مَقعدُه من الجنةِ ومَقعدُه من النارِ". قلنا: يا رسولَ اللهِ، أفلا نتَّكِلُ؟ قال: "لا، اعْمَلُوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ". ثم قرأ: " {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} " .
...cennetteki yeri ve cehennemdeki yeri [yazılmış olmasın]." Biz: Ey Allah'ın Resûlü, [amel etmeyi bırakıp buna] güvenmeyelim mi? dedik. Şöyle buyurdu: "Hayır, amel edin! Çünkü herkese [ameli] kolaylaştırılmıştır." Sonra: "{فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Bundan böyle kim verir ve sakınırsa ve en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolaya muvaffak kılacağız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli de yalanlarsa, biz onu en zora sevk edeceğiz” [ayetlerini] okudu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا زائدةُ بن قُدامةَ، عن منصورٍ، عن سعد بن عُبيدةَ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ، قال: كنا في جنازةٍ في البقيع، فأتانا رسول الله ﷺ فجلَس وجلسنا معه، ومعه عودٌ يَنْكُتُ في الأرض، فرفع رأسه إلى السماء فقال: "ما منكم مِن نَفْسٍ مَنْفوسةٍ إلا قد كُتب مَدْخلُها". فقال القومُ: يا رسول الله، ألا نتكِلُ على كتابنا، فمن كان من أهلِ السعادة فإنه يعملُ للسعادة، ومن كان من أهل الشقاء فإنه يعملُ للشقاء. فقال: "بل اعْمَلوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ، فأما من كان من أهل السعادة فإنه يُيَسَّرُ لعمل السعادة، وأما مَن كان من أهل الشقاءِ فإنه يُيَسَّرُ للشقاء". ثم قرأ: " {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} " .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Zâide b. Kudâme, Mansûr'dan, o Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebu Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bakî'de bir cenazede idik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza gelip oturdu, biz de onunla birlikte oturduk. Yanında yeri çizdiği bir çubuk vardı. Başını göğe doğru kaldırıp şöyle buyurdu: "Nefes alıp veren hiçbir nefis yoktur ki [cennet veya cehennemden] gireceği yer yazılmış olmasın." Oradakiler: Ey Allah'ın Resûlü! Kitabımıza (yazgımıza) güvenmeyelim mi? Zira saadet ehlinden olan kimse saadet için çalışır, şekavet (bedbahtlık) ehlinden olan da şekavet için çalışır, dediler. Şöyle buyurdu: "Bilakis, amel edin! Çünkü herkese [ameli] kolaylaştırılmıştır. Saadet ehlinden olan kimseye saadet ameli kolaylaştırılır; şekavet ehlinden olan kimseye de şekavet [ameli] kolaylaştırılır." Sonra: "{فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Bundan böyle kim verir ve sakınırsa ve en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolaya muvaffak kılacağız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli de yalanlarsa, biz onu en zora sevk edeceğiz” [ayetlerini] okudu .
حدَّثنا أبو السائب، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمش، عن سعدِ بن عُبيدة، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه.
Bize Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebu Muâviye, A'meş'ten, o Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebu Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etti.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ والأعمشِ، أنهما سمِعا سعدَ بن عُبيدة، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ، عن النبيِّ ﷺ أنه كان في جنازةٍ، فأخَذ عودًا، فجعَل يَنكُتُ في الأرض، فقال: "ما من أحدٍ إلا وقد كُتِب مَقْعدُه من النارِ أو من الجنة". فقالوا: يا رسولَ الله، أفلا نتكِلُ؟ قال: "اعْمَلُوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ، {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} " .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr ve A'meş'ten rivayet etti; onlar Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebu Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre kendisi bir cenazede bulunuyordu; bir çubuk aldı ve yeri çizmeye başladı. Şöyle buyurdu: "Hiçbir kimse yoktur ki cehennemden yahut cennetten yeri yazılmış olmasın." Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, [amel etmeyi bırakıp buna] güvenmeyelim mi? Şöyle buyurdu: "Amel edin! Çünkü herkese [ameli] kolaylaştırılmıştır: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Bundan böyle kim verir ve sakınırsa ve en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolaya muvaffak kılacağız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli de yalanlarsa, biz onu en zora sevk edeceğiz”" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ والأعمش، عن سعدِ بن عُبيدة، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ ﵁، قال: كنا جلوسًا مع النبيِّ ﷺ، فتناول شيئًا من الأرض بيده، فقال: "ما مِنكم من أحدٍ إلا وقد عُلِم مقعدُه من الجنة والنار". قالوا: يا نبيَّ الله، أفلا نتكلُ؟ قال: "لا، اعْمَلُوا فكلُّ مُيَسَّرٌ لما خُلِق له". ثم قرأ: " {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى} " الآيتين.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr ve A'meş'ten, onlar Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebu Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturuyorduk. Eliyle yerden bir şey aldı ve şöyle buyurdu: "Sizden hiçbir kimse yoktur ki cennet ve cehennemdeki yeri bilinmiş olmasın." Dediler ki: Ey Allah'ın Peygamberi, [buna] güvenmeyelim mi? Şöyle buyurdu: "Hayır, amel edin! Çünkü herkes ne için yaratıldıysa ona o kolaylaştırılır." Sonra: "{فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى} “Bundan böyle kim verir ve sakınırsa”" iki ayetini okudu.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي سنانٍ، عن عبد الملك بن [سمرة أبي] زيد، عن النَّزَّالِ بن سَبْرةَ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "ما من نفسٍ مَنْفُوسةٍ إلا قد كتَب الله عليها ما هي لاقيتُه". وأعرابيٌّ عند النبيِّ ﷺ مُرْتادٌ، فقال الأعرابيُّ: [فما جاء بى]
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Sinân'dan, o Abdülmelik b. [Semure Ebî] Zeyd'den, o en-Nezzâl b. Sebre'den rivayet etti; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Doğan hiçbir can yoktur ki, Allah onun karşılaşacağı şeyleri üzerine yazmış olmasın.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında [bilgi edinmek] isteyen bir bedevî vardı; o bedevî: [O halde beni getiren şey nedir]
أَضْرِبُ من وادى كذا وكذا إن كان قد فُرغ من الأمرِ؟! فنكَت النبيُّ ﷺ في الأرض، حتى ظنَّ القومُ أنه ودَّ أنه لم يكنْ تكلَّم بشيءٍ منه، فقال النبيُّ ﷺ: "كلٌّ مُيَسَّرٌ لما خُلِق له؛ فمن يُرِدِ اللهُ به خيرًا يَسَّرَه لسبيل الخيرِ، ومَن يُرِدْ به شرًّا يَسَّرَه لسبيل الشرَّ". فَلَقِيتُ عمرو بنَ مُرَّةَ، فعرَضْتُ عليه هذا الحديث، فقال: قال النبيُّ ﷺ، وزاد فيه: " {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} ".
Madem iş bitirilmiş, ben falan falan vadiden ne diye [yol tepip] geliyorum?! dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yeri çizmeye başladı; öyle ki oradakiler onun bu konudan hiçbir şey konuşmamış olmayı temenni ettiğini sandılar. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Herkes ne için yaratılmışsa ona o kolaylaştırılır. Allah kimin hakkında hayır dilerse onu hayır yoluna muvaffak kılar/kolaylaştırır; kimin hakkında da şer dilerse onu şer yoluna sevk eder/kolaylaştırır." [Ravi dedi ki:] Sonra Amr b. Mürre ile karşılaştım ve bu hadisi ona sundum. O da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [böyle] buyurduğunu söyledi ve ona şunu ekledi: "{فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Bundan böyle kim verir ve sakınırsa ve en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolaya muvaffak kılacağız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli de yalanlarsa, biz onu en zora sevk edeceğiz”".
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا هشيمٌ، قال: ثنا حُصينٌ، عن سعدِ بن عُبيدة، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، قال: لما نزلت هذه الآية: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} [القمر: ٤٩]. قال رجلٌ: يا رسول الله، ففيم العملُ؛ أفى شيءٍ نستأنفه، أو في شيءٍ قد فُرغ منه؟ قال: فقال رسولُ الله ﷺ: "اعْمَلُوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ؛ سنُيسِّرُه لليُسْرى، وسنُيسِّرُه للعُسْرَى" .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Husayn, Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebu Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet etti; o dedi ki: Şu ayet indiğinde: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” [Kamer, 49]. Bir adam: Ey Allah'ın Resûlü, o halde amel ne içindir? Yeni başlayacağımız bir şeyde mi yoksa hükmü verilip bitmiş bir şeyde mi? dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Amel edin, zira herkese [ameli] kolaylaştırılmıştır; onu en kolaya muvaffak kılacağız, onu en zora sevk edeceğiz" .
