Binûn

Besmelenin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عجِلْتُم علينا عَجْلَتَيْنا عليكمُ … وما يَشَإِ الرحمنُ يَعْقِدْ ويُطْلِقِ

Bize karşı acele ettiniz, bizim de size karşı iki acelemiz oldu … Rahmân ne dilerse onu bağlar ve çözer.

وقد زعَم أيضًا بعضُ مَن ضعُفَت معرفتُه بتأويلِ أهلِ التأويلِ، وقلَّت روايتُه لأقوالِ السلفِ مِن أهلِ التفسيرِ ، أن الرحمنَ مَجازُه ذو الرحمةِ، والرحيمَ مَجازُه الراحمُ. ثم قال: قد يُقَدِّرون اللفظَيْن مِن لفظٍ والمعنى واحدٌ، وذلك لاتِّساعِ الكلامِ عندَهم. قال: وقد فعَلوا مثلَ ذلك، فقالوا: نَدْمانُ ونَديمٌ. ثم اسْتَشْهَد [ببيتِ بُرْجِ] بنِ مُسْهِرٍ الطائيِّ:

Tevil ehlinin tevili hakkındaki bilgisi zayıf olan ve tefsir ehlinden selefin sözlerine dair rivayeti az bulunan bazı kimseler de , 'er-Rahmân'ın mecazının (anlamının) 'rahmet sahibi', 'er-Rahîm'in mecazının ise 'merhamet eden' olduğunu iddia etmiştir. Sonra şöyle demiştir: 'Onlar bazen aynı kökten iki lafız takdir ederler de anlam birdir; bu da onların dilindeki genişlikten ileri gelir.' Yine demiştir ki: 'Nitekim onlar böyle yapmış ve nedmân (ندمان) ile nedîm (نديم) [aynı anlamda içki arkadaşı] demişlerdir.' Ardından da Bürc b. Müshir et-Tâî’nin [şu beytini] delil getirmiştir:

ونَدْمانٍ يَزيدُ الكأسَ طِيبًا … سقَيْتُ وقد تغَوَّرَتِ النُّجومُ

Nice kadehe lezzet katan meclis arkadaşına (nedmân) … Yıldızlar batıp kaybolmuşken [şarap] sundum.

واسْتَشْهد بأبياتٍ نظائرِه له في النَّديمِ والنَّدْمانِ. ففرَّق بينَ معنى الرحمنِ والرحيمِ في التأويلِ، لقولِه: الرحمنُ ذو الرحمةِ، والرحيمُ الراحمُ. وإن كان قد ترَك بيانَ تأويلِ مَعْنَيَيْهِمَا على صحتِه، ثم مثَّل ذلك باللفظَيْن [يَأْتِيان بمعنًى]

Ve 'nedîm' ile 'nedmân' hususunda ona ait benzer beyitleri şahit getirdi. Böylece 'er-Rahmân rahmet sahibidir, er-Rahîm ise merhamet edendir' sözüyle, tevilinde er-Rahmân ile er-Rahîm'in anlamları arasını ayırdı. Her ne kadar bu ikisinin anlamının sahih şekilde açıklanmasını terk etmiş olsa da, sonra bunu [tek bir anlamda gelen] iki lafızla örneklendirdi

واحدٍ، فعاد إلى ما قد جعَله بمعنيين، فجَعله مثالَ ما هو بمعنًى واحدٍ، مع اختلافِ الألفاظِ.

iki lafızla örneklendirdi; böylece iki ayrı anlamda kıldığı şeye dönüp, lafızların farklılığına rağmen onu tek bir anlamda olan şeyin örneği kılmış oldu.

ولا شكَّ أن ذا الرحمةِ هو الذي قد ثبَت أن له الرحمةَ، وصحَّ أنها له صفةٌ، وأن الراحمَ هو الموصوفُ بأنه سيَرْحَمُ، أو قد رحِم فانْقَضَى ذلك منه، أو هو فيه، ولا دَلالةَ فيه حينَئذٍ أن الرحمةَ له صفةٌ، كالدَّلالةِ على أنها له صفةٌ، إذا وُصِف بأنه ذو الرحمةِ. فأين معنى الرحمنِ الرحيمِ - على تأويله - مِن معنى الكلمتين تأْتِيان مُقَدَّرَتَيْن مِن لفظٍ واحدٍ باختلافِ الألفاظِ واتفاقِ المعاني؟ ولكن القولَ إذا كان على غيرِ أصلٍ مُعْتَمَدٍ عليه كان واضحًا عَوارُه.

Şüphe yok ki rahmet sahibi (zû'r-rahme), rahmetin kendisinde sabit olduğu ve rahmetin kendisi için bir sıfat olduğunun sahihlik kazandığı kimsedir. Merhamet eden (er-râhim) ise gelecekte merhamet edeceği veya merhamet edip bu fiilinin sona erdiği yahut o fiil içinde bulunduğu nitelenen kimsedir; bu durumda onun hakkında , rahmet sahibi diye nitelendiğindeki gibi rahmetin kendisi için [ayrılmaz] bir sıfat olduğuna dair bir delalet bulunmaz. Öyleyse -onun teviline göre- Rahmân ve Rahîm’in anlamı nerede, lafızları farklı fakat anlamları bir olup aynı kökten takdir edilen iki kelimenin anlamı nerede? Fakat söz güvenilir bir asla dayanmadığı takdirde kusuru apaçık ortada olur.

