Binûn

"Ve'l-Âdiyât" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

• حدثنا ابن حميدٍ قال: ثنا مِهْرانُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا}: فوسَطن بالقوم جمع العدوِّ.

• Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Saîd’den, [o da] Katâde’den naklen {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا} “Onunla bir topluluğun ortasına dalanlara” hakkında: “Kavimle birlikte düşman topluluğunun ortasına daldılar” dediğini anlattı.

• حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا}. قال: وسَطْن جمعَ القومِ .

• Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den naklen {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا} “Onunla bir topluluğun ortasına dalanlara” hakkında: “İnsan topluluğunun ortasına daldılar” dediğini anlattı.

حدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا}. الجمعُ: الكتيبةُ.

Hüseyin’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk’ın {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا} “Onunla bir topluluğun ortasına dalanlara” buyruğu hakkında: “Topluluk (el-cem‘), askerî birliktir” dediğini işittim.

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك: {فَوسَطْنَ بِهِ} مزدلفةَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla {فَوسَطْنَ بِهِ} “Onunla ortasına dalanlara” [ifadesiyle] Müzdelife kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيم، عن عبدِ الله: {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا}. يعني: مزدلفةَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre’den, [o da] İbrâhim’den, [o da] Abdullah’tan naklen {فَوسَطْنَ بِهِ جَمَعًا} “Onunla bir topluluğun ortasına dalanlara” hakkında: “Müzdelife’yi kastetmektedir” dediğini anlattı.

وقوله: {إِنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ}. يقولُ: إِنَّ الإنسانَ لكفورٌ لنِعمِ ربِّه. والأرضُ الكنودُ: التي لا تُنبِتُ شيئًا، قال الأعشى :

O'nun: {إِنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” buyruğuna gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz insan, Rabbinin nimetlerine karşı çok nankördür. Kenûd (الْكَنُودُ) arazi ise hiçbir şey bitirmeyen [çorak] arazidir. A‘şâ şöyle demiştir:

أَحْدِثْ لَهَا تُحدِثْ لِوَصْلِكَ إِنَّهَا … كُنُدٌ لِوَصْل الزَّائِرِ الْمُعْتَادِ

“Ona yeni [bir ilgi] göster ki o da senin kavuşmana yenisini katsın, zira o, … alışılagelmiş ziyaretçinin kavuşmasına karşı nankördür.”

وقيل: إنما سُمِّيت كِندةَ؛ لقطعِها أباها .

Kinde [kabilesine], babasıyla bağını kopardığı için bu ismin verildiği de söylenmiştir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني عبيد الله بن يوسف الجبيريُّ، قال: ثنا محمدُ بن كثير، قال: ثنا مسلمٌ، عن مجاهد، عن ابن عباس قوله: {إنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ}. قال: لكفورٌ .

Bana Ubeydullah b. Yûsuf el-Cübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr anlattı, dedi ki: Bize Müslim, Mücâhid’den, [o da] İbn Abbâs’tan naklen O'nun: {إنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” buyruğu hakkında: “Çok nankördür (lekefûrun)” dediğini anlattı.

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ}. قال: لربِّه لكفورٌ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan naklen {إنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında: “Rabbine karşı çok nankördür” dediğini anlattı.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ:

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, [o da] Mansûr’dan, [o da] Mücâhid’den anlattı:

{إنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ}. قال: لكفورٌ .

{إنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında: “Çok nankördür” dedi.

حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, [o da] Mücâhid’den aynısını anlattı.

[حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثله] .

[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, [o da] Mansûr’dan, [o da] Mücâhid’den aynısını anlattı.]

حدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā, İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den aynısını anlattı.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن مهديِّ بن ميمونٍ، عن شعيبِ بن الحَبْحابِ، عن الحسنِ البصريِّ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: هو الكفورُ الذي يَعُدُّ المصائبَ، ويَنْسَى نِعَمَ ربِّه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Mehdî b. Meymûn’dan, [o da] Şuayb b. el-Habhâb’dan, [o da] Hasan-ı Basrî’den naklen {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında: “O, musibetleri sayan ve Rabbinin nimetlerini unutan nankördür” dediğini anlattı.