حدَّثني عمرُ بن عبد الملك الطائيُّ، قال: ثنا محمدُ بن عبيدة، قال: ثنا الجرَّاحُ، عن إبراهيمَ بن عبدِ الحميد، عن الحجاج بن أرطاة، عن أبي إسحاق الهمدانيِّ، عن سليمان الأعمش، رفع الحديث إلى عليّ بن أبي طالب ﵁، أنه قال: كان رسولُ الله ﷺ ذاتَ يوم جالسًا وبيده عودٌ ينكُتُ به الأرضَ، فرفع رأسه فقال: "ما منكم من أحدٍ ولا من الناس، إلا وقد عُلم مَقْعدُه من الجنَّةِ أو النَّارِ". قلنا: يا رسول الله، أفلا نتوكَّلُ؟ قال لهم: "اعْمَلُوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ لما خُلق له". ثم قال: "أما سَمِعتم الله في كتابه يقولُ: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى}؟ ".
Bana Ömer b. Abdilmelik et-Tâî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyde rivayet edip dedi ki: Bize Cerrâh, İbrâhîm b. Abdilhamîd'den, o Haccâc b. Ertât'tan, o Ebû İshâk el-Hemdânî'den, o Süleymân el-A'meş'ten rivayet etti; o hadisi Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh refetti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün oturuyordu, elinde de yeri çizdiği bir çubuk vardı. Başını kaldırıp şöyle buyurdu: «Sizden ve insanlardan hiç kimse yoktur ki Cennet'teki veya Cehennem'deki yeri bilinmiş olmasın.» Biz: Ey Allah'ın Resûlü, o halde tevekkül edip [ameli bırakmayalım] mı? dedik. Onlara şöyle buyurdu: «Amel edin; zira herkes ne için yaratılmışsa ona o kolaylaştırılır.» Sonra şöyle buyurdu: «Allah'ın Kitabı'nda şöyle buyurduğunu işitmediniz mi: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Fakat kim verir ve sakınırsa, en güzeli de doğrularsa, biz onu en kolaya hazırlarız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli yalanlarsa, biz onu en zora sevk ederiz.” [Leyl, 5-10]?»
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ مهديٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن داود بن أبي هندٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ: {فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى}: للشرِّ من الله .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Biz onu en zora sevk edeceğiz” [ifadesi]: Allah tarafından şerre [sevk edeceğiz demektir] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَني عمرُو بنُ الحارثِ، عن أبي الزبير، عن جابر بن عبدِ اللهِ أنه قال: يا رسول الله، أنعملُ لأمر قد فُرغ منه، أو لأمر نأتنفُه؟ فقال ﷺ: "كلُّ عامل مُيَسَّرٌ لعملِه" .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Ebu'z-Zübeyr'den, o Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü, hükmü verilip bitmiş bir iş için mi yoksa yeni başlayacağımız bir iş için mi amel ediyoruz ? Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Her amel eden kimseye ameli kolaylaştırılır" .
حدَّثني يونسُ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرو بن دينارٍ، عن طلق بن حبيبٍ، عن بُشَيرِ بن كعبٍ، قال: سأل غلامانِ شابَّانِ النبيَّ ﷺ، فقالا: يا رسول الله، أنعملُ (٢) فيما جفَّت به الأقلامُ وجرَت به المقاديرُ، أو في شيءٍ يُستأنَفُ؟ فقال: "بل فيما جفَّت به الأقلام وجرَت به المقاديرُ". قالا: ففيم العمل إذن؟ قال: "اعْمَلُوا، فكلُّ عامل مُيَسَّرٌ لعمله الذي خُلِق له". قالا: فالآنَ نَجِدُّ ونعملُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o Talk b. Habîb'den, o da Büşeyr b. Ka'b'dan nakletti; o dedi ki: İki genç delikanlı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: Ey Allah'ın Resûlü, kalemlerin kuruduğu ve takdirlerin cereyan ettiği şey hususunda mı amel ediyoruz, yoksa yeni başlanan bir şey hakkında mı? dediler. Şöyle buyurdu: "Bilakis kalemlerin kuruduğu ve takdirlerin cereyan ettiği şey hususunda." Onlar: O halde amel ne içindir? dediler. Şöyle buyurdu: "Amel edin! Çünkü her amel eden kimseye, kendisi için yaratıldığı ameli kolaylaştırılır." Bunun üzerine onlar: İşte şimdi gayret eder ve amel işleriz, dediler .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى (١١) إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى (١٢) وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى (١٣) فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى (١٤) لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى (١٥) الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٦) وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (١٧) الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsirine dair görüş: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى (١١) إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى (١٢) وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى (١٣) فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى (١٤) لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى (١٥) الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٦) وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (١٧) الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى (١٨)} “[Helak olup cehenneme] yuvarlandığı zaman malı ona hiçbir fayda vermez. Şüphesiz doğru yolu göstermek Bize aittir. Muhakkak âhiret de dünya da Bizimdir. Artık Ben sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım. Oraya ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht kimseden başkası girmez. [Allah'a karşı gelmekten] en çok sakınan ise ondan uzak tutulacaktır; o ki, arınmak üzere malını verir.”
