Binûn

"Burûc Suresi"nin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال بعض نحويِّى الكوفةِ : يقالُ في التفسير: إنَّ جواب القسمِ في قولِه: {قُتِلَ}. كما كان قسمُ {وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا} في قولِه: {قَدْ أَفْلَحَ}. هذا في التفسير. قال : ولم نجد العربَ تَدَعُ القسم بغيرِ لامٍ يُستقبَلُ بها أو "لا" أو "إن" أو "ما"، فإنْ يكنْ ذلك كذلك، فكأنه مما تُرِك فيه الجوابُ، ثم استُؤْنِف موضعُ الجوابِ بالخبرِ، كما قيل: يأيُّها الإنسانُ. في كثيرٍ من الكلامِ.

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Tefsirde, yeminin cevabının O'nun {قُتِلَ} “Kahrolsun” kavlinde olduğu söylenir; tıpkı {وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا} “Güneşe ve onun aydınlığına andolsun” yemininin [cevabının] O'nun {قَدْ أَفْلَحَ} “Muhakkak kurtuluşa ermiştir” kavlinde olması gibi. Bu, tefsirdeki açıklamadır. Dedi ki : Biz Arapların, yemini başında karşılayıcı bir “lâm”, “lâ”, “in” veya “mâ” [harfi] olmaksızın bıraktığını görmedik. Eğer durum böyle ise, bu, [yemin] cevabının terk edildiği (hazfedildiği), sonra da pek çok sözde: “Ey insan!” denildiği gibi cevap makamına yeni bir haberle (istînâf olarak) başlandığı yerlerdendir.

وأَولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: جواب القسم في ذلك متروكٌ، والخبرُ مستأنَفٌ؛ لأنَّ علامة جوابِ القسمِ لا تحذفُها العربُ مِن الكلامِ إذا أجابَتْه.

Bu hususta bana göre isabete en yakın olan görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bu [ayette] yeminin cevabı terk edilmiş (hazfedilmiş) olup, haber yeni bir başlangıçtır (müstenefedir); zira Araplar yemine cevap verdiklerinde, yeminin cevap alametini kelamdan hazfetmezler.

وأولى التأويلين بقوله: {قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ}: لعن أصحابُ الأُخْدُودِ الذين أَلْقَوا المؤمنين والمؤمناتِ في الأخدودِ.

{قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ} “Kahrolsun o hendeğin sahipleri” kavli hakkındaki iki yorumdan [isabete] en yakın olanı: Mümin erkekleri ve mümin kadınları hendeğe atan hendek sahipleri lanetlenmiştir, [şeklindeki tevildir].

وإنما قلتُ: ذلك أولى التأويلين بالصوابِ؛ للذي ذكَرْنا عن الربيعِ من العلَّةِ، وهو أَنَّ اللهَ أَخبر أنَّ لهم عذابَ الحريق مع عذاب جهنم، ولو لم يكونوا أُحْرِقوا في الدنيا لم يكن لقولِه: {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ}. معنًى مفهومٌ، مع إخباره أنَّ لهم عذابَ جهنم؛ لأنَّ عذابَ جهنم هو عذابُ الحريقِ مع سائر أنواعِ عذابِها في

Bunun, iki tevil içinden isabete en yakın olanı olduğunu söylememin sebebi; er-Rebî'den aktardığımız gerekçeden ötürüdür. O da şudur: Allah, cehennem azabıyla birlikte onlar için [ayrıca] yangın (yakıcı ateş) azabı olduğunu haber vermiştir. Şayet onlar dünyada [ateşte] yakılmış olmasalardı, kendilerine cehennem azabı olduğunu bildirmesine rağmen O'nun: {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} “Ve onlar için yangın azabı vardır” buyurmasının anlaşılır bir manası olmazdı. Çünkü cehennem azabı, diğer azap çeşitleriyle birlikte bizzat yakıcı ateş azabının ta kendisi olup [bu da]

الآخرة. والأُخْدُودُ الحُفْرَةُ تُحفَرُ في الأرضِ.

Ahirette. Uhdûd (أُخْدُود) ise yerde kazılan çukur/hendek demektir.

