حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، وسألْتُه عن قولِ اللَّهِ: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}. قال: إذا سمِعْتم الداعيَ الأوَّلَ، فأجِيبوا إلى ذلك وأسْرِعوا ولا تُبْطِئوا. قال: ولم يكنْ في زمانِ النبيِّ ﷺ أذانٌ إلا أذانانِ؛ أذانٌ حينَ يَجلِسُ على المنبرِ، وأذانٌ حينَ تُقامُ الصلاةُ. قال: وهذا الآخرُ شيءٌ أحدَثه الناسُ بعدُ. قال: ولا يَحِلُّ له البيعُ إذا سَمِع النداءَ الذي يكونُ بينَ يدَيِ الإمامِ إذا قعَد على المنبرِ. وقرَأ: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ}. قال: ولم يَأْمُرْهم يَذَرُون شيئًا غيرَه، حرَّم البيعَ، ثم أَذِن لهم فيه إذا فرَغوا مِن الصلاةِ. قال: والسعْيُ أن يُسْرِعَ إليها، أن يُقْبِلَ إليها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'e Allah'ın: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun” buyruğunu sorduğumda şöyle dedi: İlk çağrıyı işittiğinizde ona icabet edin, acele edin ve ağırdan almayın. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında iki ezandan başka ezan yoktu; biri minbere oturduğu andaki ezan, diğeri ise namaz için kamet getirildiği andaki ezan. Dedi ki: Bu sonuncusu (üçüncü ezan), insanların daha sonra ortaya çıkardığı bir şeydir. Dedi ki: Minbere oturduğunda imamın önünde okunan ezanı işittiği zaman ona alışveriş helal olmaz. [İbn Zeyd sonra] {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ} “Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” [ayetini] okudu ve dedi ki: Onlara bundan başka bir şeyi bırakmalarını emretmedi; alışverişi haram kıldı, sonra namazı bitirdiklerinde ona izin verdi. Dedi ki: Sa'y; ona acele etmek, ona yönelmektir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، أنَّ في حرفِ ابنِ مسعودٍ: (إذَا نُودِيَ للصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الجُمُعَةِ فامْضُوا إلى ذِكْرِ اللَّهِ) .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti ki İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (إذَا نُودِيَ للصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الجُمُعَةِ فامْضُوا إلى ذِكْرِ اللَّهِ) "Cuma günü namaza çağrıldığı zaman Allah'ın zikrine yürüyüp gidin" şeklindedir .
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}: السعْيُ هو العملُ، قال اللَّهُ: {إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى} [الليل: ٤].
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine koşun” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Sa'y, amel etmektir. Nitekim Allah: {إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى} [el-Leyl: 4] “Şüphesiz sizin çalışmalarınız (çabalarınız) çeşit çeşittir” buyurmuştur.
وقولُه: {وَذَرُوا الْبَيْعَ}. يقولُ: ودَعُوا البيعَ والشراءَ إذا نُودِي للصلاة عندَ الخطبةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَذَرُوا الْبَيْعَ} “Alışverişi bırakın” buyruğuna gelince; [Ebû Ca'fer] şöyle der: Hutbe esnasında namaz için çağrıda bulunulduğunda alım satımı bırakın [demektir].
وكان الضحاكُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن جويبرٍ ، عن الضحاكِ، قال: إذا زالتِ الشمسُ حرُم البيعُ والشراءُ .
Dahhâk bu hususta bize Ebû Küreyb'in anlattığı şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Cüveybir'den , o da Dahhâk'tan nakletti; [Dahhâk] dedi ki: Güneş zevale erdiğinde (öğle vakti girdiğinde) alım satım haram olur .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ}. قال: إذا زالتِ الشمسُ حرُم البيعُ والشراءُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Cüveybir'den, o Dahhâk'tan: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” [ayeti hakkında] nakletti; [Dahhâk] dedi ki: Güneş zevale erdiğinde alım satım haram olur.
حدَّثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ السديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: كان قومٌ يجلِسون في بقيعِ الزبيرِ، فيشترون ويَبِيعون إذا نُودِي للصلاةِ يومَ الجمعةِ، ولا يقومون، فنزَلت: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ}.
Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten anlattı; [Ebû Mâlik] dedi ki: Bir topluluk Bakîu'z-Zübeyr'de oturur, cuma günü namaza çağrıldığında alıp satarlar ve kalkmazlardı. Bunun üzerine: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” [ayeti] indi.
وأما الذِّكْرُ الذي أمرَ اللَّهُ ﵎ بالسعْيِ إليه عبادَه المؤمنين، فإنه موعظةُ الإمامِ في خطبتِه فيما قيل.
Allah celle celâlühû'nün mümin kullarına kendisine doğru koşmalarını emrettiği zikre gelince; söylendiğine göre bu, imamın hutbesindeki vaazıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ}. قال: العَزْمةُ عندَ الذكرِ عندَ الخطبةِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den nakletti: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kesin emir (vücûbiyet), zikir esnasında, hutbe esnasındadır.
حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ محمدٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عَبْدانُ، قال: أخبَرنا عبدُ اللَّهِ، قال: أخبَرنا منصورٌ، رجلٌ مِن أهلِ الكوفةِ، عن موسى بنِ أبي كثيرٍ، أنه سمِع سعيدَ بنَ المسيبِ يقولُ: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}. قال: فهي موعظةُ الإمامِ، فإذا قُضِيتِ الصلاةُ بعدُ.
Bize Abdullah b. Muhammed el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abdân anlattı, dedi ki: Bize Abdullah haber verdi, dedi ki: Bize Kûfe ehlinden bir adam olan Mansûr, Mûsâ b. Ebî Kesîr'den haber verdi; o, Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işitmiştir: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah'ın zikrine koşun” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O, imamın vaazıdır (hutbesidir); sonrasında namaz eda edildiği vakit ise...
وقولُه: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. يقولُ: سَعْيُكم إذا نُودِي للصلاةِ مِن يومِ الجمعةِ إلى ذكرِ اللَّهِ، وتَرْكُ البيعِ، خيرٌ لكم مِن البيعِ والشراءِ في ذلك الوقتِ، إن كنتم تعلمون مصالحَ أنفسِكم ومضارَّها.
O'nun: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğu ise; cuma günü namaza çağrıldığında Allah'ın zikrine koşmanız ve alışverişi bırakmanız, şayet kendi nefislerinizin faydalarını ve zararlarını biliyorsanız, o vakitte alım satım yapmanızdan sizin için daha hayırlıdır, demektir.
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ}؛ فقرَأتْ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {الْجُمُعَةِ} بضمِّ الميمِ والجيمِ، خلا الأعمشِ فإنه قرَأها بتخفيفِ الميمِ .
Kıraat imamları: {مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin (merkezlerin) kıraat imamlarının geneli bunu mîm ve cîm harflerinin dammesiyle {الْجُمُعَةِ} şeklinde okumuştur; ancak A'meş mîm harfini tahfif ile (sükûnla / el-Cüm'ati) okumuştur .
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه.
Bu hususta bize göre kıraatten doğru olanı, şehirlerin kıraat imamlarının üzerinde bulunduğu kıraattir; çünkü hüccet ehli kıraat imamlarının icmâı bunun üzerinedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠)} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin. Allah'ı çok zikredin ki kurtuluşa eresiniz.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا قُضِيت صلاةُ الجمعةِ يومَ الجمعةِ، فانتشِروا في الأرضِ إن شِئْتم ذلك؛ رخصةً مِن اللَّهِ لكم في ذلك.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cuma günü cuma namazı kılındığı zaman, Allah'tan size bu hususta bir ruhsat olarak, eğer dilerseniz yeryüzüne dağılın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصينٌ، عن مجاهدٍ أنه قال: هي رخصةٌ. يعني قولَه: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ}.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Mücâhid'den nakletti; o: "Bu bir ruhsattır" demiştir. Yani O'nun: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” buyruğunu [kastetmektedir].
حدَّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ}. قال:
Bana Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Dedi ki:
هذا إذنٌ مِن اللَّهِ، فمَن شاء خرَج، ومَن شاء جلَس.
