنَ السَّعَادَةِ وَالرِّضَى فِيمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي رَضُوا وَتَجَاوَزَ رِضَاهُمْ حَدَّ النَّعِيمِ إِلَى الرِّضَى عَنِ الْمُنْعِمِ.

Kulun Allah'tan razı oluşunun haber verilmesine gelince; kula Allah'tan razı olup olmadığı sorulabilir mi ki? Şüphesiz onun böyle bir hakkı kesinlikle yoktur. Dolayısıyla bunun haber verilmesi lâzım-ı fâide (dolaylı anlam/gereklilik) kabilindendir; o da onların içinde bulundukları nimetten dolayı son derece mutlu ve hoşnut oldukları, öyle ki bu hoşnutluklarının nimet sınırını aşıp Nimet Veren'den (el-Mün'im) razı olma derecesine vardığıdır.

كَمَا يُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ آخِرَ آيَةِ النَّبَأِ: عَطَاءً حِسَابًا [٧٨ \ ٣٦] ، قَالُوا: إِنَّهُمْ يُعْطَوْنَ حَتَّى يَقُولُوا: حَسْبُنَا حَسْبُنَا، أَيْ: كَافِينَا.

Nitekim Nebe Suresi'nin sonundaki: { عَطَاءً حِسَابًا } [Nebe, 78/36] “hesapsız/yeterli bir bağış olarak” ayeti de buna işaret etmektedir. Şöyle demişlerdir: "Onlara o kadar verilir ki nihayet 'Hasbünâ hasbünâ' yani 'Bize yetti, bize kâfi geldi' derler."

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ.

Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir” buyruğu.

اسْمُ الْإِشَارَةِ مُنْصَبٌّ عَلَى مَجْمُوعِ الْجَزَاءِ الْمُتَقَدِّمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُ لِلَّذِينِ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، وَهُنَا يَقُولُ: إِنَّهُ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ، مِمَّا يُفِيدُ أَنَّ تِلْكَ الْأَعْمَالَ تَصْدُرُ مِنْهُمْ عَنْ رَغْبَةٍ وَرَهْبَةٍ. رَغْبَةٍ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَرَهْبَةٍ مِنَ اللَّهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ [٥٥ \ ٤٦] ، وَقَوْلُهُ: وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى.

İşaret zamiri, daha önce geçen mükâfatın bütününe yöneliktir. Bunun iman edip salih amel işleyenler için olduğu daha önce geçmişti. Burada ise bunun Rabbinden korkan kimse için olduğunu belirtmektedir; bu da söz konusu amellerin onlardan rağbet ve korkuyla, yani Allah katındakine rağbet ve Allah'tan korku ile ortaya çıktığını ifade eder. Yüce Allah'ın şu buyrukları da bunun gibidir: { وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ } [Rahman, 55/46] “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” ve: { وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى }

[٧٩ \ ٤٠ - ٤١]

[Naziat, 79/40-41] “Kim de Rabbinin huzurunda durmaktan korkmuş ve nefsini heva(sına uymak)dan nehyetmişse, şüphesiz varacağı yer cennettir.”

وَالْوَاقِعُ أَنَّ صِفَةَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هِيَ أَجْمَعُ صِفَاتِ الْخَيْرِ فِي الْإِنْسَانِ ; لِأَنَّهَا صِفَةٌ لِلْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ.

Gerçek şu ki, Yüce Allah'tan korkma sıfatı insandaki en kapsamlı hayır sıfatıdır; çünkü bu, [Allah'a] yakın kılınmış meleklerin de sıfatıdır.

كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [١٦ \ ٥٠] .

Nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [Nahl, 16/50] “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyleri yaparlar.”

وَقَدْ عَمَّ الْحُكْمُ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [٦٧ \ ١٢] .

Yüce Allah'ın şu buyruğuyla bu konudaki hüküm genelleştirilmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } [Mülk, 67/12] “Şüphesiz Rablerinden görmedikleri halde (gıyaben) korkanlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.”

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ السِّرُّ الْأَعْظَمُ، وَهُوَ كَوْنُ الْخَشْيَةِ فِي الْغَيْبَةِ عَنِ النَّاسِ، وَهَذَا أَعْلَى مَرَاتِبِ الْمُرَاقَبَةِ لِلَّهِ، وَالْخَشْيَةُ أَشَدُّ الْخَوْفِ.

Bu ayette en büyük sır [bulunmaktadır] ki o da korkunun insanlardan uzakta, tek başınayken (gayb hâlinde) olmasıdır. Bu, Allah'ı murakabenin en yüksek mertebeleridir. Haşyet (الْخَشْيَةُ) ise korkunun en şiddetlisidir.