Binûn

"Ve'ş-Şemsi Ve Duhâhâ" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ:

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

{كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا}. قال: معصيتها .

{كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا} “Semûd kavmi, azgınlığı yüzünden yalanladı”. Mücâhid: "[Buradaki tagvâ,] onun isyanıdır" dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا}. قال: بطغيانِهم وبمعصيتِهم.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا} “Semûd kavmi, azgınlığı yüzünden yalanladı” buyruğu hakkında: "Azgınlıkları ve isyanları sebebiyle [yalanladı]" dedi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: بأجمَعِها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, "hepsi birden" [yalanladı] demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنى يحيى بنُ أيوبَ وابنُ لَهِيعةَ، عن عُمارةَ بن غَزِيَّةَ، عن محمدِ بن رِفاعةَ القُرَظيِّ، عن محمدِ بن كعبٍ أنه قال: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا}. قال: بأجمعِها .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb ve İbn Lehîa, Umâre b. Gaziyye'den, o Muhammed b. Rifâa el-Kurazî'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan onun şöyle dediğini haber verdi: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا} “Semûd kavmi, azgınlığı yüzünden yalanladı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Hepsi birden [yalanladı]" .

حدَّثني ابن عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبَرنى يحيى بنُ أيوبَ، قال: ثنى عُمارةُ بنُ غَزِيَّةَ، عن محمدِ بن رفاعةَ القُرَظيِّ، عن محمدِ بن كعبٍ مثلَه.

Bana İbn Abdirrahîm el-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem rivayet edip dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb haber verip dedi ki: Bana Umâre b. Gaziyye, Muhammed b. Rifâa el-Kurazî'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan benzerini rivayet etti.

وقيل: {بِطَغْوَاهَا}. بمعنى طغيانِهم، وهما مصدران؛ للتوفيقِ بينَ رءوسِ الآى، إذ كانت الطَّغْوَى أشبهَ بسائرِ رءوسِ الآياتِ في هذه السورةِ، وذلك نظيرُ قولِه: {وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ} [يونس: ١٠]. بمعنى: وآخِرُ دعائِهم.

Şöyle de denilmiştir: {بِطَغْوَاهَا} “azgınlığı yüzünden” ifadesi 'azgınlıkları' (tugyânihim) anlamındadır; her ikisi de masdardır. Bu da ayet sonlarındaki ses uyumunu sağlamak içindir; zira 'et-tagvâ' kelimesi bu suredeki diğer ayet sonlarına daha uygundur. Bu, O'nun şu buyruğunun bir benzeridir: {وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ} “ve dualarının sonu” [Yûnus: 10], yani 've son duaları' (ve âhiru duâihim) anlamındadır.

وقولُه: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا}. يقولُ: إذ ثار أشقَى ثمودَ، وهو قُدَارُ بنُ سالفَ.

O'nun: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} “En azgınları öne atıldığı zaman” buyruğu hakkında şöyle der: Semûd'un en azgını harekete geçtiği zaman; o da Kudâr b. Sâlif'tir.

كما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الطُّفاويُّ، عن هشامٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن زَمعةَ، قال: خطَب رسولُ اللهِ ﷺ، فذكَر في خُطبتِه الناقةَ والذي عقَرها، فقال: " {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا}: انبعَث لها رجلٌ عزيزٌ [عارمٌ، منيعٌ] في رهطِهِ، مثلَ أبى زمعة".

Nitekim bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize et-Tufâvî, Hişâm'dan, o babasından, o da Abdullah b. Zem'a'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hutbe irat etti; hutbesinde [Sâlih'in] deve[sini] ve onu boğazlayan kişiyi zikredip şöyle buyurdu: « {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} “En azgınları öne atıldığı zaman”: [Onu boğazlamak için], kavmi içinde Ebû Zem'a gibi hatırı sayılır, [azgın, ele geçmez] bir adam öne atıldı. »

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا}. يقولُ: أُحَيْمِرُ ثمودَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} “En azgınları öne atıldığı zaman” buyruğu hakkında rivayet etti; Katâde: "[O,] Semûd'un Uheymir'idir (kızıl adamıdır) " dedi.

وقولُه: {فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ}. يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه صالحًا رسولَه ﷺ، فقال لثمودَ صالحٌ: {نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا}: احذَروا ناقةَ اللهِ وسُقياها. وإنما حذَّرهم سُقْيا الناقةِ؛ لأنه كان تقدَّم إليهم عن أمرِ اللهِ أن للناقةِ شِرْبَ يومٍ، ولهم شِرْبَ يومٍ آخرَ غيرِ يومِ الناقةِ، على ما قد بيَّنتُ فيما مضى قبلُ .

