لكم الأرضَ بساطًا تَسْتَقِرُّون عليها وتَمْتَهِدونها.
...üzerinde yerleşip karar kılasınız ve onu döşek edinesiniz diye yeri sizin için bir sergi [yapmıştır].
وقولُه: {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا}. يقولُ: لتَسْلُكوا منها طرقًا شِعابًا متفرقةً. والفِجاجُ جمعُ فجٍّ، وهو الطريقُ.
O'nun {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا} “Ki oradaki geniş yollarda yürüyesiniz diye” sözü; “Orada ayrılan farklı yollardan ve geçitlerden yürüyesiniz diye” demektir. El-Ficâc (الفِجاجُ), yol anlamına gelen fecc (فَجّ) kelimesinin çoğuludur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا}. قال: طُرُقًا وأعلامًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا} “Ki oradaki geniş yollarda yürüyesiniz diye” sözü hakkında onun: “Yollar ve işaretler” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا}. قال: طرقًا .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا} “Ki oradaki geniş yollarda yürüyesiniz diye” sözü hakkında: “Yollar” dediğini rivayet etti .
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا}. يقولُ: طرقًا مختلفةً .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا} “Ki oradaki geniş yollarda yürüyesiniz diye” sözü hakkında: “Farklı farklı yollar” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي}. [يقولُ تعالى ذكرُه: قال نوحٌ: ربِّ إن قومى عَصَوْني] ، فخالَفوا أمرى، وردُّوا علىَّ ما دعَوْتُهم إليه من الهدَى والرَّشادِ، {وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا}. يقولُ: واتَّبَعوا في معصيتِهم إياى مَن دعاهم إلى ذلك ممن كثُر مالُه وولدُه فلم يَزِدْه كثرةُ مالِه وولدِه إلا خَسَارًا وبُعدًا مِن اللهِ، وذَهابًا عن مَحَجَّةِ الطريقِ.
O'nun {قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي} “Nûh dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten onlar bana isyan ettiler'” sözü; [Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Nûh dedi ki: Rabbim, şüphesiz kavmim bana isyan etti] , emrime karşı geldi ve kendilerini davet ettiğim hidayet ve doğruluğu reddetti; {وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا} “ve malı ile çocuğu kendisine ziyandan başka bir şey artırmayan kimseye uydular” sözü ise; “Bana isyan etme hususunda, malı ve evladı çoğalan fakat malının ve evladının çokluğu kendisine ziyan, Allah'tan uzaklaşma ve dosdoğru yoldan sapmadan başka bir şey artırmayan kişiye ve onları buna çağıran kimselere uydular” demektir.
واختَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {وَوَلَدُهُ}؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ:
Kurrâ, O'nun {وَوَلَدُهُ} “ve çocuğu” sözünün kıraatinde ihtilaf etti. Medine kurrâsının geneli bunu şöyle okudu:
{وَوَلَدُهُ} بفتحِ الواوِ واللامِ، وكذلك قرَءوا ذلك في جميعِ القرآنِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ بضمِّ الواوِ وسكونِ اللامِ، وكذلك كلُّ ما كان من ذكرِ الولدِ مِن سورةِ "مريمَ" إلى آخرِ القرآنِ. وقرَأ أبو عمرٍو كلَّ ما فى القرآن مِن ذلك بفتحِ الواوِ واللامِ غيرَ هذا الحرفِ الواحدِ في سورةٍ "نوحٍ"، فإنه كان يَضُمُّ الواوَ منه .
Vâv ve lâm harflerinin fethasıyla {وَوَلَدُهُ} şeklinde okudular; Kur'an'ın tamamında da böyle okumuşlardır. Kûfe kurrâsının geneli ise vâv'ın dammesi ve lâm'ın sükûnuyla okudu; Meryem Suresi'nden Kur'an'ın sonuna kadar geçen bütün “veled” lafızlarını da böyle okudular. Ebû Amr ise Nûh Suresi'ndeki bu tek kelime hariç Kur'an'daki bu tür kelimelerin hepsini vâv ve lâm'ın fethasıyla okumuştur ; çünkü o, buradaki kelimenin vâv harfini dammeli okumaktaydı .
والصوابُ من القولِ عندَنا فى ذلك أن كلَّ هذه القراءاتِ قراءاتٌ معروفةٌ، مُتقارباتُ المعانى، فبأىِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bu kıraatlerin hepsi meşhur ve anlamları birbirine yakın kıraatlerdir; okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا}. يقولُ: ومكَروا مكرًا عظيمًا.