وإن قال لنا قائلٌ: ولمَ قدَّم اسمَ اللَّهِ الذي هو اللَّهُ على اسمِه الذي هو الرحمنُ، واسمَه الذي هو الرحمنُ على اسمِه الذي هو الرحيمُ؟

Eğer birisi bize: 'Neden Allah’ın 'Allah' olan ismi 'er-Rahmân' olan isminden, 'er-Rahmân' olan ismi de 'er-Rahîm' olan isminden önce getirilmiştir?' diye soracak olursa,

قيل: لأن مِن شأنِ العربِ إذا أرادوا الخبرَ عن مُخْبَرٍ عنه أن يُقَدِّموا اسمَه، ثم يُتْبِعوه صفاتِه ونعوتَه، وهذا هو الواجبُ في الحكمِ، أن يكونَ الاسمُ مُقَدَّمًا قبلَ نعتِه وصفتِه؛ ليَعْلَمَ السامعُ الخبرَ عمَّن الخبرُ.

Şöyle cevap verilir: Çünkü Arapların adeti, hakkında bilgi verecekleri şeyden haber vermek istediklerinde önce onun ismini öne almak, sonra da vasıflarını ve sıfatlarını onun peşine getirmektir. Hüküm gereği vacip olan da dinleyenin haberin kimden olduğunu bilmesi için ismin, sıfat ve nitelemesinden önce getirilmesidir.

فإذ كان ذلك، كذلك وكان للَّهِ جل ذكرُه أسماءٌ قد حرَّم على خلقِه أن يَتَسَمَّوْا بها، خصَّ بها نفسَه دونَهم، وذلك مثلُ اللَّهِ والرحمنِ والخالقِ، وأسماءٌ أباح لهم أن يُسَمِّيَ بعضُهم بعضًا بها، وذلك كالرحيمِ والسميعِ والبصيرِ والكريمِ وما أشْبَهَ ذلك مِن الأسماءِ - كان الواجبُ أن تُقَدَّمَ أسماؤُه التي هي له خاصةٌ دونَ جميعِ خلقِه؛ ليَعْرِفَ السامعُ ذلك مَن توَجَّه إليه الحمدُ والتمجيدُ، ثم يُتْبَعَ ذلك بأسمائِه التي قد تَسَمَّى بها غيرُه، بعدَ علمِ المُخاطَبِ أو السامعِ مَن توَجَّه إليه ما يَتْلُو ذلك مِن المعاني.

Durum böyle olunca ve zikri yüce olan Allah’ın; 'Allah', 'er-Rahmân' ve 'el-Hâlik' gibi yaratıklarının takınmasını haram kılıp, onlara değil yalnızca Kendisine has kıldığı isimleri ile; 'er-Rahîm', 'es-Semî‘', 'el-Basîr', 'el-Kerîm' ve bunlara benzer, birbirlerine ad olarak vermelerini mubah kıldığı isimleri bulunduğuna göre; dinleyenin, hamd ve yüceltmenin kime yöneldiğini bilmesi için, bütün yaratılmışlarına değil yalnızca Kendisine has olan isimlerinin öne geçirilmesi; muhatap veya dinleyenin, ardından gelen manaların kime ait olduğunu öğrenmesinden sonra da başkalarının da isim olarak aldığı [diğer] isimlerinin bunun peşine getirilmesi gerekirdi.

فبَدأ اللَّهُ جل ذكرُه باسمِه الذي هو اللَّهُ؛ لأن الأُلوهةَ ليست لغيرِه جل ثناؤُه من وجهٍ مِن الوجوهِ، لا مِن جهةِ التَّسَمِّي به، ولا مِن جهةِ المعنى، وذلك أنّا قد بيَّنا أن معنى "اللَّهِ" جلّ ثناؤُه معنَى المعبودِ، ولا معبودَ غيرُه جل ثناؤُه، وأن التَّسَمِّيَ به قد حرَّمه اللَّهُ جل ثناؤُه، وإن قصَد المُتَسَمِّي به ما قَصَد المُتَسَمِّي بسعيدٍ وهو شقيٌّ، وبحسنٍ وهو قبيحٌ.

Zikri yüce olan Allah, 'Allah' olan ismiyle başlamıştır; çünkü ilahlık (ulûhiyyet), ne isim olarak alınması cihetinden ne de anlam cihetinden, hiçbir bakımdan övgüsü yüce olan O'ndan başkasına ait değildir. Zira biz övgüsü yüce olan 'Allah' isminin anlamının, ibadet edilen (el-ma‘bûd) anlamında olduğunu ve övgüsü yüce olan O'ndan başka hiçbir mabut bulunmadığını; bu ismi takınmayı da -kişi kendisi bedbaht olduğu halde Saîd (mutlu), çirkin olduğu halde Hasen (güzel) ismini takınan kimsenin kastettiği şeyi kastetse bile - övgüsü yüce olan Allah'ın haram kıldığını açıklamıştık.