يعني جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ}: أَيُّ شيءٍ يَدفعُ عن هذا الذي بخل بمالِه، واستَغْنى عن ربِّه، مالُه يوم القيامة إذا هو تَردَّى؟
Senası yüce olan [Allah], {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ} “Malı ona ne fayda verir?” sözüyle şunu kastetmektedir: Malında cimrilik eden ve Rabbine karşı kendini müstağni gören bu kimseden, o düşüp helak olduğu (yahut cehenneme yuvarlandığı) zaman kıyamet gününde malı hangi şeyi savıp defedebilir?
ثم اختلف أهلُ التأويل في تأويل قوله: {إِذَا تَرَدَّى}؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: إذا تردَّى في جهنم. أي: سقَط فيها فهَوَى.
Daha sonra tefsir ehli O'nun: {إِذَا تَرَدَّى} sözünün tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun tefsiri; cehenneme yuvarlandığı zaman, yani oraya düşüp battığı vakit demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن ابن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى}. قال: في جهنم. قال أبو كريبٍ: قد سَمِع الأشجعيُّ من إسماعيل ذلك .
Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşce'î, İbn Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten nakletti: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى} “Düştüğü zaman malı ona fayda vermez”. O: Cehenneme [düştüğü zaman], dedi. Ebu Küreyb dedi ki: Eşce'î bunu İsmâil'den işitmiştir .
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِذَا تَرَدَّى}. قال: إذا تردَّى في النارِ .
Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {إِذَا تَرَدَّى} sözü hakkında nakletti; o: Ateşe yuvarlandığı zaman, dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إذا مات.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; öldüğü zaman demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيان، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى}. قال: إذا مات.
Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى} “Düştüğü zaman malı ona fayda vermez”. O: Öldüğü zaman, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti...
قوله: {إِذَا تَرَدَّى}. قال: إذا مات .
O'nun: {إِذَا تَرَدَّى} “Düştüğü zaman” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Öldüğü zaman .
[حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن سفيان، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: إذا مات] .
[Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, o Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti; o: Öldüğü zaman, dedi] .
وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: معناه: إذا تردَّى في جهنم. لأنَّ ذلك هو المعروفُ من التردِّى، فأما إذا أُريد معنى الموتِ، فإنه يقالُ: رَدِى فلانٌ. وقلَّما يقالُ: تَردَّى.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı, "Bunun anlamı; cehenneme yuvarlandığı zamandır" diyenin sözüdür. Çünkü tereddî (تَرَدِّي) kelimesinden bilinen/yaygın olan anlam budur. Ölüm anlamı kastedildiğinde ise 'rediye fulânun' (رَدِيَ فُلَانٌ / falan helak oldu) denir; 'teredda' (تَرَدَّى) denilmesi ise pek nadirdir.
وقولُه: {إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى}. يقولُ تعالى ذكره: إنَّ علينا لبيانَ الحقِّ مِن الباطلِ، والطاعة من المعصية.
O'nun: {إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى} “Doğru yolu göstermek elbette bize aittir” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Hakkı batıldan, itaati de isyandan ayırıp açıklamak şüphesiz bizim üzerimizedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى}. يقولُ: على الله البيانُ؛ بيانُ حلالِه وحرامه، وطاعته ومعصيتِه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى} “Doğru yolu göstermek elbette bize aittir” sözü hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Açıklamak Allah'a aittir; helalini ve haramını, O'na itaati ve O'na isyanı açıklamak [O'na aittir] .