وقولُه: {النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ}. فقولُه {النَّارِ}: ردٌّ على {الْأُخْدُودِ}؛ ولذلك خُفِضَتْ، وإنما جاز ردُّها عليه وهى غيرُه؛ لأنَّها كانت فيه، فكأنَّها - إذ كانت فيه - هو، فجرَى الكلامُ عليه؛ لمعرفةِ المخاطَبين به بمعناه، وكأنه قيل: قُتِل أصحابُ النارِ ذاتِ الوقود.

Yüce Allah'ın: {النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ} “O alevli ateşin [sahipleri]” kavline gelince: O'nun {النَّارِ} “Ateşin” kavli, {الْأُخْدُودِ} “Hendeğin” kelimesine bedeldir (redd); bu yüzden kesre ile mecrur kılınmıştır. Ateş, hendekten farklı bir şey olduğu halde ona bedel yapılması şu sebeple caiz olmuştur: Ateş hendeğin içinde bulunduğu için sanki hendek bizzat ateşin kendisiymiş gibi değerlendirilmiş ve muhataplar anlamı bildiği için söz bu minval üzere cereyan etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “O tutuşturulmuş ateşin sahipleri kahrolsun!”

ويعنى بقوله: {ذَاتِ الْوَقُودِ}: ذاتِ الحطَبِ الجَزْلِ ، وذلك إذا فُتِحتِ الواوُ، فأمَّا الوُقودُ بضمِّ الواوِ، فهو الاتِّقادُ.

O'nun {ذَاتِ الْوَقُودِ} kavmiyle kastettiği: Bol ve iri odunlu demektir. Bu, vav harfinin fethasıyla okunduğunda (el-Vakûd) böyledir; vav harfinin dammesiyle okunan el-Vukûd (الوُقود) ise tutuşmak/alevlenmek demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ (٦) وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ (٧) وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ}

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirine dair görüş: {إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ (٦) وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ (٧) وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “Hani onlar onun başında oturmuşlardı. Ve onlar müminlere yaptıklarını seyrediyorlardı. Onlardan, sadece Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman ettikleri için intikam alıyorlardı.”

يقولُ تعالى ذكرُه: النارِ ذاتِ الوَقودِ، إذ هؤلاء الكفارُ من أصحابِ الأخدودِ {عَلَيْهَا}. يعنى: على النار، فقال: {عَلَيْهَا}. والمعنى أنهم قعودٌ على حافَةِ الأخدودِ، فقيل: على النارِ، والمعنى لشفيرِ الأخدودِ؛ لمعرفةِ السامِعين معناه.

Şanı Yüce olan buyuruyor ki: O alevli ateş [sahipleri], o hendek ehlinden olan kâfirler {عَلَيْهَا} “onun başında” iken. Yani: Ateşin başında iken. {عَلَيْهَا} buyurmuştur, anlamı ise: Onlar hendeğin kenarında oturmuşlardı. [Fakat] dinleyenlerin manayı bilmesinden ötürü hendeğin kenarı kastedilerek “ateşin üzerinde/başında” denilmiştir.

وكان قتادة يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ (٥) إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ}: يعنى بذلك المؤمنين.

Katâde bu hususta Bişr'in bize anlattığı şu sözü söylüyordu; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ (٥) إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ} “O alevli ateşin [sahipleri], hani onlar onun başında oturmuşlardı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Bununla müminleri kastetmektedir.”

وهذا التأويلُ الذي تأوَّله قتادةُ على مذهبِ من قال: قُتِل أصحابُ الأخدودِ من أهلِ الإيمانِ.

Katâde'nin yaptığı bu yorum, “Hendek ehlinden iman sahipleri öldürüldü” diyen kimselerin mezhebine göredir.

وقد دَلَّلْنا على أنَّ الصوابَ مِن تأويلِ ذلك غيرُ هذا القولِ الذي وجَّه تأويلَه قتادةُ قبلُ.

Biz, bunun teviline ilişkin doğru olanın, daha önce Katâde'nin yönelttiği bu tevil görüşünden başkası olduğuna delil getirmiştik.

وقولُه: {وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: والكفارُ على ما يفعَلون بالمؤمنين، من عرضِهم على الرجوع عن دينِهم، {شُهُودٌ}] . يعني: حضورٌ.

Yüce Allah'ın: {وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ} kavline gelince. [Şanı Yüce olan buyuruyor ki: Kâfirler, dinlerinden dönmelerini teklif ederek müminlere yaptıklarını {شُهُودٌ}] . Yani: [bizzat] hazır bulunarak seyrediyorlardı.

وبالذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimiz doğrultuda tevil ehli de [aynısını] söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ}: يعنى بذلك الكفارَ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ} “Ve onlar müminlere yaptıklarını seyrediyorlardı”: “Bununla kâfirleri kastetmektedir” dedi.

وقوله: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما وجَد هؤلاء الكفارُ الذين فتنوا المؤمنين - على المؤمنين - والمؤمناتِ بالنارِ، في شيءٍ، ولا فعَلوا بهم ما فعَلوا بسببٍ، إلا مِن أجلِ أنهم آمنوا باللهِ.

Yüce Allah'ın: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} kavline gelince. Şanı Yüce olan buyuruyor ki: Müminlere ateşle işkence eden bu kâfirler, mümin erkeklere ve mümin kadınlara hiçbir şeyden ötürü kızıp kin beslemediler ve onlara yaptıklarını sırf Allah'a iman etmelerinden başka hiçbir sebeple yapmadılar.

وقال: {إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ}. لأنَّ المعنيَّ: إلا إيمانَهم باللهِ. فلذلك حسُن في موضعِه: {يُؤْمِنُوا}. إذ كان الإيمانُ لهم صفةً.

{إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ} “Sadece Allah'a iman etmelerinden dolayı” buyurmuştur; çünkü kastedilen mana: “Sırf Allah'a iman etmeleridir”. Bu sebeple iman onlar için bir nitelik (fiil) olduğundan, yerinde {يُؤْمِنُوا} “iman etmeleri” [şeklinde muzari fiilin gelmesi] güzel olmuştur.

{الْعَزِيزِ}. يقولُ: الشديدِ في انتقامِه ممَّن انتقَم منه، {الْحَمِيدِ}.

{الْعَزِيزِ} “Azîz” buyuruyor; yani: İntikam aldığı kimseden intikamı pek çetin olan, {الْحَمِيدِ} “Hamîd” [buyuruyor].

يقولُ: المحمودِ بإحسانِه إلى خَلْقِه.

Şöyle buyuruyor: Yarattıklarına olan ihsanından ötürü övülmeye layık olandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٩) إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ (١٠)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirine dair görüş: {الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٩) إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ (١٠)} “O ki, göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Ve Allah her şeye şahittir. Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler var ya, işte onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: الذي له سلطانُ السماواتِ السبعِ والأرضِ وما فيهنَّ، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ على فعلِ هؤلاءِ الكفارِ مِن

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yedi göğün, yerin ve içindekilerin hâkimiyeti Kendisine ait olan O'dur. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Ve Allah her şeye şahittir.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, şu kâfirlerin...

أصحابِ الأخدودِ بالمؤمنين الذين فتنوهم - شاهدٌ، وعلى غير ذلك من أفعالِهم وأفعالِ جميع خَلْقِه، وهو مجازيهم جزاءَهم.

işkence ettikleri müminlere yaptıklarına şahittir; onların diğer fiillerine ve bütün yarattıklarının yaptıklarına da şahittir ve onlara cezalarını eksiksiz verecektir.

وقوله: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}. يقول: إِنَّ الذين ابتَلَوا المؤمنين والمؤمناتِ باللهِ، بتعذيبِهم وإحراقِهم بالنارِ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} kavline gelince. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah'a inanan mümin erkekleri ve mümin kadınları ateşte yakıp azap ederek imtihana/işkenceye tabi tutanlar.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimiz doğrultuda tevil ehli de [aynısını] söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه،، عن ابن عباسٍ: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}: حرَّقوا المؤمنين والمؤمناتِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler”: Mümin erkekleri ve mümin kadınları yaktılar .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا}. قال: عذَّبوا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا} “Şüphesiz işkence edenler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Azap ettiler” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}. قال: حرَّقوهم بالنارِ (١)

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Onları ateşle yaktılar” (١).

حدَّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}. يقولُ: حرَّقوهم (١).

Bana el-Huseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence ettiler” kavli hakkında şöyle derken işittim: “Onları yaktılar” (١).

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن ابن أَبْرَى: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ}: حرَّقوهم.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o İbn Ebrâ'dan nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler”: Onları yaktılar .