قال: حدثنا وكيعٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، قال: الكنودُ الكفورُ .

Dedi ki: Bize Vekî‘, Ebû Ca‘fer’den, [o da] er-Rebî‘den naklen: “Kenûd, çok nankör (kefûr) demektir” dediğini anlattı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، قال: قال الحسنُ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan nakletti, dedi ki: Hasan, {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında şöyle dedi:

يقولُ: لوَّامٌ لربِّه يَعُدُّ المصائبَ.

Şöyle demektedir: “Rabbini çokça kınayan, [verilen nimetleri unutup yalnızca] musibetleri sayan [kimsedir].”

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {لَكَنُودٌ}. قال: لكفورٌ .

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Hasan’dan naklen {لَكَنُودٌ} “pek nankördür” hakkında: “Çok nankördür” dediğini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: لكفورٌ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den naklen {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında: “Çok nankördür” dediğini anlattı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Saîd’den, [o da] Katâde’den aynısını anlattı.

حدَّثنا يحيى بنُ حبيبِ بن عربي، قال: ثنا خالد بن الحارث، قال: ثنا شعبة، عن سماك أنه قال: إنما سُمِّيت كندةَ؛ أنها قَطَعت أباها، {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: لكفورٌ.

Bize Yahyâ b. Habîb b. Arabî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk’tan nakletti; o şöyle demiştir: Kinde [kabilesine], babasıyla bağını kopardığı için bu isim verilmiştir. {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında ise: “Çok nankördür” demiştir.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن جعفر بن الزبير، عن القاسمِ، عن أبي أمامةَ، قال: قال رسول الله ﷺ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: "لكفورٌ، الذي يأكلُ وحدَه، ويَضْرِبُ عبدَه، ويمنعُ رِفْدَه" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl’den, [o da] Ca‘fer b. ez-Zübeyr’den, [o da] el-Kāsım’dan, [o da] Ebû Ümâme’den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında şöyle buyurdu: “Tek başına yiyen, kölesini döven ve yardımını esirgeyen kimsedir.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: الكنودُ: الكفور. وقرأ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} [الحج: ٦٦].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” buyruğu hakkında şöyle dedi: “el-Kenûd; pek nankör (kefûr) demektir.” Ve: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} [el-Hac: 66] “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” [ayetini] okudu.

حدثنا الحسنُ بن عليّ بن عياشٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ عبدُ القدوسِ، قال: ثنا حريزُ بن عثمانَ، قال: ثنى حمزةُ بنُ هانئٍ، عن أبي أُمامةَ، أنه كان يقولُ: الكَنُودُ: الذي ينزِلُ وحدَه، ويضرِبُ عبده، ويمنعُ رِفْدَه .

Bize el-Hasan b. Ali b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Mugîre Abdülkuddûs anlattı, dedi ki: Bize Harîz b. Osmân anlattı, dedi ki: Bana Hamza b. Hânî, Ebû Ümâme’den nakletti; o şöyle derdi: “Kenûd; tek başına konaklayan, kölesini döven ve yardımını esirgeyen kimsedir.”

حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ الضِّراريُّ ، قال: ثنا محمدُ بن سوَّارٍ، قال: أخبَرنا أبو اليقظانِ، عن سفيانَ، عن هشامٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: لوّامٌ لربِّه، يَعُدُّ المصائبَ، ويَنْسَى النِّعَمَ.

Bana Muhammed b. İsmâîl ed-Dırârî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevvâr anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Yakzân, Süfyân’dan, [o da] Hişâm’dan, [o da] Hasan’dan naklen O'nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” buyruğu hakkında: “Rabbini kınayıp duran, musibetleri sayıp nimetleri unutandır” dediğini bildirdi.

وقوله: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)}. يقولُ تعالى ذكره: وإنَّ الله على كُنُودِه ربَّه، {لَشَهِيدٌ}. يعنى: لشاهدٌ.