O'nun: {فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ} “Allah'ın elçisi onlara demişti ki” buyruğuyla şânı yüce olan [Allah], elçisi Sâlih sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir. Sâlih Semûd'a: {نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا} “Allah'ın devesine ve onun su içme sırasına [dokunmayın]” demiştir, yani: "Allah'ın devesine ve onun su içme hakkına dokunmaktan sakının!" demiştir. Onları devenin su içme sırasına dokunmaktan sakındırmıştı; çünkü daha önce açıkladığım üzere , Allah'ın emriyle deve için bir günün su içme hakkı olduğu, kendileri için de devenin gününden başka bir günün su içme hakkı olduğu onlara önceden bildirilmişti.

وكما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا}: قَسْمُ اللهِ الذي قسَم لها من هذا الماءِ (٢).

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا} “Allah'ın elçisi onlara: 'Allah'ın devesine ve onun su içme sırasına [dokunmayın]' demişti” [ayeti hakkında] rivayet etti; Katâde: "Bu sudan Allah'ın onun için takdir ettiği paydır (hissedir)" (٢) dedi.

وقولُه: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا}. يقول: فكذَّبوا صالحًا في خبرِه الذي أخبَرهم به، من أن الله جعَل شِرْبَ الناقةِ يومًا، ولهم شِربَ يومٍ معلومٍ، وأن الله يُحِلَّ بهم نقمتَه إن هم عقَروها، كما وصَفهم جلَّ ثناؤُه فقال: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ} [الحاقة: ٤]. وقد يَحتملُ أن يكونَ التكذيبُ بالعَقْرِ، وإذا كان ذلك كذلك، جاز تقديمُ التكذيبِ قبلَ العقرِ، والعقرِ قبلَ التكذيبِ، وذلك أن كلَّ فعلٍ وقَع عن سببٍ، حسُن ابتداؤُه قبلَ السببِ وبعدَه، كقولِ القائلِ: أعطَيتَ فأحسَنتَ، وأحسَنتَ فأعطَيتَ. لأن الإعطاءَ هو الإحسانُ، ومن الإحسانِ الإعطاءُ، فكذلك لو كان العَقْرُ هو سببَ التكذيبِ، جاز تقديمُ أيِّ ذلك شاء المتكلمُ، وقد زعَم بعضُهم أن قولَه: {فَكَذَّبُوهُ} كلمةٌ مكتفيةٌ بنفسِها، وأن

O'nun: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا} “Fakat onlar onu yalanladılar ve deveyi boğazladılar” buyruğu hakkında [Taberî] şöyle der: Allah'ın, devenin su içmesini bir güne, kendilerinin su içmesini de belirlenmiş bir güne tahsis ettiğine ve şayet deveyi boğazlarlarsa Allah'ın azabını onların üzerine indireceğine dair [Sâlih'in] kendilerine bildirdiği haberde Sâlih'i yalanladılar. Nitekim şânı yüce olan [Allah] onları nitelendirerek şöyle buyurmuştur: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ} “Semûd ve Âd [kavimleri], o kapı çalan [kıyameti] yalanladı” [Hâkka: 4]. Yalanlamanın bizzat boğazlama eylemi ile gerçekleşmiş olması da muhtemeldir. Durum böyle olunca, yalanlamanın boğazlamadan önce veya boğazlamanın yalanlamadan önce zikredilmesi caiz olur. Zira bir sebebe bağlı olarak meydana gelen her fiilin, sebepten önce de sonra da zikredilmesi caiz ve uygundur; nitekim bir kimsenin: "Verdin de iyilik ettin" ve "İyilik ettin de verdin" demesi böyledir. Çünkü vermek iyiliğin ta kendisidir ve iyilikten bir cüzdür. İşte bunun gibi, şayet boğazlama eylemi yalanlamanın sebebi ise, konuşanın bunlardan dilediğini öne alması caizdir. Bazıları ise O'nun: {فَكَذَّبُوهُ} “Fakat onlar onu yalanladılar” buyruğunun kendi başına yetinen [müstakil] bir söz olduğunu ve

قولَه: {فَعَقَرُوهَا} جوابٌ لقولِه: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا}. فكأنه قيل: إذ انبعَث أشقاها فعقَرها. [وإن أَشكَل على مُشْكَلٍ عليه معنى قولِه: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا}] . فقال: وكيف قيل: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا}. وقد كان القومُ قبلَ قتلِ الناقةِ مُسلِّمين لها شِرْبَ يومٍ ولهم شربَ يومٍ آخرَ؟ قيل: جاء الخبرُ أنهم بعدَ تسليمِهم ذلك أجمَعوا على منعِها الشِّرْبَ ورضُوا بقتلِها، وعن رضا جميعِهم قَتَلها قاتلَها وعقَرها مَن عقَرها؛ ولذلك نُسِب التكذيبُ والعَقْرُ إلى جميعِهم، فقال جلَّ ثناؤُه: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا}.