O'nun {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} “Ve çok büyük bir tuzak kurdular” sözü; “Büyük bir tuzak kurdular” demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كُبَّارًا}. قال: عظيمًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كُبَّارًا} “çok büyük” sözü hakkında onun: “Büyük” dediğini rivayet etti .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} كبيرًا ، كهيئةِ قولِه: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} [النبأ: ٣٥].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} “Ve çok büyük bir tuzak kurdular” sözü hakkında: “Büyük ; tıpkı O'nun {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا} 'Orada ne boş bir söz işitirler ne de bir yalanlama' [Nebe: 35] sözü gibidir” dedi.
والكُبَّارُ هو الكبيرُ، كما قال ابنُ زيدٍ. تقولُ العرب: أمرٌ عجيبٌ وعُجَابٌ،
el-Kübbâr (الكُبَّارُ), İbn Zeyd'in de dediği gibi büyük demektir. Araplar [şöyle] derler: acîb (عجيبٌ) ve ucâb (عُجَابٌ) bir iş,
بالتخفيفِ، وعُجَّابٌ بالتشديدِ، ورجلٌ حُسَانٌ وحُسَّانٌ، وجُمَالٌ وجُمَّالٌ، بالتخفيفِ والتشديدِ، وكذلك كبيرٌ وكُبَّارٌ، بالتخفيفِ والتشديدِ.
...şeddesiz [ucâb] ve şeddeli olarak uccâb (عُجَّابٌ), yine şeddesiz ve şeddeli olarak husân (حُسَانٌ) ve hussân (حُسَّانٌ) bir adam, cumâl (جُمَالٌ) ve cummâl (جُمَّالٌ) [bir adam] derler; kebîr (كبيرٌ) ve kübbâr (كُبَّارٌ) da şeddesiz ve şeddeli olarak böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا (٢٣) وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا (٢٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair söz: {وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا (٢٣) وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا (٢٤)} “Ve dediler ki: 'Sakın ilahlarınızı bırakmayın; hele Vedd'i, Suvâ'ı, Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!' (23) Böylece pek çok kimseyi saptırdılar. Sen de o zalimlere sapıklıktan başka bir şey artırma! (24)”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن إخبارِ نوحٍ عن قومِه: {وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. وكان هؤلاء نفرًا من بنى آدم -فيما ذُكِر عن آلهةِ القومِ الذين كانوا يَعْبُدونها- وكان مِن خبرِهم، فيما بلَغَنا، ما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن موسى، عن محمدِ بنِ قيسٍ: {وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: كانوا قومًا صالحين من بنى آدمَ، وكان لهم تُبّاعٌ يَقْتَدُون بهم، فلما ماتوا قال أصحابُهم الذين كانوا يَقْتَدُون بهم: لو صوَّرناهم كان أشوقَ لنا إلى العبادةِ إذا ذكَرْناهم. فصوّروهم، فلما ماتوا وجاء آخرون، دبَّ إليهم إبليسُ فقال: إنما كانوا يَعْبُدُونهم، وبهم يُسْقَون المطرَ. فعبَدُوهم .
Zikri yüce olan Allah, Nûh'un kavminden haber verdiğini bildirerek şöyle buyurmaktadır: {وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Ve dediler ki: 'Sakın ilahlarınızı bırakmayın; hele Vedd'i, Suvâ'ı, Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!'” Kavmin taptığı ilahlar hakkında zikredildiğine göre bunlar Âdemoğullarından birtakım kimselerdi. Bize ulaşan haberlerine göre; Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mûsâ'dan, o da Muhammed b. Kays'tan {وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Ye'ûk'u ve Nesr'i” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Âdemoğullarından salih bir topluluk idi; onlara uyup izlerinden giden tabileri vardı. Bunlar vefat edince, kendilerine uyan arkadaşları: 'Onların suretlerini yapsak, kendilerini andığımızda ibadete daha çok şevk duyarız ' dediler ve suretlerini yaptılar. Onlar da ölüp sonrakiler gelince İblis onlara sokulup: 'Onlar ancak bunlara tapıyorlardı ve bunlar sayesinde kendilerine yağmur veriliyordu' dedi. Bunun üzerine onlara taptılar .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن عكرِمةَ، قال: كان بينَ آدمَ ونوحٍ عَشَرةُ قرونٍ ، كلُّهم على الإسلامِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o İkrime'den onun şöyle dediğini rivayet etti: “Âdem ile Nûh arasında hepsi İslâm üzere olan on nesil vardı .”
