Binûn

"Ve't-Tîn" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون: قيل ذلك لأنه ليس شيءٌ من الحيوانِ إلا وهو منكبٌّ على وجهِه غيرَ الإنسانِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bu, insan dışındaki hiçbir canlının yüzükoyun eğilip bükülmeden [dik] duramamasından dolayı söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابن أبي عديٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da

ابن عباسٍ: {لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ}. قال: خلَق كلَّ شيءٍ منكبًّا على وجهِه إلا الإنسانَ .

İbn Abbâs'tan nakletti: {لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık”. [İbn Abbâs]: "İnsan hariç her şeyi yüzükoyun eğik yarattı" dedi .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن معنى ذلك: لقد خلَقنا الإنسانَ في أحسنِ صورةٍ وأعدلِها؛ لأن قولَه: {أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ}. إنما هو نعتٌ لمحذوفٍ، وهو: في تقويمٍ أحسنٍ تقويمٍ. فكأنه قيل: لقد خلَقناه في تقويمٍ أحسنِ تقويمٍ.

Bu hususta doğruluğa en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Bunun anlamı: 'Biz insanı en güzel ve en dengeli surette yarattık' demektir. Zira O'nun: {أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} “en güzel biçimde” sözü, hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır ki o da 'en güzel kıvamda bir biçimde' (fî takvîmin ahseni takvîm) demektir. Sanki: 'Biz onu en güzel kıvamda bir biçimde yarattık' denilmiştir.

وقولُه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ثم ردَدناه إلى أرذلِ العُمُرِ.

O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Sonra onu ömrün en düşkün çağına (erzel-i ömre) döndürdük' demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: إلى أرذلِ العُمُرِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [İbn Abbâs]: "Ömrün en düşkün çağına" dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامُ بنُ سَلْمٍ، عن عمرٍو، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: إلى أرذلِ العُمُرِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm b. Selm, Amr'dan, o Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [İbn Abbâs]: "Ömrün en düşkün çağına" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. يقولُ: يُرَدُّ إِلى أرذَلِ العُمُرِ، كبِر حتى ذهَب عقلُه، وهم نفرٌ رُدُّوا إلى أرذلِ العُمُرِ على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، فسُئِل رسولُ الله ﷺ حينَ سَفِهتْ عقولُهم، فأنزَل اللهُ عذرَهم أن لهم أجرَهم الذي عمِلوا قبلَ أن تذهبَ عقولُهم.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. Şöyle der: Ömrün en düşkün çağına döndürülür, [öyle ki] aklı gidinceye kadar yaşlanır. Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ömrün en düşkün çağına döndürülen bir topluluk idi. Akılları zayıflayınca Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [durumları] soruldu. Bunun üzerine Allah, akılları gitmeden önce yaptıkları amellerin ecrinin kendilerine ait olduğuna dair mazeretlerini indirdi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سُئِل عكرمةُ عن قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: رُدُّوا إلى أرذلِ العُمُرِ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: İkrime'ye O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü soruldu. O da: "Ömrün en düşkün çağına döndürüldüler" dedi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: إلى أرذلِ العُمُرِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o İbrâhim'den O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü hakkında anlattı: "Ömrün en düşkün çağına" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Hammâd'dan, o da İbrâhim'den benzerini nakletti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Hammâd'dan, o da İbrâhim'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: ردَدناه إلى الهَرَمِ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [Katâde]: "Onu ihtiyarlığa/düşkünlüğe döndürdük" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الهَرَمُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, [Katâde]: "İhtiyarlıktır/düşkünlüktür" dedi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعت الحكمَ يحدِّثُ عن عكرمةَ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: الشيخُ الهَرمُ، لم يَضُرَّه كِبَرُه، إن ختَم اللهُ له بأحسنِ ما كان يعملُ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: el-Hakem'i İkrime'den naklederken işittim: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [İkrime]: "Eğer Allah onun ömrünü yaptığı amellerin en güzeliyle sonlandırmışsa, yaşlılığı ona zarar vermeyen pir-i fânidir (ihtiyardır)" dedi .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم ردَدناه إلى النارِ في أقبحِ صورةٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: 'Sonra onu en çirkin surette cehenneme döndürdük' demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ،

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Ebû Ca‘fer er-Râzî'den, o er-Rebî‘ b. Enes'ten [nakletti]:

عن أبي العاليةِ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: في شرِّ صورةٍ، في صورةِ خنزيرٍ .

o da Ebu'l-Âliye'den nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [Ebu'l-Âliye]: "En kötü surette, domuz suretinde" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: النارَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. [Mücâhid]: "Cehenneme" dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إلى النارِ.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid]: "Cehenneme" dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: في النارِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid]: "Cehennemde" dedi.