Bu, Allah'tan bir izindir; dileyen çıkar, dileyen oturur.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: أذِن لهم إذا فرَغوا من الصلاةِ، فقال: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} فقد أحْلَلْتُه لكم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Namazı bitirdiklerinde onlara izin vererek: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin”, yani artık onu size helal kıldım, buyurdu.
وقولُه: {وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ}. ذُكِر عن النبيِّ ﷺ في تأويلِ ذلك ما حدَّثني العباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ المُعافَى بن يعقوبَ الموصليُّ، قال: ثنا أبو عامرٍ الصائغُ مِن الموصلِ، عن أبي خلفٍ، عن أنسٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ في قولِه: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} قال: "ليس لطلبِ دُنْيَا، ولكن عيادةَ مريضٍ، وحضورَ جنازةٍ، وزيارةَ أخٍ في اللَّهِ" .
O'nun: {وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “ve Allah'ın lütfundan isteyin” buyruğu hakkında; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun tefsirine dair bana Abbâs b. Ebî Tâlib'in anlattığı şu rivayet zikredilmiştir; dedi ki: Bize Musullu Ali b. el-Muâfâ b. Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Musul'dan Ebû Âmir es-Sâiğ , Ebû Halef'ten, o Enes'ten nakletti; [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” buyruğu hakkında şöyle buyurdu: "Dünya aramak için değil; fakat hasta ziyareti yapmak, cenazede bulunmak ve Allah için bir kardeşi ziyaret etmek içindir" .
وقد يَحتَمِلُ قولُه: {وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ}. أن يكونَ معنيًّا به: والْتَمِسوا مِن فضلِ اللَّهِ الذي بيدِه مفاتيحُ خَزائِنه لدنياكم وآخرتِكم.
O'nun: {وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “ve Allah'ın lütfundan isteyin” buyruğunun şu manaya gelmesi de muhtemeldir: Dünyanız ve ahiretiniz için hazinelerinin anahtarları O'nun elinde olan Allah'ın lütfundan talep edin.
وقولُه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. يقولُ: واذْكُرُوا اللَّهَ كثيرًا بالحمدِ له، والشكرِ على ما أنْعَم به عليكم مِن التوفيقِ لأداءِ فرائضِه، لتُفْلِحوا، فتُدْرِكوا طَلباتِكم عندَ ربِّكم، وتَصِلوا إلى الخلدِ في جنانِه.
O'nun: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Allah'ı çok zikredin ki kurtuluşa eresiniz” buyruğu ise; farzlarını eda etmeye muvaffak kılmasıyla size bahşettiği nimetlerden ötürü O'na hamdederek ve şükrederek Allah'ı çok zikredin ki kurtuluşa eresiniz; böylece Rabbiniz katındaki isteklerinize kavuşasınız ve O'nun cennetlerinde ebedîliğe eresiniz, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١)} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar. De ki: Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا رأَى المؤمنون عيرَ تجارةٍ أو لهوًا، {انْفَضُّوا إِلَيْهَا}.
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Müminler bir ticaret kervanı yahut bir eğlence gördüklerinde {انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “ona doğru dağılıp gittiler”.
يعني: أسْرَعوا إلى التجارةِ، {وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}. يقولُ النبيِّ ﷺ: وترَكوك يا محمدُ قائمًا على المنبرِ. وذلك أن التجارةَ التي رأَوْها فانْفَضَّ القومُ إليها وترَكوا النبيَّ ﷺ، قائمًا، كانت زيتًا قدِم به دِحْيةُ بنُ خليفةَ مِن الشامِ.