...{فَعَقَرُوهَا} “ve deveyi boğazladılar” buyruğunun {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} “En azgınları öne atıldığı zaman” buyruğunun cevabı olduğunu, dolayısıyla sanki 'En azgınları öne atıldığı zaman onu boğazladı' denilmiş gibi olduğunu ileri sürmüştür. [Eğer bir kimseye {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا} “Fakat onlar onu yalanladılar ve deveyi boğazladılar” buyruğunun anlamı kapalı gelir de] : "Bu kavim deveyi öldürmeden önce bir günün su hakkını ona teslim edip diğer günün su hakkını da kendileri almaktayken nasıl {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا} denilmiştir?" diye soracak olursa, şöyle denilir: Rivayette gelmiştir ki onlar bunu kabul edip teslim ettikten sonra onu sudan men etme konusunda görüş birliğine vardılar ve öldürülmesine razı oldular. Katili onu hepsinin rızasıyla öldürdü, boğazlayan da hepsinin rızasıyla boğazladı. İşte bu sebeple yalanlama ve boğazlama fiili onların tamamına nispet edildi ve şânı yüce olan [Allah]: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا} “Fakat onlar onu yalanladılar ve deveyi boğazladılar” buyurdu.

وقولُه: {فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فدمَّر عليهم ربُّهم، [وذلك] بكفرِهم به، وتكذيبِهم رسولهَ صالحًا، وعَقْرِهم ناقتَه، {فَسَوَّاهَا}. يقولُ: فسوَّى الدَّمْدَمةَ عليهم جميعًا، فلم يُفْلِتْ منهم أحدٌ.

O'nun: {فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا} “Bunun üzerine Rableri, günahları sebebiyle onları yerle bir etti ve orayı dümdüz kıldı (hepsini helak etti)” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle der: Rableri onları helak edip köklerini kazıdı ; [bu da] O'nu inkâr etmeleri, elçisi Sâlih'i yalanlamaları ve devesini boğazlamaları sebebiyledir. {فَسَوَّاهَا} buyruğu hakkında da şöyle der: Helaki ve yıkımı onların hepsine eşit kıldı, böylece içlerinden hiçbiri kurtulamadı.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا}: ذُكِر لنا أن أُحَيمِرَ ثمودَ أبَى أن يعقِرَها حتى تابِعه صغيرُهم وكبيرُهم، [وذكَرُهم] وأنثاهم، فلما اشترَك القومُ في عَقْرِها دَمْدَمَ اللهُ عليهم بذنبِهم فسوَّاها .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا} “Bunun üzerine Rableri, günahları sebebiyle onları yerle bir etti ve orayı dümdüz kıldı (hepsini helak etti)” buyruğu hakkında rivayet etti; Katâde: "Bize anlatıldığına göre Semûd'un Uheymir'i, küçüğüyle büyüğü, [erkeğiyle] dişisi ona tabi olup uymadıkça deveyi boğazlamaktan kaçındı. Kavim onu boğazlamada ortak olunca Allah günahları sebebiyle onları yerle bir edip hepsini helak etti " dedi.

حدَّثني بشرُ بنُ آدمَ، قال: ثنا أبو قُتيبةَ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: سمِعتُ

Bana Bişr b. Âdem rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Kuteybe rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hilâl rivayet edip dedi ki: [Şöyle] derken işittim:

الحسنَ يقولُ: لما عقَروا الناقةَ طلَبوا فَصِيلَها، فصار في قارَةِ الجبلِ، فقطَع اللهُ قلوبَهم .

...şöyle derken işittim: Deveyi boğazladıklarında yavrusunun peşine düştüler; o da dağın küçük bir tepesine sığındı, bunun üzerine Allah onların kalplerini kopardı (ümitsizliğe ve korkuya düşürdü) .

وقولُه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: لا يخافُ اللهُ تَبعةَ دمدمتِه عليهم.