O'nun: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)} “Şüphesiz kendisi de buna şahittir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ve şüphesiz Allah, insanın Rabbine karşı nankörlüğüne {لَشَهِيدٌ} “şahittir”, yani elbette tanıktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}. قال: يقولُ: إِنَّ الله على ذلك لشهيدٌ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Saîd’den, [o da] Katâde’den naklen {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında şöyle dediğini anlattı: [Ayet] “Şüphesiz Allah buna şahittir” demektedir.

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}: في بعض القراءاتِ: (إِنَّ الله عَلَى ذلكَ لَشَهِيدٌ) .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den naklen {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” hakkında şöyle dediğini anlattı: Bazı kıraatlerde (إِنَّ الله عَلَى ذلكَ لَشَهِيدٌ) “Şüphesiz Allah buna şahittir” şeklindedir.

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan [naklen] bildirdi: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür”.

يقولُ: وإِنَّ الله عليه شهيدٌ .

Şöyle demektedir: Ve şüphesiz Allah onun üzerinde şahittir.

وقوله: {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)}. يقول تعالى ذكرُه: وإِنَّ الإنسانَ لِحُبِّ المالِ لشديدٌ.

O'nun: {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)} “Şüphesiz o, mal sevgisinde çok aşırıdır” buyruğuna gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz insan, mal sevgisinde pek düşkündür.

واختلف أهلُ العربيةِ في وجهِ وصفِه بالشدَّةِ لِحُبِّ المالِ؛ فقال بعضُ البصريِّين : معنى ذلك: وإنه من أجْلِ حبِّ الخيرِ لشديدٌ، أي لبخيلٌ، قال: يقالُ للبخيلِ: شديدٌ ومتشدِّدٌ. واستشهد لقوله ذلك ببيتِ طَرَفةَ بن العبدِ اليشكُرِيِّ :

Arap dili âlimleri, onun mal sevgisi hususunda "şiddet" (aşırılık) ile nitelenmesinin gerekçesinde ihtilaf etmişlerdir. Basralılardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: “O, hayır (mal) sevgisi sebebiyle pek katıdır”, yani pek cimridir. Dedi ki: Cimri kimse için “şedîd” (شَدِيد) ve “müteşeddid” (مُتَشَدِّد) denir. Bu görüşüne Tarafe b. el-Abd el-Yeşkurî’nin şu beytini delil getirmiştir:

أرَى المَوْتَ يَعْتامُ النُّفُوسَ وَيَصْطَفى … عَقِيلَةَ مَالِ الباخِلِ المُتَشَدِّدِ

“Görüyorum ki ölüm canları seçip alıyor ve cimri, pek tutucu kimsenin en değerli malını seçip götürüyor.”

وقال آخرون: معناه: وإنه لحبِّ الخيرِ لقويٌّ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: “O, hayır (mal) sevgisi hususunda pek güçlüdür/hırslıdır” demektir.

وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ : كان موضعُ {لِحُبَّ} أنْ يكونَ بعد "شديد"، وأنْ يضافَ "شديد" إليه، فيكونُ الكلام: وإنه لشديدُ حبِّ الخيرِ. فلما تقدَّم الحب في الكلامِ، قيل: "شديدٌ". وحُذِف من آخرِه، لمَّا جرَى ذكرُه في أوَّلِه ولرءوسِ الآياتِ. قال: ومثلُه في سورةِ "إبراهيمَ": {كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} [إبراهيم: ١٨]. والعَصُوفُ لا يكون لليومِ، وإنما يكون للريح، فلما جرى ذكرُ الريحِ قبلَ اليوم طُرحت من آخرِه، كأنه قال: في يومٍ عاصفِ الريحِ. والله أعلم.