وقولُه: {ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا}. يقولُ: ثم لم يتوبوا من كفرهم، وفعلهم الذي فعَلوا بالمؤمنين والمؤمنات من أجل إيمانهم باللهِ، فَلَهُمْ {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} في الآخرة، {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} في الدنيا.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا} kavline gelince. Buyuruyor ki: Sonra küfürlerinden ve Allah'a iman etmeleri sebebiyle mümin erkeklere ve mümin kadınlara yaptıklarından tövbe etmediler; işte {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} ahirette onlar için cehennem azabı vardır, {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} ve dünyada onlar için yangın azabı vardır.

كما حدَّثت عن عمارٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ}: في الآخِرَةِ، {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ}: في الدنيا .

Nitekim bana Ammâr'dan nakledildiğine göre; dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den nakletti: {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ}: Ahirette, {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ}: Dünyada .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١) إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢)}

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirine dair görüş: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١) إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için altından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur. Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir.”

يقول تعالى ذكرُه: إِنَّ الذين أَقَرُّوا بتوحيدِ اللهِ؛ وهم هؤلاء القومُ الذين حرَّقهم أصحابُ الأخدودِ، وغيرُهم مِن سائرِ أهلِ التوحيدِ، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعمِلوا بطاعةِ اللهِ، واتَّمَروا لأمرِه، وانتهَوا عما نهاهم عنه، {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: لهم في الآخرةِ عندَ اللهِ بساتينُ تجرى مِن تحتها الأنهارُ والخمرُ واللبنُ والعسلُ، {الْفَوْزُ الْكَبِيرُ}. يقولُ: هذا الذي [هو لهؤلاءِ] المؤمنين في الآخرةِ، هو الظُّفَرُ الكبيرُ بما طلَبوا والتمَسوا بإيمانِهم باللهِ في الدنيا، وعملِهم بما أمَرهم اللهُ به فيها ورَضِيه منهم.

Şanı Yüce olan buyuruyor ki: Şüphesiz Allah'ın birliğini tasdik edenler -ki onlar hendek ehlinin yaktığı bu topluluk ve diğer bütün tevhid ehlidir- {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler”. Buyuruyor ki: Allah'a itaat doğrultusunda amel edenler, O'nun emrine boyun eğip yasakladığı şeylerden kaçınanlar [var ya], {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “onlar için altından ırmaklar akan cennetler vardır”. Buyuruyor ki: Ahirette Allah katında onlar için altından nehirler, [cennet] şarabı, süt ve bal akan bahçeler vardır. {الْفَوْزُ الْكَبِيرُ} “Büyük kurtuluş”. Buyuruyor ki: Ahirette bu müminler için olan bu mükâfat, dünyada Allah'a iman etmeleri ve O'nun orada kendilerine emredip kendilerinden razı olduğu amelleri işlemeleri karşılığında talep edip arzuladıkları şeylere nail olmaları hususundaki büyük bir zaferdir/kazançtır.

وقولُه: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إِنَّ

Yüce Allah'ın: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ} “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir.” kavli hakkında Şânı Yüce olan, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem buyuruyor ki: Şüphesiz

بطش ربِّك يا محمدُ - لمن بطش به مِن خَلْقِه، وهو انتقامُه ممَّن انتقَم منه - لشديدٌ.

Rabbinin yakalaması -ey Muhammed, yarattıklarından yakalayıp cezalandırdığı kimseler için; ki bu O'nun intikam aldığı kimseden intikamıdır- pek çetindir.

وهذا تحذيرٌ مِن اللهِ لقومِ رسوله محمدٍ ﷺ، أن يَحِلَّ بهم من عذابِه ونِقْمتِه نظيرُ الذي حل بأصحابِ الأخدودِ على كفرِهم به، وتكذيبِهم رسولَه، وفِتْنتِهم المؤمنين والمؤمناتِ منهم.

Bu , Allah'a kâfir olmaları, Peygamberini yalanlamaları ve aralarındaki mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence etmeleri sebebiyle hendek ehlinin başına gelen azap ve intikamın bir benzerinin kendi başlarına da gelmesi hususunda Allah'tan, Resûlü Muhammed'in ﷺ kavmine bir uyarıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣) وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٦) هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirine dair görüş: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣) وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٦) هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨)} “Şüphesiz O, ilkin yaratıp [sonra] tekrar diriltir. Ve O, çok bağışlayandır, çok sevendir; Arş'ın sahibidir, yücedir; dilediğini hakkıyla yapandır. Sana o orduların haberi geldi mi? Firavun ve Semûd'un?”