قال: ثنا مؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إلى النارِ.

Dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid]: "Cehenneme" dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: قال الحسنُ: جهنمُ مأواه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik”. Dedi ki: Hasan: "Onun varacağı yer cehennemdir" dedi .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: في النارِ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: Hasan O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü hakkında: "Cehennemdedir" dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: إلى النارِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü hakkında: "Ateşe [cehenneme]" dedi.

وأولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصحةِ وأشبهُها بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: معناه: ثم ردَدناه إلى أرذلِ العُمُرِ، إلى عمرِ الخَرْفَى الذين ذهَبت عقولُهم من الهَرَمِ والكِبَرِ، فهو في أسفلِ مَن سَفَل؛ في إدبارِ العمرِ وذهابِ العقلِ.

Bu hususta bana göre sıhhate en yakın ve ayetin teviline en uygun olan görüş; bunun anlamının: 'Sonra biz onu ömrün en düşkün çağına, yaşlılık ve ihtiyarlıktan dolayı akılları gitmiş bunakların yaşına döndürdük; böylece o ömrün gerilemesinde ve aklın gitmesinde alçalanların en aşağısında olmuştur' diyen kimsenin görüşüdür.

وإنما قلنا: هذا القولُ أولى بالصوابِ في ذلك؛ لأن الله تعالى ذكرُه أخبَر عن خلقِه ابنَ آدمَ وتصريفِه في الأحوالِ، احتجاجًا بذلك على منكِرى قدرتِه على البعثِ بعدَ الموتِ، ألا ترَى أنه يقولُ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}. يعنى: بعدَ هذه الحُججِ. ومحالٌ أن يَحْتَجَّ على قومٍ كانوا منكِرين معنًى من المعانى بما كانوا له منكِرين، وإنما الحجةُ على كلِّ قومٍ ما لا يقدِرون على دفعِه؛ مما يعايِنونه ويُحِسُّونه، أو يقِرُّون به وإن لم يكونوا له مُحِسِّين.

Bu görüşün doğruluğa daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü şanı yüce olan Allah, ölümden sonraki dirilişe olan kudretini inkâr edenlere karşı bir delil getirmek amacıyla Âdemoğlunu yaratmasını ve onu çeşitli hallere sevk etmesini haber vermiştir. Görmez misin ki O: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalan saydıran nedir?” buyurmaktadır; yani bu delillerden sonra. Bir manayı inkâr eden bir topluluğa karşı bizzat inkâr ettikleri şeyle delil getirmek imkânsızdır. Her topluluğa karşı delil, ancak bizzat gördükleri ve hissettikleri ya da hissetmeseler bile kabul ettikleri, savuşturmaya güç yetiremeyecekleri şeylerle olur.

وإذ كان ذلك كذلك، وكان القومُ كانوا للنارِ التي كان اللهُ يتوعَّدُهم بها في الآخرةِ، منكِرين، وكانوا لأهلِ الهَرَمِ والخَرَفِ من بعدِ الشبابِ والجَلَدِ شاهِدين - عُلِم أنه إنما احتَجَّ عليهم بما كانوا له معايِنين؛ من تصريفِه خلقَه، ونقلِه إياهم من حالِ التقويمِ الحسَنِ والشبابِ والجَلَدِ إلى الضعفِ والهرَمِ وفناءِ العمرِ وحدوثِ الخَرَفِ.

Durum böyle olunca ve o kavim de Allah'ın ahirette onları tehdit ettiği cehennemi inkâr ederken , gençlik ve dinçlikten sonraki ihtiyarlık ve bunaklık ehline bizzat şahit olduklarından; Allah'ın onlara karşı, yaratışını evirip çevirmesinden, onları güzel kıvam, gençlik ve dinçlik halinden zayıflığa, ihtiyarlığa, ömrün tükenişine ve bunaklığın ortaya çıkışına geçirmesinden ibaret olan ve bizzat müşahede ettikleri hususlarla delil getirdiği anlaşılmış olur.