أو لا تَرَى أن اللَّهَ جل ثناؤه قال في غيرِ آيةٍ من كتابِه: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ} [النمل: ٦٠، ٦١، ٦٢، ٦٣، ٦٤]. فاسْتَكْبَر ذلك مِن المُقِرِّ به. وقال تعالى في خُصوصِه نفسَه باللَّهِ وبالرحمنِ: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠]. ثم ثنَّى ذلك باسمِه الذي هو الرحمنُ، إذ كان قد منَع أيضًا خلقَه التَّسَمِّيَ به، وإن كان مِن خلقِه مَن قد يَسْتَحِقُّ تسميتَه ببعضِ مَعانيه، وذلك أنه قد يَجوزُ وصفُ كثيرٍ ممَّن هو دونَ اللَّهِ مِن خلقِه ببعضِ صفاتِ الرحمةِ، وغيرُ جائزٍ أن يَسْتَحِقَّ بعضَ الألوهةِ أحدٌ دونَه، فلذلك جاء الرحمنُ ثانيًا لاسمِه الذي هو اللَّهُ.

Görmez misin ki övgüsü yüce olan Allah, Kitabı’nın birden fazla ayetinde: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ} [en-Neml: 60, 61, 62, 63, 64] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” buyurmuş ve bunu kabul eden kimseden bu durumu pek çirkin ve büyük bir cürüm saymıştır. Yüce [Allah], Kendisini 'Allah' ve 'er-Rahmân' isimlerine has kılması hakkında da şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [el-İsrâ: 110] “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O’nundur.” Sonra bunu , 'er-Rahmân' olan ismiyle ikilemiştir; çünkü yaratılmışlarından bazılarının onun bazı anlamlarıyla isimlendirilmeyi hak etmesi mümkün olsa da bu ismi almalarını da yaratılmışlarına yasaklamıştır. Şöyle ki: Allah’tan başka pek çok yaratılmışın bazı rahmet sıfatlarıyla nitelenmesi caiz olabilir, fakat O’ndan başka hiçbir kimsenin ilahlıktan herhangi bir payı hak etmesi caiz değildir. İşte bu sebeple 'er-Rahmân' ismi, 'Allah' olan isminin peşi sıra ikinci olarak gelmiştir.

وأما اسمُه الذي هو الرحيمُ، فقد ذكَرْنا أنه مما هو جائزٌ وصفُ غيرِه به، والرحمةُ مِن صفاتِه جل ذكرُه، فكان - إذ كان الأمرُ على ما وصَفْنا - واقعًا مَواقعَ نعوتِ الأسماءِ اللواتي هن توابعُها، بعدَ تقدمِ الأسماءِ عليها.

O’nun 'er-Rahîm' olan ismine gelince; başkasının da bununla nitelenmesinin caiz olduğunu ve rahmetin zikri yüce olan [Allah]’ın sıfatlarından olduğunu belirtmiştik. Durum nitelediğimiz gibi olunca [bu isim], isimlerin öne geçmesinden sonra onların tâbileri olan isim sıfatlarının konumunda yer almıştır.

فهذا وجهُ تقديمِ اسمِ اللَّهِ الذي هو اللَّهُ، على اسمِه الذي هو الرحمنُ، واسمِه الذي هو الرحمنُ، على اسمِه الذي هو الرحيمُ.

İşte Allah’ın 'Allah' olan isminin 'er-Rahmân' olan isminden, 'er-Rahmân' olan isminin de 'er-Rahîm' olan isminden önce getirilmesinin gerekçesi budur.

وقد كان الحسنُ البصريُّ يقولُ في الرحمنِ مثلَ ما قلنا، أنه مِن أسماءِ اللَّهِ التي مُنِع التَّسَمِّيَ بها العبادُ.

Nitekim Hasan-ı Basrî de 'er-Rahmân' hakkında bizim dediğimiz gibi, bunun kulların isim olarak alması yasaklanan Allah’ın isimlerinden olduğunu söylerdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشّارٍ، قال: حدَّثنا حمادُ بنُ مَسْعَدةَ، عن عوفٍ ، عن الحسنِ، قال: الرحمنُ اسمٌ ممنوعٌ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Mes‘ade, Avf’tan , o da el-Hasan’dan naklen anlattı; dedi ki: 'er-Rahmân [başkasına verilmesi] yasaklanmış bir isimdir .'

مع أن في إجماعِ الأمةِ مِن منعِ التَّسَمِّي به جميعَ الناسِ، ما يُغْني عن الاسْتِشْهادِ على صحةِ ما قلْنا في ذلك بقولِ الحسنِ وغيرِه.

Bununla birlikte, bütün insanların bu isimle isimlendirilmesinin yasaklandığı hususundaki ümmetin icmâı, bu konuda söylediklerimizin doğruluğuna Hasan’ın ve başkalarının sözünü delil getirmeye ihtiyaç bırakmayacak mahiyettedir.