Yani: Ticarete doğru koştular {وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “ve seni ayakta bıraktılar”. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben: Seni ey Muhammed, minber üzerinde ayakta bıraktılar, buyurmaktadır. Bu da şundan ötürüdür ki; onların gördüğü, o topluluğun kendisine doğru dağılıp gittiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayakta bıraktığı ticaret, Dıhye b. Halîfe'nin Şam'dan getirdiği zeytinyağı idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ السديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: قدِم دحيةُ بنُ خليفةَ بتجارةِ زيتٍ من الشامِ والنبيُّ ﷺ يَخْطُبُ يومَ الجمعةِ، فلمَّا رأَوْه قاموا إليه بالبَقيعِ، خشُوا أن يُسْبَقوا إليه. قال: فنزَلَت: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten nakletti; [Ebû Mâlik] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü hutbe okurken Dıhye b. Halîfe Şam'dan bir zeytinyağı ticaretiyle geldi. Onu gördüklerinde, başkalarının kendilerinden önce davranmasından endişe ederek Bakî' mevkiinde ona doğru koştular. Dedi ki: Bunun üzerine: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar” [ayeti] indi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن مرةَ : {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ}. قال: جاء دِحْيةُ الكلبيُّ بتجارةٍ والنبيُّ ﷺ قائمٌ في الصلاةِ يومَ الجمعةِ، فترَكوا النبيَّ ﷺ وخرَجوا إليه، فنزَلَت: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} حتى ختَم السورةَ (١).
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süddî'den, o Mürre'den nakletti: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” [hakkında] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü namazda (hutbede) ayakta iken Dıhye el-Kelbî bir ticaretle geldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bırakıp ona doğru çıktılar. Böylece sûrenin sonuna kadar olan: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar” [ayeti] indi (١).
حدَّثني أبو حَصِينٍ عبدُ اللَّهِ بنُ أحمدَ بنِ يونُسَ، قال: ثنا عَبْثَرٌ، قال: ثنا حُصَيْنٌ، عن سالمِ بنِ أبي الجَعْدِ، عن جابرِ بنِ عبدِ اللَّهِ، قال: كنا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ في الجمعةِ، فمرَّت عِيرٌ تَحْمِلُ الطعامَ. قال: فخرَج الناسُ إلا اثني عشَرَ رجلًا، فنزَلَت آيةُ الجمعةِ.
Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; [Câbir] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cuma [namazında] idik. Yiyecek taşıyan bir kervan geçti. Dedi ki: Bunun üzerine on iki adam hariç insanlar [dışarı] çıktı ve Cuma suresinin ayeti nazil oldu.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: إن أهلَ المدينةِ أصابهم جوعٌ وغَلاءُ سعرٍ، فقدِمت عِيرٌ والنبيُّ ﷺ يَخْطُبُ يومَ الجمعةِ، فسمِعوا بها، فخرَجوا والنبيُّ ﷺ، قائمٌ، كما قال اللَّهُ ﷿ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den nakletti; dedi ki: Hasan şöyle dedi: Medine ehline bir açlık ve fiyat pahalılığı isabet etmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü hutbe okurken bir kervan geldi. Bunu işittiler ve Allah azze ve celle'nin buyurduğu gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta iken [dışarı] çıktılar .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}. قال: جاءت تجارةٌ، فانْصَرفوا إليها، وترَكوا النبيَّ ﷺ قائمًا، فإذا رأَوْا لهوًا ولعبًا، قُل: {مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bir ticaret geldi; ona yönelip gittiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayakta bıraktılar. Onlar bir eğlence ve oyun gördükleri zaman de ki: {مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا}. قال: رجالٌ كانوا يقومون إلى نَواضحِهم وإلى السفرِ يَبْتَغون التجارةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın ettiler” buyruğu hakkında naklettiler; [Mücâhid] dedi ki: [Bunlar] ticaret arayışıyla develerine ve yolculuğa doğru kalkan adamlardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: بينما رسولُ اللَّهِ ﷺ يَخْطُبُ الناسَ يومَ الجمعةِ، فجعَلوا يَتَسَلَّلون ويَقُومون حتى بقِيَت منهم عِصابةٌ، فقال: "كم أنتم؟ ". فعَدُّوا أنفسَهم، فإذا اثنا عشرَ رجلًا وامرأةٌ، ثم قام في الجمعةِ الثانيةِ فجعَل يَخْطُبُهم. قال سفيانُ: ولا أعْلَمُ إلا أن في حديثِه: ويَعِظُهم
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle nakletti]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü insanlara hutbe irat ederken, [cemaat] gizlice sıvışıp kalkmaya başladı; nihayet içlerinden geriye küçük bir topluluk kaldı. [Resûlullah]: «Kaç kişisiniz?» buyurdu. Kendilerini saydılar; bir de baktılar ki on iki erkek ve bir kadın[dan ibaretler]. Sonra ikinci cuma [Resûlullah] kalktı ve onlara hutbe irat etmeye başladı. Süfyân dedi ki: Rivayetinde [ayrıca] 've onlara vaaz ediyordu' ifadesinin geçtiğinden başka bir şey bilmiyorum.