وقولُه: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى هذا الاستثناءِ؛ فقال بعضُهم: هو استثناءٌ صحيحٌ من قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قالوا: وإنما جاز استثناءُ {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} وهم جمعٌ، من الهاءِ في قوله: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ} وهى كنايةُ الإنسانِ، والإنسانُ في لفظِ واحدٍ؛ لأن

Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır” buyruğuna gelince; tevil ehli bu istisnanın anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” buyruğundan [yapılmış] sahih bir istisnadır. Şöyle dediler: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler” ifadesi çoğul olduğu halde, {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ} “Sonra onu indirdik” sözündeki -insandan kinaye olan ve insan kelimesi de lafız itibariyle tekil bulunan- zamirden istisna edilmesinin caiz olması şundandır; çünkü

الإنسانَ وإن كان في لفظِ واحدٍ فإنه في معنى الجمعِ؛ لأنه بمعنى الجنسِ، كما قيل: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [العصر:١، ٢]. قالوا: ولذلك جاز أن يقالَ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. فيضافُ "أفعل" إلى جماعةٍ. قالوا: ولو كان مقصودًا به قصدُ واحدٍ بعينِه، لم يجزْ ذلك، كما لا يقالُ: هذا أفضلُ قائِمينَ. ولكن يقالُ: هذا أفضلُ قائمٍ.

insan lafız olarak tekil olsa da mana itibariyle çoğuldur; çünkü cins anlamındadır; nitekim şöyle buyrulmuştur: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} “Asra yemin olsun ki, şüphesiz insan bir hüsran içindedir” [Asr 1-2]. Dediler ki: Bundan dolayıdır ki {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” denilerek 'ef'alü' kalıbının çoğula muzâf kılınması caiz olmuştur. Dediler ki: Eğer bununla bizzat tek bir şahıs kastedilmiş olsaydı, 'hâzâ efdalü kāimîn' denilemeyeceği gibi bu da caiz olmazdı; bilakis 'hâzâ efdalü kāimin' denilirdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن سعيدِ بن سابقٍ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن عكرمةَ، قال: من قرَأ القرآنَ لم يُرَدَّ إلى أرذلِ العُمُرِ. ثم قرَأ: {لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (٤) ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: لا يكونُ حتى لا يَعْلَمَ من بعدِ علمٍ شيئًا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Saîd b. Sâbık'tan, o Âsım el-Ahvel'den, o da İkrime'den anlattı, [İkrime] dedi ki: "Kur'an okuyan kimse ömrün en düşkün çağına döndürülmez." Sonra şu ayeti okudu: {لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (٤) ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”. [İkrime]: "Bildiğini bilmez hale gelmez" dedi .

فعلى هذا التأويلِ قولُه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} لخاصٍّ من الناسِ، غيرُ داخلٍ فيهم الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ؛ لأنه مستثنًى منهم.

Bu tevile göre O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü insanların bir kısmına hastır; iman edip salih amel işleyenler bunlara dahil değildir, çünkü onlar bu gruptan istisna edilmiştir.

وقال آخرون: بل الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ قد يدخُلون في الذين رُدُّوا إلى أسفلِ سافلين؛ لأن أرذْلَ العُمُرِ قد يُردُّ إليه المؤمنُ والكافرُ. قالوا: وإنما استُثنِى قولُه: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. من معنًى مضمرٍ في قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قالوا: ومعناه: ثم ردَدناه أسفلَ سافلين، فذهَبت عقولُهم وخَرِفوا،

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis, iman edip salih amel işleyenler de aşağıların aşağısına döndürülenlerin kapsamına girebilirler; zira ömrün en düşkün çağına mümin de kâfir de döndürülebilir. Şöyle dediler: O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” sözü, O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözünde gizli bulunan [zımnî] bir anlamdan istisna edilmiştir. Dediler ki: Bunun anlamı; 'Sonra biz onu aşağıların aşağısına döndürdük de akılları gitti ve bunadılar,

وانقطَعت أعمالُهم، فلم تُثبَتْ لهم بعدَ ذلك حسنةٌ، إلا الذين آمَنوا وعَمِلوا الصالحاتِ، فإن الذي كانوا يَعْمَلونه من الخيرِ في حالِ صحةِ عقولِهم وسلامةِ أبدانِهم، جارٍ لهم بعد هَرَمِهم وخَرَفِهم.

ve amelleri kesildi; bundan sonra artık kendilerine hiçbir iyilik yazılmaz; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. Zira onların akıllarının sıhhati ve bedenlerinin selameti vaktinde yaptıkları hayırlar, ihtiyarlık ve bunaklıklarından sonra da kendileri için işlemeye devam eder' demektir.

وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ قولُه: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. استثناءً منقطِعًا؛ لأنه يَحْسُنُ أن يقالَ: ثم ردَدناه أسفلَ سافلين، إلا الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ، لهم أجرٌ غيرُ ممنونٍ، بعدَ أن يُردَّ أسفلَ سافلين.

O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” sözünün munkatı bir istisna olması da muhtemeldir; zira: 'Sonra biz onu aşağıların aşağısına döndürdük; ancak iman edip salih amel işleyenler için, aşağıların aşağısına döndürüldükten sonra da kesintisiz bir mükâfat vardır' denilmesi uygundur.

ذكرُ مَن قال معنى هذا القولِ

Bu görüşün anlamını söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عَديٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. قال: فأيُّما رجلٍ كان يعملُ عملًا صالحًا وهو قويٌّ شابٌّ فعجَز عنه، جرَى له أجرُ ذلك العملِ حتى يموتَ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”. [İbn Abbâs]: "Hangi adam güçlü ve gençken salih amel işler de sonra bundan âciz düşerse, ölünceye kadar o amelin ecri kendisine işlemeye devam eder" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. يقولُ: إذا كان يعملُ بطاعةِ اللهِ في شبيبتِه كلِّها، ثم كبِر حتى ذهَب عقلُه، كُتِب له مثلُ عملِه الصالحِ الذي كان يعملُ في شبيبتِه، ولم يُؤاخَذْ بشيءٍ ممَّا عمِلَ في كِبَرِه وذَهَابِ عقلِه؛ من أجلِ أنه مؤمنٌ وكان يطيعُ اللهِ في شبيبتِه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”. Şöyle der: "Kişi gençliğinin tamamında Allah'a itaatle amel eder, sonra yaşlanıp aklı giderse, gençliğinde yapmakta olduğu salih amelin benzeri kendisine yazılır; mümin olduğu ve gençliğinde Allah'a itaat ettiği için, yaşlılığında ve aklının gittiği dönemde yaptığı hiçbir şeyden dolayı da hesaba çekilmez."

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}. قال: إلى أرذلِ العمرِ، فإذا بلَغ المؤمنُ إلى أرذلِ

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o da İbrâhim'den nakletti; O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” kavli hakkında şöyle dedi: “Ömrün en düşkün çağına [indirdik demektir]. Mümin ömrün en düşkün çağına ulaştığında...”

العمرِ، كُتِب له كأحسنِ ما كان يعملُ في شبابِه وصحتِه، فهو قولُه: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} .

gençliğinde ve sıhhatinde yaptığı amellerin en güzeli gibi kendisine [sevap] yazılır; işte O'nun: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” sözü budur" dedi .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}: فإنه يُكتبُ له من الأجرِ مثلُ ما كان يعملُ في الصحةِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o da İbrâhim'den nakletti: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”: "Sıhhatli olduğu zamanda yaptığı amellerin mükâfatının dengi kendisine yazılır."

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن حمادِ بن أبى سليمانَ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Hammâd b. Ebî Süleymân'dan, o da İbrâhim'den benzerini nakletti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: إذا بلَغ من الكبرِ ما يَعْجِزُ عن العملِ، كُتِب له ما كان يعملُ.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Hammâd'dan, o da İbrâhim'den nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”. [İbrâhim]: "Amel yapmaktan âciz kalacak kadar yaşlandığında, [daha önce] yapmakta olduğu ameller kendisine yazılır" dedi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}، فإنه يُكتَبُ لهم حسناتُهم، ويُتجاوَزُ لهم عن سيئاتِهم.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun manası: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”, yani onların iyilikleri yazılır ve kötülükleri bağışlanır demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّام، عن عمرٍو، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: هم الذين أدرَكهم الكبرُ؛ لا يُؤْخَذون بعملٍ عَمِلوه في كبرِهم وهم هَرْمَى لا يعقِلون.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr’dan, [o] Âsım’dan, [o] Ebû Rezîn’den, [o da] İbn Abbâs’tan [şöyle naklettiğini] anlattı: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”. [İbn Abbâs] dedi ki: “Onlar, kendilerine yaşlılık ulaşmış olan kimselerdir; pîr-i fânî olup akıl erdiremez durumdayken yaşlılıklarında yaptıkları bir amelden ötürü sorumlu tutulmazlar.”