وكان بعضُ أهل العربية يتأوَّلُه بمعنى: أنه مَن سلَك الهدى فعلى الله سبيلُه، ويقولُ: وهو مثْلُ قولِه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} [النحل: ٩]. ويقولُ: معنى ذلك: من أراد الله فهو على السبيل القاصدِ. وقال: يقالُ: معناه: إن علينا للهدى والإضلال، كما قال: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} [النحل: ٨١]. وهى تَقي الحرَّ
Arap dili âlimlerinden bazıları bunu: “Kim hidayet yolunu tutarsa onun yolu Allah'a ulaşır” şeklinde tevil etmekte ve şöyle demektedir: Bu, O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} [en-Nahl: 9] “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir” sözü gibidir. Ve yine şöyle demektedir: Bunun anlamı; kim Allah'ı dilerse o dosdoğru yol üzeredir. Ve dedi ki: Şöyle de denilir: Bunun anlamı; “Doğru yola iletmek de saptırmak da bize aittir” demektir; tıpkı [Allah Teâlâ'nın]: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} [en-Nahl: 81] “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” buyurduğu gibi. Oysa bu [elbiseler] sıcaktan da korur
والبرد.
hem de soğuktan korur.
وقوله: {وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى}. يقولُ: وإنَّ لنا مِلْكَ ما في الدنيا والآخرة، نُعطِى منهما مَن أردْنا مِن خَلقِنا، ونَحْرِمُه مَن شئنا.
O'nun: {وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى} “Şüphesiz ahiret de dünya da bizimdir” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dünyada ve ahirette olanların mülkiyeti bize aittir; yaratıklarımızdan dilediğimize onlardan verir, dilediğimizi de mahrum bırakırız.
وإنما عنى بذلك جلَّ ثناؤُه أنه يُوفِّقُ لطاعته من أحبُّ مِن خَلْقِه، فيُكرِمُه بها في الدنيا، ويهيِّئُ له الكرامةَ والثوابَ في الآخرةِ، ويَخْذُلُ مَن شَاءَ خِذلانَه مِن خَلْقِه عن طاعته، فيُهينُه بمعصيتِه في الدنيا، ويُخزيه بعقوبته عليها في الآخرة.
Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmiştir: O, yaratıklarından sevdiği kimseyi kendisine itaate muvaffak kılar, böylece dünyada onu bununla onurlandırır ve ahirette de ona ikram ve mükafat hazırlar. Yaratıklarından itaatten mahrum bırakmayı dilediği kimseyi de yardımsız bırakır; dünyada isyanı sebebiyle onu alçaltır, ahirette de buna karşılık vereceği ceza ile onu rezil rüsvay eder.
ثم قال جلَّ ثناؤُه: {فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأَنذَرْتُكم أيُّها الناسُ نارًا تتوهَّجُ وهى نارُ جهنم. يقولُ: احْذَروا أن تعصُوا ربَّكم في الدنيا، وتكفروا به، فتَصْلَوها في الآخرة.
Sonra senası yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى} “Ben sizi alev saçan bir ateşe karşı uyardım”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, ben sizi alev alev yanan bir ateşe, cehennem ateşine karşı uyardım. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Rabbinize isyan etmekten ve O'nu inkâr etmekten sakının; yoksa ahirette o ateşe yaslanırsınız (girersiniz).
وقيل: {تَلَظَّى}. وإنما هي "تَتَلظَّى". وهي في موضع رفع؛ لأنه فعلٌ مستقبَلٌ، ولو كان فعلًا ماضيًا لقيل: فأَنذَرْتُكم نارًا تلظَّت.
Ayette {تَلَظَّى} şeklinde geçmiştir; aslı ise "tetelazzâ"dır (تَتَلظَّى). Muzari (gelecek/şimdiki zaman) fiil olduğu için ref mahallindedir. Şayet mazi fiil olsaydı, 'fe-enzertüküm nâren telezzat' (تَلَظَّتْ) denilirdi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قول الله: {نَارًا تَلَظَّى}. قال: تَوَهَّجُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebu Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {نَارًا تَلَظَّى} “Alev saçan bir ateş” sözü hakkında nakletti; o: Alev alev parıldar , dedi.
وقولُه: {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لا يدخُلُها فيَصْلَى
Ve O'nun: {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى} “Oraya ancak en bedbaht olan girer” sözü; Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Oraya girip de...
بسعيرها إلا الأشقى، [{الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى}. يقولُ] : الذي كذَّب بآياتِ رَبِّه وأعرَض عنها ولم يُصدِّق بها.
kavurucu alevine ancak en bedbaht kimse maruz kalır. [{الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “Yalanlayıp yüz çeviren”. Şöyle buyurmaktadır] : Rabbinin ayetlerini yalanlayan, onlardan yüz çeviren ve onları tasdik etmeyen kimsedir.
وينحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، قال: ثنا هشامُ بن الغاز، عن مكحولٍ، عن أبي هريرةَ، قال: لَتَدْخُلُنَّ الجنةَ إلا مَن يأبى. قالوا: يا أبا هريرةَ، ومَن يأبى أن يدخُلَ الجنة؟ قال: فقرأ: {الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} .
Bize Ebu Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. el-Gâz, Mekhûl'den, o Ebû Hureyre'den nakletti; o dedi ki: Dayatıp direnenler dışında muhakkak cennete gireceksiniz. Onlar: Ey Ebû Hureyre, cennete girmekten kim dayatıp direnir ki? dediler. O da: {الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “Yalanlayıp yüz çeviren” [ayetini] okudu .
حدَّثني الحسنُ بن ناصحٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ حبيبٍ ومعاذُ بنُ معاذٍ، قالا: ثنا الأشعثُ، عن الحسن في قوله: {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى} - قال معاذٌ: {الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى}. ولم يقُله الحسنُ - قال: المشرِكُ.
Bana el-Hasan b. Nâsih rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan b. Habîb ve Muâz b. Muâz rivayet edip dediler ki: Bize el-Eş'as, Hasan'dan O'nun: {لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى} “O ateşe ancak en bedbaht kimse girer” sözü hakkında nakletti -Muâz: {الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “Yalanlayıp yüz çeviren” [ifadesini de ekledi]; ancak Hasan bunu söylemedi -; o: [Bu kimse] müşriktir, dedi.
كان بعضُ أهل العربية يقولُ: لم يكن كذَّب بردٍّ ظاهرٍ، ولكن قصَّر عما أمر به من الطاعةِ، فجُعل تكذيبًا، كما تقولُ: لَقِي فلانٌ العدوَّ فكذَّب، إذا نكَل ورجع. وذَكَر أنه سمِع بعض العرب يقولُ: ليس لجَدِّهم مكذوبةٌ. بمعنى أنَّهم إذا لَقُوا صدَقوا القتال ولم يَرْجِعوا. قال: وكذلك قولُ اللهِ: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} [الواقعة: ٢].
Arap dili ehlinden bazısı şöyle diyordu: [Buradaki tekzîb/yalanlama], açık bir reddedişle yalanlama şeklinde olmamış; bilakis kendisine emredilen itaatte kusur göstermiştir de bu [kusuru] yalanlama sayılmıştır. Nitekim bir kimse düşmanla karşılaştığında korkup geri çekildiği zaman: "Falanca yalan söyledi / geri çekildi" (لَقِي فلانٌ العدوَّ فكذَّب) dersin. O, bazı Arapların: "Onların gayretinde bir yalancılık/gevşeklik yoktur" (ليس لجَدِّهم مكذوبةٌ) dediklerini işittiğini zikretmiştir; yani onlar [düşmanla] karşılaştıklarında savaşta sadakatle sebat ederler ve geri dönmezler. [Ferrâ] dedi ki: Allah'ın: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} “Onun gerçekleşmesinde bir yalan/yalanlama yoktur” [el-Vâkıa 2] kavli de böyledir.
وقولُه: {وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى}. يقولُ: وسيُوَقَّى صِلِيَّ النار التي تلظَّى التقيُّ. ووُضِع "أفعل" موضع "فعيل"، كما قال طرفةُ :
O'nun: {وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى} “En takvalı kimse ise ondan uzak tutulacaktır” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Takva sahibi kimse, o alev saçan ateşe girmekten korunacaktır. Tıpkı Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi 'ef'al' (أفعل) vezni 'faîl' (فعيل) yerine kullanılmıştır :
تمنَّى رِجالٌ أَنْ أَمُوتَ وإِنْ أَمَتْ … فَتِلْكَ سَبِيلٌ لَسْتُ فيها بِأَوْحَدِ
Adamlar benim ölmemi temenni ettiler; şayet ölürsem, O öyle bir yoldur ki onda yalnız başına kalan ben değilim.
وقوله: {الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى}. يقولُ: الذي يُعطى ماله في الدنيا في حقوقِ اللهِ التي ألزمه إيَّاها، {يَتَزَكَّى}. يعنى: يتطهَّرُ - بإعطائه ذلك - من ذنوبه.