O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında tefsir ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah onları yerle bir etmesinin herhangi bir sonucundan/sorumluluğundan korkmaz, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: لا يخافُ اللهُ من أحدٍ تَبِعةً .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında rivayet etti; İbn Abbâs: "Allah hiçbir kimseden [bunun] sonucundan/hesabından korkmaz" dedi.

حدَّثني إبراهيمُ بنُ المستمرِّ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ ، قال: ثنا عمرُ بنُ مزيدٍ ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: ذاك ربُّنا ﵎، لا يخافُ منهم تَبِعةً بما صنَع بهم .

Bana İbrâhîm b. el-Müstemir rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Ömer rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Mezyed , Hasan'dan O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında rivayet etti; Hasan: "O, Rabbimiz Tebâreke ve Teâlâ'dır; onlara yaptığı şey sebebiyle onlardan hiçbir hesap/sorumluluk korkusu duymaz" dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن عُمَرَ بن منبِّهٍ - قال أبو جعفرٍ الطبريُّ: هكذا هو في كتابى - قال: سمِعتُ الحسنَ قرَأ: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: ذلك الربُّ، صنَع ذلك بهم ولم يخَفْ تَبِعَةً.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Ömer b. Münebbih'ten -Ebû Ca‘fer et-Taberî dedi ki: Benim kitabımdaki nüshada bu böyledir- rivayet etti; o şöyle dedi: Hasan'ın: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” [ayetini] okuduğunu işittim; Hasan: "O [korkmayan], Rab Teâlâ'dır; onlara bunu yaptı ve hiçbir hesap/sorumluluk korkusu duymadı" dedi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: لا يخافُ تَبِعتَهم.

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da Hasan'dan O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında rivayet etti; Hasan: "Onların [hesap sormasından veya] sorumluluğundan korkmaz" dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. يقولُ: لا يخافُ أَن يُتْبَعَ بشيءٍ مما صنَع بهم .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” [ayeti hakkında] rivayet etti; Katâde: "Onlara yaptığı şeyden dolayı kendisinden herhangi bir hesap sorulmasından korkmaz" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال محمدُ بنُ عمرٍو في حديثِه: اللهُ لا يخافُ عُقباها. وقال الحارثُ في حديثِه: اللهُ لا يخافُ عُقباها .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında rivayet etti. Muhammed b. Amr rivayetinde: "Allah bunun akıbetinden korkmaz" dedi; Hâris de rivayetinde: "Allah bunun akıbetinden korkmaz" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا يعقوبُ، قال: ثنا [رزِينُ بنُ سليمانَ] ، قال: سمِعتُ بكرَ بنَ عبدِ اللهِ المُزَنيَّ يقولُ في قولِه: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: لا يخافُ اللهُ التَّبِعةَ.

Bana Muhammed b. Sinân rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize [Rezîn b. Süleymân] rivayet edip dedi ki: Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'yi O'nun: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah], bunun sonucundan korkacak değildir” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Allah [herhangi bir] sorumluluktan/hesaptan korkmaz."

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولم يخَفِ الذي عقَرها عُقباها. أي: عُقبَى فَعْلَتِه التي فعَل.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; 'Onu boğazlayan kimse bunun akıbetinden korkmadı', yani işlediği fiilin sonucundan korkmadı demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا أبو رَوْقٍ، قال: ثنا الضحاكُ: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال: لم يخَفِ الذي عقَرها عُقْباها.

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ravk rivayet edip dedi ki: Bize ed-Dahhâk rivayet etti: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “Bunun sonucundan korkmadı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onu boğazlayan kimse bunun akıbetinden korkmadı.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن السديِّ: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا}. قال : لا يخافُ الذي صنَع عقبى ما صنَع .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da es-Süddî'den: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “Bunun sonucundan korkmadı” [ayeti hakkında] rivayet etti; es-Süddî : "[O fiili] işleyen kimse, yaptığının akıbetinden korkmadı" dedi.

واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الحجازِ والشامِ: (فلا يخافُ عُقْباها) بالفاءِ ، وكذلك ذلك في مصاحفِهم . وقرَأته عامةُ قرأةِ العراقِ في المِصرَين بالواوِ: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} . وكذلك هو في مصاحفِهم .

Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Şam kurrâsının geneli bunu fe harfiyle: (فلا يخافُ عُقْباها / Felâ yehâfu ukbâhâ) şeklinde okumuşlardır ve onların mushaflarında da bu böyledir . İki şehrin (Kûfe ve Basra) Irak kurrâsının geneli ise bunu vav harfiyle: {وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا} “[Allah/o kimse], bunun sonucundan korkmaz” (Velâ yehâfu ukbâhâ) şeklinde okumuşlardır ve onların mushaflarında da bu böyledir .

والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان غيرُ مختلِفتى المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bunlar anlamı farklı olmayan, [her ikisi de] bilinen iki kıraattir; okuyan kimse hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

واختلَفت القرأةُ في إمالةِ ما كان من ذواتِ الواوِ في هذه السورةِ وغيرِها؛ وذلك كقولِه {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا}، {وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا}. ونحوِ ذلك؛ فكان يَفتحُ ذلك كلَّه عامةُ قرأةِ الكوفِة، ويُميلون ما كان من ذواتِ الياءِ، غيرَ عاصمٍ والكسائيِّ؛ فإن عاصمًا كان يفتَحُ جميعَ ذلك، ما كان منه من ذواتِ الواوِ وذواتِ الياءِ، لا يُضْحِعُ شيئًا منه. وكان الكسائيُّ يكسِرُ ذلك كلَّه. وكان أبو عمرِو ينظُرُ إلى اتساقِ رءوسِ الآى، فإن كانت متسقةً على شيءٍ واحدٍ أمال جميعَها. وأما عامةُ قرأة المدينةِ، فإنهم لا يُميلون شيئًا من ذلك الإمالةَ الشديدةَ، ولا يفتَحونه الفتحَ الشديدَ، ولكن بينَ ذلك.

Kıraat imamları, bu surede ve diğer [surelerde] aslı vâv olan (zevatü'l-vâv) kelimelerin imâlesi konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu da O'nun: {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا} “ve onu takip ettiğinde Ay’a”, {وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا} “ve yere ve onu yayıp döşeyene” buyrukları ve benzerleri gibidir. Kûfe kurrâsının geneli bunların hepsini fetha ile okur, aslı yâ olanları (zevatü'l-yâ) ise imâleli okurlardı; Âsım ve el-Kisâî ise müstesnadır. Zira Âsım, aslı vâv ve aslı yâ olanların hepsini fetha ile okur, bunlardan hiçbirini imâle etmezdi (yudcıu). el-Kisâî ise bunların tamamını kesreli [büyük imâle ile] okurdu. Ebû Amr ise ayet sonlarının ahengine ve uyumuna (ittisâku ruûsi'l-ây) bakardı; şayet ayet sonları tek bir tarz üzere birbirine uyumlu ise hepsini imâle yapardı. Medine kurrâsının geneline gelince; onlar bunlardan hiçbirini ne aşırı imâle ile okurlar ne de aşırı fetha ile okurlardı; bilakis bu ikisinin arasında [bir yol tutarlardı].

وأفصحُ ذلك وأحسنُه أن يُنظرَ إلى ابتداءِ السورةِ؛ فإن كانت رُءوسُ آيِها بالياءِ أُجْرِىَ جميعُها بالإمالةِ غيرِ الفاحشةِ ، وإن كانت رءوسُ آيِها بالواوِ فُتِحت وأُجرِى جميعُها بالفتحِ غيرِ الفاحشِ، وإذا انفرَد نوعٌ مِن ذلك في موضعٍ، أُمِيلَ ذواتُ الياءِ الإمالةَ المعتدلةَ، وفُتِح ذواتُ الواوِ الفتحَ المتوسِّطَ، وإن أُمِيلت هذه وفُتِحت الأخرى لم يكنْ لحنًا، غيرَ أن الفصيحَ من الكلامِ هو الذي وصَفنا صفتَه.

Bunun en fasih ve en güzel olanı, surenin başlangıcına bakılmasıdır; şayet ayet sonları yâ ile bitiyorsa tamamı aşırıya kaçmayan bir imâle ile okunur ; şayet ayet sonları vâv ile bitiyorsa fetha yapılır ve hepsi aşırıya kaçmayan bir fetha ile okunur. Şayet bunlardan bir tür bir yerde tek kalırsa, aslı yâ olanlar mutedil bir imâle ile okunur , aslı vâv olanlar da orta düzeyde bir fetha ile okunur. Biri imâle edilip diğeri fetha ile okunursa bu bir dil hatası (lahn) sayılmaz; ne var ki sözün fasih olanı niteliğini tarif ettiğimiz şekildedir .

آخرُ تفسيرِ سورةِ "والشمسِ وضحاها".

"Ve'ş-Şemsi ve duhâhâ" Suresi tefsirinin sonu.