وقال آخرون: هذه أسماءُ أصنامِ قومِ نوحٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunlar, Nûh kavminin putlarının isimleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: كان وَدٌّ لهذا الحىِّ من كَلْبٍ بدُومَةِ الجَنْدَلِ، وكان سُوَاعٌ لهُذَيلٍ برُهَاطٍ ، وكان يَغُوثُ لبنى غُطَيفٍ من مُرَادٍ بالجَوْفِ من سبأٍ، وكان يَعُوقُ لهَمْدانَ ببَلْخَعَ. وكان نَسْرٌ لذى كَلاعٍ من حِمْيَرٍ. قال: وكانت هذه الآلهةُ يَعْبُدُها قومُ نوحٍ، ثم اتخذَها العربُ بعد ذلك، واللهِ ما عدا خشبةً أو طينةً أو حجرًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Sakın ilahlarınızı bırakmayın; hele Vedd'i, Suvâ'ı, Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Vedd, Dûmetü'l-Cendel'deki Kelb kabilesine aitti. Suvâ', Rühât'taki Hüzeyl kabilesine aitti . Yağûs, Sebe'deki el-Cevf'te bulunan Murâd kabilesinin Benî Gutayf koluna aitti. Ye'ûk, Belha'daki Hemdân kabilesine aitti. Nesr ise Himyer'in Zü'l-Kelâ' koluna aitti. Dedi ki: Bu ilahlara Nûh'un kavmi tapıyordu, daha sonra Araplar da bunları edindiler; Allah'a yemin olsun ki bunlar bir tahta parçası, çamur veya taştan başka bir şey değildi.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: كانت آلهةً يَعْبُدُها قومُ نوحٍ، ثم عَبَدتها العربُ بعدَ ذلك. قال: فكان وَدٌّ لكَلْبٍ بدُومةِ الجَنْدَلِ، وكان سُوَاعٌ لهُذَيلٍ، وكان يَغُوثُ لبنى غُطَيفٍ من مُرَادٍ بالجَوفِ ، وكان يَعُوقُ لهَمْدانَ، وكان نَسْرٌ لذى الكَلاعِ من حِمْيَرٍ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Sakın ilahlarınızı bırakmayın; hele Vedd'i, Suvâ'ı, Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunlar Nûh kavminin taptığı ilahlardı, daha sonra Araplar da bunlara taptı.” Dedi ki: “Vedd, Dûmetü'l-Cendel'de Kelb kabilesine; Suvâ', Hüzeyl'e; Yağûs, el-Cevf'te Murâd kabilesinin Benî Gutayf koluna; Ye'ûk, Hemdân'a; Nesr ise Himyer'in Zü'l-Kelâ' koluna aitti .”
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: هذه أصنامٌ كانت تُعْبَدُ في زمانِ نوحٍ.
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Hele Vedd'i, Suvâ'ı, Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunlar Nûh zamanında tapınılan putlardı.”
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: هذه أصنامٌ، وكانت تُعْبَدُ في زمانِ نوحٍ .
Hüseyn'den rivayetle bana bildirildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “hele Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i” sözü hakkında: “Bunlar putlardı ve Nûh zamanında tapılıyordu ” dediğini işittim.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}: هي آلهةٌ كانت تكونُ باليمنِ.
Hüseyn'den rivayetle bana bildirildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “hele Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i” sözü hakkında: “Bunlar Yemen'de bulunan ilahlardı” dediğini işittim.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا}. قال: هذه آلهتُهم التي يَعْبُدُونَ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “hele Yağûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i” sözü hakkında: “Bunlar onların taptıkları ilahlarıydı ” dedi.
واختلَفت القرَأةُ فى قراءةِ قولِه: {وَدًّا}؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ المدينةِ: (وُدًّا) بضمِّ الواوِ، وقرَأته عامةُ قرَأةِ الكوفةِ والبصرةِ: {وَدًّا} بفتحِ الواوِ .
Kurrâ {وَدًّا} sözünün okunuşunda ihtilaf etti. Medine kurrâsının geneli bunu vâv harfinin dammesiyle (وُدًّا) şeklinde, Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise vâv harfinin fethasıyla {وَدًّا} şeklinde okudu .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان في قرَأةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar şehirlerin kurrâsı arasında meşhur iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِ نوحٍ: وقد ضلَّ بعبادةِ هذه الأصنامِ التي أُحدِثت على صورِ هؤلاءِ النفرِ المسمَّيْنَ فى هذا الموضعِ كثيرٌ من الناسِ. فنسَب الضَّلالَ، إذ ضلَّ بها عابدوها، إلى أنها المُضِلَّةُ.