ويُذَكِّرُهم. فجعَلوا يَتَسَلَّلون ويقومون حتى بقِيَت عِصابةٌ، فقال: "كم أنتم؟ " فعَدُّوا أنفسَهم ، فإذا اثنا عشر رجلًا وامرأةٌ، ثم قام في الجمعةِ الثالثةِ، فجعَلوا يَتَسَلَّلون ويقومون حتى بقِيَت منهم عِصابةٌ، فقال: "كم أنتم؟ ". فعَدُّوا أنفسَهم، فإذا اثنا عشر رجلًا وامرأةٌ، فقال: "والذي نفسي بيدِه لو اتَّبَع آخرُكم أولَكم لَالتهَبَ عليكم الوادي نارًا". وأنْزَل اللَّهُ ﷿: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} .
ve onlara hatırlatmada bulunuyordu" ifadesinin geçtiğinden başka bir şey bilmiyorum. Yine sıvışıp kalkmaya başladılar; nihayet geriye küçük bir topluluk kaldı. [Resûlullah]: "Kaç kişisiniz?" diye sordu. Kendilerini saydılar ; meğer on iki erkek ve bir kadınmışlar. Sonra üçüncü cuma [Peygamber] kalktı; yine sıvışıp kalkmaya başladılar; nihayet geriye onlardan küçük bir topluluk kaldı. [Resûlullah]: "Kaç kişisiniz?" diye sordu. Kendilerini saydılar; meğer on iki erkek ve bir kadınmışlar. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki şayet sonuncunuz ilkinize uysaydı (hepiniz gitseydiniz), vadi üzerinize ateş olup alevlenirdi" buyurdu. Ve Allah azze ve celle: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın ettiler” [ayetini] indirdi .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}. قال: لو اتَّبَع آخرُهم أولَهم لَالْتَهَب عليهم الوادي نارًا .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Şayet onların sonuncusu ilkinin peşinden gitseydi, vadi üzerlerine ateş olup alevlenirdi .
قال: ثنا ابنُ ثورٍ، قال: قال معمرٌ: قال قتادةُ: لم يَبْقَ مع النبيِّ ﷺ يومَئذٍ إلا اثنا عشرَ رجلًا، وامرأةٌ معهم .
Dedi ki: Bize İbn Sevr anlattı, dedi ki: Ma'mer şöyle dedi: Katâde dedi ki: O gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte on iki erkek ve beraberlerinde bir kadından başkası kalmadı .
حدَّثنا محمدُ بنُ عُمارةَ الرازيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّبَّاحِ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا حُصَينٌ، عن سالمٍ وأبي سفيانَ، عن جابرٍ في قولِه: {وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}. قال: قدِمَت عِيرٌ، فانْفَضُّوا إليها، ولم يَبْقَ مع النبيِّ ﷺ إلا اثنا عشرَ رجلًا .
Bize Muhammed b. Umâre er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Sâlim ve Ebû Süfyân'dan, onlar Câbir'den O'nun: {وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “ve seni ayakta bıraktılar” buyruğu hakkında naklettiler; [Câbir] dedi ki: Bir kervan geldi; ona doğru akın edip dağıldılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sadece on iki adam kaldı .
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُلِيُّ، قال: ثنا جريرٌ، عن حُصينٍ، عن سالمٍ،
Bize Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Husayn'dan, o Sâlim'den anlattı,
عن جابرٍ، أن النبيَّ ﷺ كان يَخْطُبُ قائمًا يومَ الجمعةِ، فجاءت عِيرٌ مِن الشامِ، فانْفَتل الناسُ إليها، حتى لم يَبْقَ إلا اثنا عشرَ رجلًا. قال: فأُنزلَت هذه الآيةُ في "الجمعةِ": {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} .
o Câbir'den nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü ayakta hutbe okurken Şam'dan bir kervan geldi. İnsanlar ona doğru yönelip gittiler; öyle ki geriye sadece on iki adam kaldı. [Câbir] dedi ki: Bunun üzerine Cuma sûresindeki şu ayet indirildi: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın edip seni ayakta bıraktılar” .