O'nun: {الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى} “O ki temizlenmek üzere malını verir” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dünyada malını, Allah'ın kendisine farz kıldığı hakları uğrunda harcayan kimsedir; {يَتَزَكَّى} yani bunu vermek suretiyle günahlarından arınıp temizlenir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى (٢١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى (٢١)} “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur. O sadece Yüce Rabbinin rızasını aramak için verir. Ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır”.
كان بعض أهل العربية يوجِّهُ تأويل ذلك إلى: وما لأحدٍ من خلقِ اللهِ عند هذا الذي يُؤتى ماله في سبيل الله يتزكَّى، {مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى}. يعنى: من يد يكافِئُه عليها. يقولُ: ليس يُنفِقُ ما يُنْفِقُ من ذلك، ويُعطى ما يُعطى، مجازاة إنسانٍ يُجازيه على يدٍ له عنده، ولا مكافأة له على نعمةٍ سلَفت منه إليه أنعَمها عليه، ولكن يُؤتيه في حقوق الله ابتغاء وجه الله.
Arap dili âlimlerinden bazıları bunun tevilini şöyle yönlendiriyordu: Allah'ın yarattıklarından hiçbir kimsenin, arınmak maksadıyla malını Allah yolunda veren bu zat nezdinde {مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى} “karşılığı ödenecek bir nimeti” yani karşılığını ödeyeceği bir iyiliği yoktur. Şöyle demektedir: O, harcadığını veya verdiğini, kendisine yapmış olduğu bir iyiliğin karşılığı olarak bir insana mükâfat vermek veya daha önce kendisine yaptığı bir iyiliği ödüllendirmek için harcamaz; bilakis Allah'ın rızasını gözeterek O'nun hakları uğrunda verir.
قال: و {إِلَّا} في هذا الموضع بمعنى "لكن". وقال: يجوزُ أن يكون الفعلُ في المكافأة مستقبَلًا، فيكون معناه: ولم يُرِدْ بما أنفق مكافأةً مِن أحدٍ. ويكون موقعُ اللام التي في "أحد" في الهاء التي خفَضَتْها {عِنْدَهُ}. فكأنك قلت: وما له عند أحدٍ فيما أنفق من نعمة يلتمسُ ثوابَها. قال: وقد تضَعُ العربُ الحرف في غير موضعه إذا كان معروفًا. واستشهدوا لذلك ببيت النابغة :
Dedi ki: Bu yerde {إِلَّا} “ancak / müstesna” edatı 'lâkin' (fakat/ancak) anlamındadır. Şöyle de demiştir: Karşılık vermedeki fiilin gelecek zamanlı olması caizdir; bu takdirde anlamı: 'Harcadığı şeyle kimseden bir karşılık istememiştir' şeklinde olur. 'Ehad' (أحد) kelimesindeki lâm harfi de {عِنْدَهُ} lafzının mecrur yaptığı 'hâ' (هاء) zamirinin yerinde olur. Sanki sen: 'Harcadığı şey hususunda onun hiçbir kimsede karşılığını beklediği bir nimeti yoktur' demiş olursun. Dedi ki: Araplar [anlam] bilindiği takdirde bir harfi kendi yerinin dışına koyabilirler. Buna Nâbiğa'nın şu beytini şahit getirdiler :
وقَدْ خِفْتُ حتى ما تَزِيدُ مَخافَتِي … على وَعِلٍ في ذِي المَطَارَةِ عاقِل
Öyle korktum ki benim korkum, Zü’l-Matâra’da [sarp dağa] sığınmış bir dağ keçisinin [korkusundan] daha fazla olamaz.
والمعنى: حتى ما تزيدُ مخافةُ وَعِلٍ على مخافتى.
Anlamı şudur: Dağ keçisinin korkusu benim korkumdan fazla olmayacak kadar [korktum].
وهذا الذي قاله الذي حكَيْنا قولَه مِن أهل العربية، وزعم أنه مما يجوزُ - هو الصحيحُ الذي جاءت به الآثارُ عن أهل التأويل، وقالوا: نزَلت في أبي بكر بعِتْقِه من أعتق [من المماليكِ ابتغاء وجه الله] .