O'nun {وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا} “Böylece pek çok kimseyi saptırdılar” sözü; Zikri yüce olan Allah Nûh'un sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: “Bu yerde isimleri zikredilen bu şahısların suretleri üzere sonradan yapılan bu putlara tapmak sebebiyle insanlardan pek çoğu sapmıştır.” Onlara tapanlar bu putlar sebebiyle saptığı için saptırma işini bizzat putlara nispet etmiştir.
وقولُه: {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا}. يقولُ: ولا تَزِد الظالمين أنفسَهم بكفرِهم بآياتِنا {إِلَّا ضَلَالًا}، إلا طبعًا على قلبِه، حتى لا يَهْتَدِى للحقِّ.
O'nun {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا} “Zâlimlerin ise sadece sapıklığını artır” sözü; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Âyetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle kendilerine zulmedenlerin {إِلَّا ضَلَالًا} “ancak sapıklığını artır”; yani hakka hidâyet bulamasınlar diye kalplerinin mühürlenmesinden başka [bir şeylerini artırma]!
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا (٢٥) وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair söz: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا (٢٥) وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (٢٦)} “Günahları yüzünden suda boğuldular ve ateşe sokuldular; kendilerine Allah'tan başka yardımcılar da bulamadılar. (25) Nûh dedi ki: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma!' (26)”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ}: من خطيئاتِهم {أُغْرِقُوا}.
Zikri yüce olan Allah {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ} “Günahları yüzünden” sözüyle; “Günahları sebebiyle {أُغْرِقُوا} 'suda boğuldular'” [anlamını] kastetmektedir.
والعربُ تَجْعَلُ "ما" صلةً فيما نُوِى به مذهبُ الجزاءِ، كما يُقالُ: أينَما تَكُنْ أَكُنْ، وحيثما تَجْلِسْ أَجْلِسْ. ومعنى الكلامِ: من خطيئاتِهم ما أُغْرِقوا.
Araplar, şart/ceza anlamı kastedilen yerlerde “mâ” (ما) edatını sıla (pekiştirme fazlalığı) yaparlar; nitekim “Eynemâ tekün ekün” (Nerede olursan orada olurum) ve “Haysümâ teclis eclis” (Nereye oturursan oraya otururum) denilir. Sözün anlamı: “Onlar günahları yüzünden suda boğuldular ” demektir.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ}. قال: فبخطيئاتِهم {أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا}.
İbn Zeyd bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ} “Günahları yüzünden” sözü hakkında: “Günahları sebebiyle {أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا} 'suda boğuldular ve ateşe sokuldular'” dedi.
وكانت الباءُ هاهنا فصلًا فى كلامِ العربِ.
Bâ harfi burada Arap kelamında bir bağlaç/ayıraçtır.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ قولَه: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا}. قال: بخطيئاتِهم أُغْرِقوا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا} “Günahları yüzünden suda boğuldular” sözü hakkında: “Günahları sebebiyle boğuldular” dediğini rivayet etti.
واختلَفت القرَأَةُ فى قراءةِ قولِه: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ}؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ الأمصارِ غيرَ أبي عمرٍو: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ} بالهمزِ والتاءِ. وقرَأ ذلك أبو عمرٍو: (ممَّا خَطاياهُمْ) بالألفِ بغيرِ همزٍ .
Kurrâ {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ} sözünün okunuşunda ihtilaf etti. Ebû Amr hariç şehirlerin kurrâsının geneli bunu hemze ve tâ ile {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ} şeklinde okudu. Ebû Amr ise bunu hemzesiz ve elif ile (ممَّا خَطاياهُمْ) şeklinde okumuştur .
والقولُ عندَنا أنهما قراءتان مَعْرُوفتان، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فهو مُصيبٌ.
Bize göre doğru görüş şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {فَأُدْخِلُوا نَارًا}: جهنمَ، {فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا}:
O'nun {فَأُدْخِلُوا نَارًا} “bir ateşe sokuldular”; [yani] cehenneme, {فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا} “ve Allah'tan başka kendilerine hiçbir yardımcı da bulamadılar” sözü [hakkında]:
تَقْتَصُّ لهم ممن فعَل ذلك بهم، ولا تَحُولُ بينَهم وبينَ ما فُعِل بهم.