وأما اللهوُ، فإنه اخْتُلِف مِن أيِّ أجناسِ اللهوِ كان؛ فقال بعضُهم: كان كَبَرًا ومَزاميرَ.
Eğlenceye (lehv) gelince; bunun eğlence türlerinden hangisi olduğu hususunda ihtilaf edildi. Bazıları: O, keber (büyük def / davul) ve kavallardı (düdüklerdi), dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ سهلِ بنِ عَسْكَرٍ، قال: ثنا يحيى بنُ صالحٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ بلالٍ، عن جعفرِ بنِ محمدٍ، عن أبيه، عن جابرِ بنِ عبدِ اللَّهِ، قال: كان الجواري إذا نُكِحوا، كانوا يَمُرُّون بالكَبَرِ والمزاميرِ ويَتْرُكون النبيَّ ﷺ قائمًا على المنبرِ ويَنْفَضُّون إليها، فأنْزَل اللَّهُ: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} .
Bize Muhammed b. Sehl b. Asker anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Bilâl, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; [Câbir] dedi ki: Cariyeler evlendirildiklerinde keber ve düdüklerle geçerlerdi; [insanlar da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde ayakta bırakır ve ona doğru akın edip giderlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru akın ettiler” [ayetini] indirdi .
وقال آخرون: كان طَبْلًا.
Başkaları ise: O davuldu, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: اللهوُ الطَّبْلُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, [Mücâhid] şöyle dedi: Eğlence (el-lehv), davuldur.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الأَشْيَبُ ، قال: ثنا ورقاءُ، قال: ذكَر عبدُ اللَّهِ بنُ أبي نَجيحٍ، عن إبراهيمَ بنِ أبي بكرٍ، عن مجاهدٍ، أن اللهوَ هو الطَّبْلُ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Eşyeb anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, dedi ki: Abdullâh b. Ebî Necîh, İbrâhîm b. Ebî Bekr'den, o Mücâhid'den nakletti ki: Eğlence (lehv), davuldur.
والذي هو أولى بالصوابِ في ذلك الخبرُ الذي روَيْناه عن جابرٍ؛ لأنه قد أدْرَك أمرَ القومِ شاهَدهم .
Bu hususta doğruya en yakın olan, Câbir'den rivayet ettiğimiz haberdir; çünkü o, bu topluluğun durumuna yetişmiş ve onları bizzat görmüştür .
وقولُه: {قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ}. يقول جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهم يا محمدُ: الذي عندَ اللَّهِ مِن الثوابِ، لمن جلَس مُسْتَمِعًا خطبةَ رسولِ اللَّهِ ﷺ وموعظتَه يومَ الجمعةِ إلى أن يَفْرُغَ رسولُ اللَّهِ ﷺ منها - خيرٌ له مِن اللهوِ ومِن التجارةِ التي يَنفَضُّون إليها، {وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}. يقولُ: واللَّهُ خيرُ رازقٍ، فإليه فارْغَبوا في طلب أرزاقِكم، وإياه فاسْأَلوا أن يُوَسِّعَ عليكم مِن فضلِه دونَ غيرِه.
O'nun: {قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ} “De ki: Allah katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır” buyruğuna gelince; Senâsı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki ey Muhammed: Cuma günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbesini ve vaazını, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bitirinceye kadar oturup dinleyen kimse için Allah katındaki mükâfat, onların dağılıp gittikleri eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır. {وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.” Şöyle buyurmaktadır: Allah, en hayırlı rızık verendir; öyleyse rızkınızı arama hususunda yalnız O'na yönelin ve başkasına değil, sadece O'na lütfundan size bolca vermesi için dua edin.
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الجُمُعةِ"
Cuma Suresi tefsirinin sonudur.