اختلَف أهل التأويل في معنى قوله: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: إنَّ اللَّهَ أَبدَأَ خَلْقَه، فهو يُبْدِي . بمعنى: يُحْدِثُ خلْقَه ابتداءً، ثم يميتُهم، ثم يعيدُهم أحياءً بعدَ مماتِهم، كهيئتِهم قبلَ مماتِهم.

Tevil ehli O'nun: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “Şüphesiz O, ilkin yaratıp [sonra] tekrar diriltir” kavlinin anlamı hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: Allah yaratmayı ilk olarak başlatmıştır, O ilk baştan var edendir . Yani: Yaratmayı başlangıçta var eder, sonra onları öldürür, sonra ölümlerinden sonra onları ölümlerinden önceki suretlerinde yeniden diri olarak döndürür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يُبْدِئُ وَيُعِيدُ}: يعنى الخَلْقَ .

Bana el-Huseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “ilkin yaratıp [sonra] tekrar diriltir” kavli hakkında: “Mahlukatı kastetmektedir” derken işittim .

حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {يُبْدِئُ وَيُعِيدُ}. قال: يُبدى الخَلْقَ حِينَ خَلَقه، ويعيدُه يومَ القيامةِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} kavli hakkında şöyle dedi: “Yaratıkları ilk yarattığı anda var eder, kıyamet gününde de onları tekrar [hayata] döndürür” .

وقال آخرون: بل معني ذلك: إنه هو يُبدئُ العذابَ ويعيدُه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; şüphesiz O, azabı ilkin başlatır ve onu tekrarlar [şeklindedir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ}. قال: يُبدئُ العذابَ ويعيدُه .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “Şüphesiz O, ilkin yaratıp [sonra] tekrar diriltir”. Dedi ki: “Azabı ilkin başlatır ve [sonra] tekrarlar” .

وأَولى التأويلين في ذلك عندى بالصوابِ وأشبهُهما بظاهرِ ما دلَّ عليه التنزيلُ - القولُ الذي ذكرناه عن ابن عباسٍ، وهو أنه يُبدئُ العذابَ لأهلِ الكفرِ به ويعيدُ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} [في الآخرة] ، {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} في الدنيا. فأبْدَأ ذلك لهم في الدنيا، وهو يعيدُه لهم في الآخرةِ.

Bu husustaki iki yorumdan bana göre isabete en yakın ve indirilen ayetin zahirinin delaletine en çok benzeyeni, İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz şu görüştür: O, Kendisini inkâr eden kâfirlere azabı ilkin başlatır ve [sonra] tekrarlar; nitekim şanı Yüce olan şöyle buyurmuştur: {فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} [Ahirette] “onlar için cehennem azabı vardır”, {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} “ve onlar için yangın azabı vardır”: Dünyada. Böylece bunu onlar için dünyada başlatmış olup ahirette de onlara tekrarlayacaktır.

وإنما قلتُ: هذا أَولى التأويلين بالصوابِ؛ لأنَّ اللَّهَ أَتبَع ذلك قوله: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ}. فكان للبيانِ عن معنى شدَّةِ بطشِه الذي قد ذكَره قبلَه، أشبهُ به بالبيانِ عما لم يَجْرِ له ذكرٌ، ومما يؤيدُ ما قلنا من ذلك وضوحًا وصحةً، قولُه: {وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ}. فبيَّنَ ذلك عن أنَّ الذي قبله من ذكرِ خبرِه عن عذابِه وشدَّةِ عقابِه.

Bunun isabete en yakın iki yorumdan biri olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü Allah bunu: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ} “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir” kavlinin peşinden getirmiştir. Dolayısıyla daha önce zikretmiş olduğu 'yakalamasının çetinliği' anlamını açıklaması, hakkında hiçbir zikir geçmemiş olan bir şeyi açıklamasından [bağlama] daha uygundur. Bu hususta söylediğimizi açıklık ve sıhhat bakımından destekleyen delillerden biri de O'nun: {وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ} “Ve O, çok bağışlayandır, çok sevendir” kavlidir. Bu ifade de kendisinden önceki kısmın, O'nun azabından ve cezasının çetinliğinden verilen bir haber olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

وقولُه: {وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ}. يقول تعالى ذكره: وهو ذو المغفرة لمن تاب إليه من ذنوبه، وذو المحبةِ له.