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاء، قال: سُئل عكرمة عن قوله: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. قال: يُوَفِّيه اللَّهُ أَجرَه أو عمله، ولا يؤاخذه إذا رُدَّ إلى أرذل العمرِ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: İkrime'ye O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” sözü soruldu. O da: "Ömrün en düşkün çağına döndürüldüğü zaman, Allah onun mükâfatını veya amelini eksiksiz verir ve onu [yaptıklarından dolayı] hesaba çekmez" dedi.

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمان، قال: سمعت الحكم يحدِّثُ عن عكرمة: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: الشيخُ الهَرْمُ، لم يضره كبره أن ختم الله له بأحسن ما كان يعملُ .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: el-Hakem'i İkrime'den naklederken işittim: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”. [İkrime]: "O, pîr-i fânî olmuş yaşlı kimsedir; Allah [ömrünü] yapmakta olduğu amellerin en güzeli üzere nihayete erdirdiği için yaşlılığı ona zarar vermez" dedi.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادة: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: من أدركه الهرَمُ وكان يعملُ صالحًا، كان له مثلُ أجره إذ كان يعملُ .

Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”. [Katâde]: "Kime ihtiyarlık gelip çatarsa ve [daha önce] salih amel işliyor idiyse, amel ettiği zamandaki ecrinin dengi kendisine verilir" dedi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم رددناه أسفل سافلين في جهنم، إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات، فلهم أجرٌ غيرُ ممنون. فعلى هذا التأويل: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} مستثنون من الهاءِ في قوله: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ}. وجاز استثناؤهم منها إذ كانت كتايةً للإنسان، وهو بمعنى الجمع، كما قال: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [العصر: ٢، ٣].

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun manası şudur: Sonra biz onu cehennemde aşağıların aşağısına indirdik, ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır. Bu tefsire göre {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [ifadesi], {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ} “Sonra onu ... indirdik” sözündeki 'hû' (onu) zamirinden istisna edilmiştir. Bu zamir 'el-insân' kelimesine kinaye (zamir) olduğu ve cins ifade edip çoğul anlamı taşıdığı için ondan istisna yapılması caiz olmuştur; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Gerçekten insan ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Asr 2-3].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o...

مجاهد: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا}: إلا مَن آمَن .

o Mücâhid'den: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edenler...”: "İman eden kimse müstesna" [şeklinde tefsir ettiğini naklettiler].

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، قال: قال الحسنُ في قوله: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}: في النارِ، {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال الحسن: وهى كقوله: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [العصر: ١ - ٣].

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Hasan [el-Basrî], O'nun: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözü hakkında: "Ateşe [indirdik]", {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [sözü hakkında da]: "Bu, O'nun şu sözü gibidir: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Asr 1-3]" dedi.

وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصحةِ قولُ من قالُ: معناه: ثم ردَدناه إلى أرذلِ العمرِ، إلا الذين آمنوا وعمِلوا الصالحات في حال صحتِهم وشبابهم، فلهم أجرٌ غيرُ ممنون بعدَ هَرَمِهم، كهيئة ما كان لهم من ذلك على أعمالهم في حالِ ما كانوا يعملون وهم أقوياءُ على العمل.

Bu konuda bize göre doğruluğa en yakın görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bunun manası; "Sonra biz onu ömrün en düşkün çağına döndürdük; ancak sıhhat ve gençlikleri hâlinde iman edip salih ameller işleyenler müstesna. Zira onlar için, yaşlanmalarından sonra da tıpkı amel etmeye güç yetirebildikleri ve amelleri işledikleri sırada aldıkları gibi kesintisiz bir mükâfat vardır" demektir.

وإنما قلنا: ذلك أولى بالصحة. لما وصفنا من الدلالة على صحةِ القولِ بأن تأويلَ قوله: {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ}: إلى أرذل العمرِ.

Bizim "Bunun doğruya en yakın olduğu"nu söylememiz, {ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” sözünün tevilinin "ömrün en düşkün çağına" olduğuna dair ortaya koyduğumuz delillerden ötürüdür.