...kendilerine bunu yapandan intikamlarını alacak veya kendileri ile başlarına gelen bu muamele arasına engel koyacak [yardımcılar bulamadılar]” demektir.
وقولُه: {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا}. [يقولُ تعالى ذكرُه: وقال نوحٌ ربِّ لا تَذَرْ على الأَرْضِ من الكافرين ديَّارًا] . ويعنى بالدَّيَّارِ من يَدُورُ في الأرضِ، فَيَذْهَبُ ويَجِيءُ فيها، وهو فَيْعالٌ من الدورانِ "دَيْوارًا"، اجتمَعت الياءُ والواوُ، فسبَقت الياءُ الواوَ وهى ساكنةٌ، وأُدغِمت الواوُ فيها، وصُيِّرتا ياءً مشددةً، كما قيلَ: الحَىُّ القَيَّامُ. مِن: قُمْت، وإنما هو قَيْوَامٌ. والعربُ تقولُ: ما بها دَيَّارٌ، ولا عريبٌ، ولا دَوِّىٌّ ، ولا صافرٌ، ولا نافخُ ضَرَمةٍ . تعنى بذلك كلِّه: ما بها أحدٌ.
O'nun {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Nûh dedi ki: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma!'” sözü; [Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Nûh dedi ki: Rabbim, yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma] . Deyyâr (دَيَّار) ile yeryüzünde dönüp dolaşan, gidip gelen kimse kastedilmektedir. Bu kelime “devr / deverân” (dönüp dolaşmak) kökünden fey'âl (فَيْعال) vezninde “deywâr” (دَيْوار) idi; yâ ve vâv harfleri yan yana gelip yâ sakin olarak vâv'ın önüne geçtiğinde vâv harfi yâ'ya idgam edildi ve ikisi şeddeli bir yâ yapıldı; nitekim “kumtü” (قُمْت) kökünden “el-Hayyu'l-Kayyâm” (الحَىُّ القَيَّامُ) denilmesi de böyledir, aslı “kayvâm” (قَيْوَام) idi. Araplar: “Orada ne bir deyyâr (dolaşan) ne bir arîb (yaşayan) ne bir devviyy (çölde konaklayan) ne bir sâfir (ıslık çalan) ne de bir nâfihu darame (ateş üfleyen) vardır” derler . Bunların hepsiyle “Orada hiç kimse yoktur” anlamını kastederler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا (٢٧) رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair söz: {إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا (٢٧) رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا (٢٨)} “'Çünkü Sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak günahkâr, nankör evlatlar dünyaya getirirler. (27) Rabbim! Beni, anne babamı, inanmış olarak evime gireni, mümin erkekleri ve mümin kadınları bağışla! Zalimlerin ise ancak helakini artır!' (28)”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ نوحٍ في دعائِه إياه على قومِه: إنك يا ربِّ إن تَذَرِ الكافرين أحياءً على الأرضِ، ولم تُهْلِكْهم بعذابٍ من عندِك، يُضِلُّوا عِبادَك الذين قد آمنوا بك، فيصدُّوهم عن سبيلِك، ولا يَلِدوا إلا فاجِرًا في دينِك، كَفَّارًا لنعمتِك.
Zikri yüce olan Allah, Nûh'un kavmi aleyhine yaptığı duasındaki sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: “Rabbim! Şüphesiz Sen kâfirleri yeryüzünde diri bırakır ve katından bir azapla onları helak etmezsen, Sana iman etmiş olan kullarını saptırır, onları Senin yolundan alıkoyarlar ve ancak dininde günahkâr, nimetine karşı pek nankör çocuklar dünyaya getirirler.”
وذُكِر أن قيلَ نوحٍ هذا القولَ ودعاءَه هذا الدعاءَ، كان بعدَ أن أَوْحَى إليه ربُّه: {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} [هود: ٣٦].