O'nun: {وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ} “Ve O, çok bağışlayandır, çok sevendir” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: O, günahlarından tevbe edip Kendisine dönen kimse için mağfiret sahibi ve onu çok sevendir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti:

قوله: {الْغَفُورُ الْوَدُودُ}. يقولُ: الحبيبُ .

O'nun: {الْغَفُورُ الْوَدُودُ} kavli hakkında [İbn Abbâs]: “Çok sevilen (el-Habîb) demektir” dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {الْغَفُورُ الْوَدُودُ}. قال: الرحيمُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {الْغَفُورُ الْوَدُودُ} kavli hakkında şöyle dedi: “Merhametli (er-Rahîm) demektir” .

وقولُه: {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ذو العرشِ الكريمُ. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

O'nun: {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ} “Arş'ın sahibidir, şanı yücedir” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Kerim olan Arş'ın sahibidir. Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ}. يقولُ: الكريمُ (١).

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ} kavli hakkında nakletti: “Kerim demektir” dedi (١).

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {الْمَجِيدُ}؛ فقرأته عامة قرأة المدينةِ ومكةَ والبصرةِ وبعضُ الكوفيِّين رفعًا، ردًّا على قولِه: {ذُو}. على أنه مِن صفةِ اللهِ تعالى ذكرُه . وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ خفضًا، على أنه من صفةِ العرشِ" .

Kurrâ, O'nun: {الْمَجِيدُ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Mekke ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı, Allah Teâlâ'nın bir sıfatı olmak üzere O'nun: {ذُو} kavline tabi kılarak merfû (el-Mecîdü) olarak okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise Arş'ın bir sıfatı olmak üzere mecrûr (el-Mecîdi) olarak okumuştur .

والصوابُ مِن القول في ذلك عندنا أنهما قراءتان معروفتان، فبأيّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

وقولُه: {فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ}. يقولُ هو غفارٌ لذنوبِ مَن شاء من عبادِه إذا تاب

O'nun: {فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Dilediğini hakkıyla yapandır” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: O, tövbe ettiği zaman kullarından dilediğinin günahlarını çok bağışlayandır;

وأناب منها، معاقِبٌ مَن أصرَّ عليها وأقام، لا يمنعُه مانعٌ مِن فعلٍ أراد أنْ يفعلَه، ولا يحولُ بينه وبينَ ذلك حائلٌ؛ لأنَّ له مُلك السماواتِ والأرضِ، وهو العزيزُ الحكيمُ.

[günahlarından] döndüğü takdirde onun günahlarını çok bağışlayandır; [günahında] ısrar edip devam eden kimseyi de cezalandırandır. Yapmayı dilediği bir fiilden O'nu hiçbir engelleyici alıkoyamaz ve O'nunla bunun arasına hiçbir engel giremez; çünkü göklerin ve yerin mülkü O'nundur ve O, Azîz'dir, Hakîm'dir.

وقولُه: {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ}. يقول تعالى ذكره لنبيه محمدٍ ﷺ: هل جاءك يا محمدُ حديثُ الجنودِ الذين تجنَّدوا على الله ورسولِه بأذاهم ومكروهِهم؟ يقولُ: قد أتاك ذلك وعلمته، فاصْبِرْ لأذى قومك إيَّاك، لما نالُوك به من مكروه، كما صبر الذين تجنَّد هؤلاء الجنودُ عليهم مِن رُسُلى، ولا يَثنيك عن تبليغِهم رسالتي، كما لم يَثْنِ الذين أُرسلوا إلى هؤلاء، فإن عاقبةَ مَن لم يُصدِّقْك ويؤمنْ بك منهم إلى عَطَبٍ وهلاكٍ، كالذى كان مِن هؤلاء الجنودِ. ثم بيَّن جلَّ ثناؤُه عن الجنودِ مَن هم؟ فقال:

O'nun: {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ} “Orduların haberi sana geldi mi?” kavli hakkında Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Eziyet ve kötülükleriyle Allah'a ve elçisine karşı toplanıp ordu kuran o toplulukların haberi sana geldi mi? Şöyle buyurmaktadır: Bu sana gelmiş ve sen bunu öğrenmişsindir; o halde bu orduların kendilerine karşı toplandığı peygamberlerimin sabrettiği gibi sen de kavminin sana verdiği eziyetlere ve sana reva gördükleri kötülüklere sabret! Kendilerine elçi gönderilen o kimseleri vazgeçirmediği gibi, [onların eziyetleri de] seni mesajımı onlara tebliğ etmekten vazgeçirmesin! Zira onlardan seni tasdik etmeyip sana iman etmeyenlerin akıbeti, tıpkı bu orduların başına geldiği gibi helak ve hüsran olacaktır. Sonra şanı Yüce olan, bu orduların kimler olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu:

{فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ}. يقولُ: فرعونَ. فاجْتُزِئ بذكرِه - إذ كان رئيسَ جندِه - من ذكرِ جندِه وتُبَّاعِه، وإنما معنى الكلامِ: هل أتاك حديثُ الجنودِ، فرعونَ وقومِه وثمودَ.

{فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ} “Firavun ve Semûd'un [ordularının]?”. 'Firavun' buyurmaktadır; ordusunun reisi olması sebebiyle ordusunun ve tebaasının zikri yerine onun zikriyle yetinilmiştir. Sözün anlamı ancak şudur: Orduların, Firavun'un, kavminin ve Semûd'un haberi sana geldi mi?

وخُفِض فِرْعَوْنَ ردًّا على {الْجُنُودِ}، على الترجمةِ عنهم، وإنما فتح لأنَّه لا يُجْرَى، {وَثَمُودَ}.

{فِرْعَوْنَ} kelimesi, onlardan bedel (terceme) olarak {الْجُنُودِ} kelimesine tabi kılınarak mecrûr kılınmıştır; ancak gayrimunsarıf (tenvinsiz) olduğu için fetha almıştır. {وَثَمُودَ} kelimesi de [buna matuftur].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢)} “Aksine inkâr edenler bir yalanlama içindedirler. Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır. Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfûz'dadır” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ما بهؤلاء القوم الذين يكذِّبون بوعيدِ اللهِ، أنهم لم يأْتِهم أنباءُ مَن قَبلهم مِن الأممِ المكذِّبةِ رسلَ اللهِ، كفرعون وقومه، وثمود، وأشكالِهم، وما أحل الله بهم من النقم بتكذيبِهم الرسلَ، ولكنهم في تكذيبٍ بوحيِ اللهِ وتنزيلِه، إيثارًا منهم لأهوائهم، واتِّباعًا منهم لسَنَنِ آبائِهم،

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Allah'ın tehdidini yalanlayan bu kavmin durumu, Firavun ve kavmi, Semûd ve benzerleri gibi Allah'ın elçilerini yalanlayan kendilerinden önceki ümmetlerin haberlerinin ve elçileri yalanlamaları sebebiyle Allah'ın onların başına indirdiği azapların kendilerine gelmemiş olmasından ötürü değildir; bilakis onlar, hevalarını tercih ettikleri ve atalarının yoluna uydukları için Allah'ın vahyi ve indirdiğini yalanlama içindedirler.

{وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ} بأعمالِهم، مُحْصٍ لها، لا يَخفَى عليه منها شيءٌ، وهو مجازيهم على جميعِها.

{وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ} “Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır”: Amellerini kuşatmış ve onları sayıp kaydetmiştir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O, hepsinin karşılığını onlara verecektir.

وقولُه: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ}. يقولُ تكذيبًا منه جلَّ ثناؤُه للقائلين للقرآن: هو شِعرٌ وسجعٌ: ما ذلك كذلك، بل هو قرآنٌ كريمٌ.

O'nun: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ} “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır” kavli hakkında: Şanı Yüce olan, Kur'an için: “O bir şiirdir ve secidir” diyenleri yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Durum öyle değildir; aksine o, şerefli bir Kur'an'dır.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ}. يقولُ: قرآنٌ كريمٌ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ} “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır”. “Kerim bir Kur'an'dır” demektedir.

حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعث بن إسحاق، عن جعفرٍ، عن سعيد في قوله: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ}. قال: كريمٌ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as b. İshâk'tan, o Ca'fer'den, o Saîd'den O'nun: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ} kavli hakkında anlattı: “Kerimdir” dedi.

وقولُه: {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هو قرآنٌ كريمٌ، مثبَتٌ في لوحٍ محفوظٍ .