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: {لِحُبِّ} “sevgisinde” ifadesinin asıl yeri "şedîd" kelimesinden sonra gelmek ve "şedîd" kelimesinin ona muzaf kılınması idi. Bu durumda ifade: “Ve innehu le-şedîdü hubbi'l-hayr” (Şüphesiz o, hayır sevgisi pek aşırı olandır) şeklinde olurdu. Sevgi kelimesi sözün başında öne geçince "şedîd" denildi; sözün başında zikri geçtiği için ve ayet sonlarının uyumu gözetilerek kelimenin sonundan [muzafun ileyh] hazfedildi. Dedi ki: Bunun bir benzeri İbrâhim suresindeki {كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} [İbrâhim: 18] “Fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibi” ayetidir. Aslında “‘asf” (fırtınalılık) gün için değil, rüzgâr için söz konusudur. Rüzgârın zikri günden önce geçtiği için [rüzgâr lafzı] gün kelimesinin sonundan atılmıştır; sanki [şöyle] demiştir: “fî yevmin ‘âsifi'r-rîh” (rüzgârı fırtınalı bir günde). Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)}. قال: الخيرُ: الدنيا. وقرأ: {وإِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} [البقرة: ١٨٠]. قال: فقلتُ له: إن ترَك خيرًا؛ المالُ؟ فقال: نعم، وأيُّ شيءٍ هو إلا المالُ. قال: وعسى أنْ يكونَ حرامًا، ولكن الناسَ يَعُدُّونه خيرًا، فسمَّاه الله خيرًا؛ لأنَّ الناس يُسمُّونه خيرًا في الدنيا، وعسى أن يكون خبيثًا، وسُمِّي القتال في سبيلِ اللهِ سُوءًا . وقرَأ قولَ اللهِ: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} [آل عمران: ١٧٤]. قال: لم يَمْسَسْهم قتالٌ. قال: وليس هو عند الله بسوءٍ، ولكن يُسَمُّونه سوءًا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)} “Şüphesiz o, mal sevgisinde çok aşırıdır” buyruğu hakkında şöyle dedi: el-Hayr, dünyadır. Ve: {وإِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} [el-Bakara: 180] “Bir hayır bırakırsa vasiyet...” ayetini okudu. [Ravi] dedi ki: Ben ona: “Bir hayır bırakırsa; malı mı kastediyor?” dedim. O da: “Evet, maldan başka ne olabilir ki!” dedi ve şöyle devam etti: “Bazen [kazandığı] haram olabilir fakat insanlar onu hayır sayarlar; insanlar dünyada onu hayır olarak adlandırdığı için Allah da onu hayır olarak isimlendirmiştir. Bazen de o pis/kötü olabilir; nitekim Allah yolundaki savaş da ‘kötülük’ (sû’) olarak adlandırılmıştır.” Ve Allah’ın: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} [Âl-i İmrân: 174] “Kendilerine hiçbir kötülük dokunmaksızın Allah’ın nimeti ve lütfuyla geri döndüler” buyruğunu okudu. [İbn Zeyd] dedi ki: “Kendilerine hiçbir savaş dokunmadı. Aslında o, Allah katında bir kötülük değildir; ancak insanlar onu kötülük diye isimlendirirler.”

وتأويل الكلامِ: إنَّ الإنسان لربِّه لكنودٌ، وإنه لحبِّ الخير لشديدٌ، وإنَّ الله على ذلك من أمره لشاهدٌ. ولكنَّ قولَه: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)}. قُدِّم، ومعناه التأخيرُ، فجُعِل مُعْتَرَضًا بين قوله: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)}، وبين قوله: {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)}.

Sözün tevili şöyledir: Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür; şüphesiz o, mal sevgisinde pek aşırıdır ve şüphesiz Allah, onun bu durumuna elbette tanıktır. Ancak O'nun: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)} “Şüphesiz kendisi de buna şahittir” buyruğu öne alınmıştır, fakat manası sonradır; böylece {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür” buyruğu ile {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨)} “Şüphesiz o, mal sevgisinde çok aşırıdır” buyruğu arasında bir ara cümle (cümle-i mu‘tariza) kılınmıştır.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦) وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)}. قال: هذا من مقاديمِ الكلامِ. قال: يقولُ: إِنَّ الله لشهيدٌ أنَّ الإنسانَ لحبِّ الخير لشديدٌ.

İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Mihrân, Saîd'den, o da Katâde'den [naklen] bize rivayet etti: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦) وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧)} “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür. Ve şüphesiz O, buna elbette şahittir.” [Katâde] dedi ki: “Bu, kelamın öne alınmış olanlarındandır (takdim-tehir kabilindendir).” [Devamla] dedi ki: “[Yani ayet şöyle] demektedir: Şüphesiz Allah, insanın mal sevgisine pek düşkün olduğuna elbette şahittir.”

وقوله: {أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ (٩)}. يقول: أفلا يعلم هذا الإنسانُ الذي هذه صفتُه، إِذا أُثير ما في القبور، وأُخرج ما فيها من الموتى وبُحِث.

O'nun: {أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ (٩)} “Kabirlerde bulunanların deşilip dışarı çıkarıldığı zamanı bilmez mi?” buyruğuna gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Bu sıfata sahip olan şu insan, kabirlerdekiler altüst edilip tozutulduğunda, içlerindeki ölüler dışarı çıkarılıp [toprak] eşelendiğinde [ne olacağını] bilmez mi?

وذُكر أنها في مصحفِ عبدِ اللهِ: (إذا بُحث ما في القبور) ، وكذلك تأوَّل ذلك أهل التأويل.

Abdullah [b. Mes‘ûd]’un mushafında: (إذا بُحث ما في القبور) [şeklinde olduğu] zikredilmiştir; tevil ehli de bunu böyle tevil etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس في قولِه: {بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ}: بُحِث .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan naklen O'nun: {بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ} “Kabirlerde bulunanların deşilip dışarı çıkarıldığı [zaman]” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Toprak] eşelendi (buhise).”

وللعرب في {بُعْثِرَ} لغتان؛ تقول: بُعْثِرَ، وبُحْثِر. ومعناهما واحدٌ .

Araplarda {بُعْثِرَ} “deşilip dışarı çıkarıldı” [kelimesi] hakkında iki lehçe/kullanım vardır: Bu‘sire (بُعْثِرَ) ve buhsire (بُحْثِرَ) derler; ikisinin de anlamı birdir.

وقوله: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)}. يقولُ: ومُيِّز وبُيِّن، فأُبْرِز ما في صدورِ الناسِ من خيرٍ وشرٍّ.

O'nun: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)} “Ve göğüslerde olanlar derlenip toparlandığı zaman” buyruğuna gelince; [şöyle] buyurmaktadır: İnsanların göğüslerindeki hayır ve şer ayırt edilip açıklandığında ve ortaya çıkarıldığında...

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)}. يقولُ: أَبْرِز.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)} “Ve göğüslerde olanlar derlenip toparlandığı zaman” ayeti hakkında: “Açığa çıkarıldı [demektir]” dediğini anlattı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)} يقولُ: مُيِّز (١).

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan naklen {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠)} “Ve göğüslerde olanlar derlenip toparlandığı zaman” hakkında: “Ayırt edildi [demektir]” dediğini anlattı.

وقولُه: {إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (١١)}. يقولُ: إِنَّ رَبَّهم بأعمالهم، وما أسرُّوا في صدورِهم، وأَضْمَروه فيها، وما أعلنوه بجوارحهم منها، عليمٌ لا يخفَى عليه منها شيءٌ، وهو مجازِيهم على جميعِ ذلك يومَئذٍ.

O'nun: {إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (١١)} “Şüphesiz Rableri o gün onlardan hakkıyla haberdardır” buyruğuna gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz Rableri, onların amellerinden, göğüslerinde gizleyip sakladıklarından ve uzuvlarıyla açığa vurduklarından hakkıyla haberdardır, bunlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz ve o gün bütün bunların karşılığını onlara verecektir.

آخرُ تفسيرِ سورةِ "والعادياتِ"

Âdiyât Suresi tefsirinin sonu.