Zikredildiğine göre Nûh'un bu sözü söylemesi ve bu şekilde dua etmesi, Rabbi kendisine: {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} “'Daha önce iman etmiş olanlar dışında kavminden artık kimse iman etmeyecektir'” [Hûd: 36] şeklinde vahyettikten sonra gerçekleşmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا}: أمَا واللهِ ما دعا عليهم حتى أتاه الوحىُ من السماءِ. {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ}. فعندَ ذلك دعا عليهم نبيُّ اللهِ نوحٌ فقال: {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (٢٦) إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا}، ثم دعا دعوةً عامةً فقال: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}. إلى قولِه: {تَبَارًا}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'a yemin olsun ki, gökten kendisine: {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} 'Haberin olsun, daha önce iman etmiş olanlar dışında, kavminden hiç kimse asla iman etmeyecektir' vahyi gelene kadar onlar aleyhine dua etmedi. İşte o zaman Allah'ın nebisi Nûh onlar aleyhine dua edip: {وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (٢٦) إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا} 'Nûh dedi ki: Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma! (26) Çünkü Sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak günahkâr, nankör evlatlar dünyaya getirirler' dedi. Sonra genel bir dua ederek şöyle dedi: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} 'Rabbim! Beni, anne babamı, inanmış olarak evime gireni, mümin erkekleri ve mümin kadınları bağışla!' ... {تَبَارًا} 'helakini' sözüne kadar.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، قال: تلا قتادةُ: {لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا}. ثم ذكَر نحوَه .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den rivayet etti, o dedi ki: Katâde: {لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Yeryüzünde kâfirlerden dolaşan tek bir kişi bile bırakma!” ayetini okudu, sonra benzerini zikretti .
وقولُه: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ}. يقولُ: ربِّ اعفُ عنى، واستُرْ علىَّ ذُنوبي وعلى والدىَّ، {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا}. يقولُ: ولمن دخَل مسجِدِى ومُصلاىَ مُصَلِّيًا، {مُؤْمِنًا}. يقولُ: مصدِّقًا بواجبِ فرضِك عليه.
O'nun: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ} “Rabbim! Beni ve anne babamı bağışla!” sözü; Rabbim, beni affet, benim ve anne babamın günahlarını ört, {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا} “inanmış olarak evime gireni de” sözü; namaz kılan biri olarak mescidime ve namazgâhıma gireni [bağışla], {مُؤْمِنًا} “inanmış olarak” sözü ise; üzerine farz kıldığın şeylerin gerekliliğini tasdik eden biri olarak [gireni bağışla] demektir.
وبنحوِ الذي قلنا فى معنى قولِه: {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا} قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا} “inanmış olarak evime gireni” sözünün anlamı hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ آدمَ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهدىٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبى سِنانٍ، [عن ثابتٍ] ، عن الضحاكِ: {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا}. قال: مسجِدِى .
Bize Bişr b. Âdem rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Sinân'dan, [o Sâbit'ten] , o Dahhâk'ten: {وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا} “inanmış olarak evime gireni” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Mescidimi [demektir]” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي سِنانٍ سعيدٍ، عن
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Sinân Saîd'den, o da...
الضحاكِ مثلَه.
Dahhâk'ten benzerini [rivayet etti].
وقولُه: {وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}. يقولُ: وللمُصَدِّقين بتوحيدِك والمصدِّقاتِ.
O'nun: {وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “mümin erkekleri ve mümin kadınları da” sözü; Senin birliğini tasdik eden erkekleri ve tasdik eden kadınları da [bağışla] demektir.
وقولُه: {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا}. يقولُ: ولا تَزِدِ الظالمين أنفسَهم بكفرِهم إلا خسارًا.
O'nun: {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا} “Zalimlerin ise ancak helakini artır!” sözü; küfürleriyle kendilerine zulmedenlerin ancak hüsranını artır demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا تَبَارًا}. قال: خسارًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِلَّا تَبَارًا} “ancak helakini [artır]” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Hüsran [demektir]” .
وقد بيَّنتُ معنى قولِ القائلِ: تَبَرتُ. فيما مضَى بشواهدِه وذكْرِ أقوالِ أهلِ التأويلِ فيه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Konuşanın tebertü (تَبَرْتُ) sözünün anlamını, şahitleriyle ve tevil ehlinin bu husustaki görüşlerini zikrederek daha önce açıklamıştım; bu da [aynı açıklamayı] bu yerde tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، قال: قال معمرٌ: ثنا الأعمشُ، عن مجاهدٍ، قال: كانوا يَضْرِبون نوحًا حتى يُغْشَى عليه، فإذا أفاق قال: ربِّ اغْفِرْ لقومى فإنهم لا يَعْلَمون .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr rivayet edip dedi ki: Ma'mer dedi ki: Bize el-A'meş, Mücâhid'den rivayet etti, o dedi ki: “Nûh'u bayılıncaya kadar döverlerdi; kendine gelince ise: 'Rabbim! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar' derdi” .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "نوحٍ" ﷺ
Nûh sallallâhu aleyhi ve sellem Suresi tefsirinin sonu.