O'nun: {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “Levh-i Mahfûz'dadır” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: O, korunmuş bir levhada sabit kılınmış kerim bir Kur'an'dır .

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مَحْفُوظٍ}؛ فقرأ ذلك "من قرأةِ" أهلِ الحجازِ أبو جعفرٍ القارئُ وابن كثيرٍ، و [مِن قرأةِ] الكوفةِ عاصمٌ والأعمشُ وحمزةُ والكسائيُّ، ومن البصريين أبو عمرٍو: {مَحْفُوظٍ} خفضًا ، على معنى أنَّ اللَّوحَ هو المنعوتُ بالحفظِ. وإذا كان ذلك كذلك، كان التأويلُ: في لوحٍ محفوظٍ مِن الزيادةِ فيه والنقصان منه، عما أَثْبَته اللهُ فيه. وقرَأ ذلك مِن المكيِّين ابنُ مُحَيصِنٍ، ومِن المدنيين نافعٌ: (مَحْفُوظٌ) رفعًا ، ردًّا على "القرآنِ"، على أنه مِن نعتِه وصفتِه. وكأن. وكأن معنى ذلك على قراءتِهما: بل هو قرآنٌ مجيدٌ، محفوظٌ منٌ التغييرِ والتبديلِ في لوحٍ.

Kurrâ, O'nun: {مَحْفُوظٍ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz kurrâsından Ebû Ca'fer el-Kârî ve İbn Kesîr, Kûfe [kurrâsından] Âsım, A'meş, Hamza ve Kisâî, Basralılardan da Ebû Amr; korunma ile nitelenenin levh olduğu anlamında mecrûr olarak: {مَحْفُوظٍ} okumuşlardır . Durum böyle olunca tefsir şöyle olur: Allah'ın onda sabit kıldığı şeylere fazlalık eklenmesinden ve ondan eksiltilmesinden korunmuş bir levhadadır. Mekkelilerden İbn Muhaysın, Medinelilerden ise Nâfi' bunu, 'Kur'an'ın bir nitelemesi ve sıfatı olmak üzere ona tabi kılarak merfû olarak: (مَحْفُوظٌ) okumuştur . Sanki bu ikisinin kıraatine göre anlam şöyledir: Bilakis o, bir levhada bulunan, değişmekten ve bozulmaktan korunmuş şerefli bir Kur'an'dır.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان في قرأةِ الأمصارِ،

Bu konuda bize göre doğru olan söz; bunların her ikisinin de beldelerin kurrâsı arasında meşhur,

صحيحتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئ فمصيبٌ، وإذ كان ذلك كذلك، فبأيِّ القراءتين قرَأ القارئُ فتأويلُ القراءةِ التي يقرَؤها على ما بيَّنا.

anlamı sahih iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Durum böyle olduğuna göre, okuyan kişi bu iki kıraatten hangisini okursa okusun, okuduğu kıraatin tefsiri açıkladığımız şekildedir.

وقد حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فِي لَوْحٍ}. قال: في أمِّ الكتابِ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun: {فِي لَوْحٍ} kavli hakkında nakletti: “Ümmü'l-Kitâb'da (Kitabın Anası'nda)” dedi.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ}: عندَ اللهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “Levh-i Mahfûz'dadır”: “Allah katındadır” dedi.

وقال آخرون: إنما قيل: {مَحْفُوظٍ}؛ لأنَّه في جبهةِ إسرافيلَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {مَحْفُوظٍ} denilmesinin sebebi, onun İsrâfîl'in alnında bulunmasıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: سمِعتُ قرَّةَ بن سليمانَ، قال: ثنا حربُ بنُ شُريجٍ، قال: ثنا عبد العزيز بن صهيبٍ، عن أنسِ بن مالك في قوله: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ}. قال: إنَّ اللَّوحَ المحفوظَ الذي ذكَر اللهُ: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ}: في جبهة إسرافيلَ .

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Kurre b. Süleyman'ı şöyle derken işittim: Bize Harb b. Şüreyc anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Suheyb, Enes b. Mâlik'ten O'nun: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfûz'dadır” kavli hakkında anlattı: “Allah'ın: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} diye zikrettiği Levh-i Mahfûz, İsrâfîl'in alnındadır” dedi .

آخرُ تفسير "سورة البروج"

"Burûc Suresi" tefsirinin sonu.