Arap dili âlimlerinden sözünü aktardığımız ve caiz olduğunu iddia ettiği bu görüş, tevil ehlinden gelen rivayetlerin de teyit ettiği doğru görüştür. Onlar: [Bu ayetler], [Allah rızası için kölelerden] azat ettiği kimseleri azat etmesi sebebiyle Ebû Bekir hakkında inmiştir , demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى (٢١)}. يقولُ: ليس به مثابهُ الناس ولا مجازاتُهم، إنما عطيَّتُه للهِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى (٢١)} “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur. O sadece Yüce Rabbinin rızasını aramak için verir. Ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır”. Şöyle demektedir: Onun gayesi insanlardan bir karşılık veya mükâfat görmek değildir; onun bağışı yalnızca Allah içindir .
حدَّثني محمدُ بن إبراهيم الأنماطيُّ، قال: ثنا هارونُ بن معروفٍ، قال: ثنا بشرُ بن السريِّ، قال: ثنا مصعبُ بنُ ثابتٍ، عن عامر بن عبد الله، عن أبيه، قال: نزلت هذه الآية في أبي بكر الصدِّيق: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى} .
Bana Muhammed b. İbrâhîm el-Enmâtî rivayet edip dedi ki: Bize Hârûn b. Ma'rûf rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Mus'ab b. Sâbit, Âmir b. Abdillâh'tan, o da babasından rivayet etti; o şöyle demiştir: Şu ayet Ebû Bekir es-Sıddîk hakkında inmiştir: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضَى} “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur. O sadece Yüce Rabbinin rızasını aramak için verir. Ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır” .
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، [قال: أُخْبِرْتُ عن سعيد] في قولِه: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى}. قال: نزلت في أبي بكرٍ،
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den nakletti; [o da şöyle dedi: Saîd'den bana haber verildi:] O'nun: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى} “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur” kavli hakkında [şöyle] dedi: [Bu ayet] Ebû Bekir hakkında inmiştir.
أعتق ناسًا لم يلتمِسْ منهم جزاءً ولا شكورًا، ستةً أو سبعةً؛ منهم بلالٌ، وعامرُ بنُ فُهيرة .
O, kendilerinden hiçbir karşılık ve teşekkür beklemeksizin insanları azat etmiştir; altı veya yedi kişi olup bunlardan biri Bilâl, diğeri Âmir b. Füheyre'dir .
وعلى هذا التأويل الذي ذكَرْناه عن هؤلاء يَنْبغِي أن يكون قوله: {إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى}. نصبًا على الاستثناء من معنى قولِه: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى}. لأنَّ معنى الكلام: وما يُؤتى الذي يُؤتى من ماله ملتمِسًا من أحدٍ ثوابَه، إلا ابتغاءَ وجه ربِّه. وجائزٌ أن يكون نصبُه على مخالفة ما بعده "إلا" ما قبلها، كما قال النابغةُ :
Bunlardan naklettiğimiz bu tevile göre O'nun: {إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى} “O sadece Yüce Rabbinin rızasını aramak için verir” sözünün, {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى} “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur” sözünün anlamından istisna olarak mansub olması gerekir. Çünkü sözün anlamı şöyledir: 'Malından verdiğini kimseden bir karşılık bekleyerek vermez; ancak Rabbinin rızasını aramak için verir.' 'İllâ' (إلا) edatından sonrasının öncesine muhalif olması sebebiyle mansub olması da caizdir; nitekim Nâbiğa şöyle demiştir :
........................ … ومَا بالرَّبْعِ مِن أحدٍ
........................ … Konak yerinde hiç kimse yoktur,
إلَّا أَوَارِيَّ لأيًا مَا أُبَيِّنُها … ........................
Güçbela seçebildiğim hayvan bağlama kazıkları müstesna … ........................
وقوله: {وَلَسَوْفَ يَرْضَى}. يقولُ: ولسوف يَرْضَى هذا المُؤْتِى ماله في حقوقِ الله ﷿ يتزكَّى، بما يُثيبُه الله في الآخرةِ عِوَضًا مما أتى في الدنيا في سبيله، إذا لقي ربَّه.
O'nun: {وَلَسَوْفَ يَرْضَى} “Ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Malını arınmak maksadıyla aziz ve celil olan Allah'ın hakları uğrunda veren bu zat, Rabbine kavuştuğunda dünyada O'nun yolunda harcadıklarının karşılığı olarak ahirette Allah'ın kendisine vereceği sevaptan ötürü elbette hoşnut olacaktır.
آخر تفسير سورة "والليل إذا يغشى"
"Ve'l-Leyli izâ yağşâ" Suresi tefsirinin sonu.