واختلفوا في تأويل قوله: {غَيْرُ مَمْنُونٍ}؛ فقال بعضُهم: معناه: لهم أجرٌ غيرُ منقوصٍ.

O'nun: {غَيْرُ مَمْنُونٍ} “kesintisiz” sözünün tevilinde de ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Bunun manası; onlar için eksiltilmeyen bir mükâfat vardır demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. يقولُ: غير منقوصٍ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] O’nun: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” sözü hakkında [şöyle] dedi: [İbn Abbâs,] “Eksiltilmeyen [bir mükâfattır]” demektedir.

وقال آخرون: بل معناه: غيرُ محسوبٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun manası: Hesapsız [tükenmez] demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}: غيرُ محسوبٍ .

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”: "Hesapsız [mükâfat]" [demektir].

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا مؤمل، قال: ثنا سفيان، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. قال: غير محسوبٍ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”. [Mücâhid]: "Hesapsız" dedi.

قال: ثنا سفيانُ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}. قال: غيرُ محسوبٍ.

Dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd'dan, o İbrâhim'den nakletti: {فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”. [İbrâhim]: "Hesapsız" dedi.

وقد قيل: إن معنى ذلك: فلهم أجرٌ غيرُ مقطوعٍ.

Bunun manasının "onlar için kesilmeyen (kesintisiz) bir mükâfat vardır" olduğu da söylenmiştir.

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: فلهم أجرٌ غيرُ منقوصٍ، كما كان له أيامَ صحتِه وشبابه. وهو عندى من قولهم: حَبْلٌ مَنِينٌ. إذا كان ضعيفًا؛ ومنه قولُ الشاعر :

Bu konuda isabete en yakın görüş: "Tıpkı sıhhati ve gençliği günlerinde olduğu gibi onlar için eksiltilmemiş bir mükâfat vardır" diyenin görüşüdür. Bu [ifade] bana göre Arapların zayıf ip için söylediği 'hablün menîn' (حَبْلٌ مَنِينٌ) ifadesindendir; şairin şu sözü de bundandır :

أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ … ما في عطائِهمُ مَنْ ولا سَرَفُ

Sekiz kişinin sevk ettiği yüz deveyi bağışladılar; bağışlarında ne bir eksiltme ne de bir israf vardır.

يعنى أنه ليس فيه نقصٌ ولا خطأٌ.

Yani onda ne bir eksiklik ne de bir hata vardır.

القول في تأويل قوله تعالى: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ (٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ (٨)} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir? Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?”.

اختلَف أهلُ التأويل في تأويل قوله: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ}؛ فقال بعضُهم: لله معناه: فمن يكذِّبُك يا محمد بعد هذه الحجج التي احتجَجْنا بها، {بِالدِّينِ}. يعنى: بطاعةِ اللهِ وما بعَثك به من الحقِّ، وأن اللَّهَ يبعَثُ مَن في القبور. وقالوا: "ما" في معنى (مَنْ)؛ لأنه عُنِى به ابن آدمَ ومَن بُعث إليه النبيُّ ﷺ.

Tevil ehli O'nun: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ} “Artık bundan sonra sana yalanlatan nedir?” sözünün tevilinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun manası: "Öne sürdüğümüz bunca delilden sonra, ey Muhammed, {بِالدِّينِ} 'dini', yani Allah'a itaati, O'nun seninle gönderdiği hakkı ve Allah'ın kabirlerdekileri dirilteceğini sana yalanlayan kimdir?" demektir. Dediler ki: Buradaki 'mâ' (ما), 'men' (مَنْ) (kim) manasındadır; çünkü bununla Âdemoğlu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine gönderildiği kimseler kastedilmiştir.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: فما يكذبك أيُّها الإنسانُ بعد هذه الحججِ بالدين؟!

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun manası: "Bu delillerden sonra, ey insan, dini sana yalanlatan nedir?!" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، قال: قلتُ لمجاهدٍ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}. غُنِى به النبيُّ ﷺ؟ قال: مَعاذَ اللَّهِ! غنى به الإنسانُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan anlattı, dedi ki: Mücâhid'e: "{فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” [ayetinde] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mi kastedilmiştir?" dedim. O da: "Hâşâ! İnsan kastedilmiştir" dedi.

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيان، عمَّن سمِع مجاهدًا يقولُ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}. قلت: يعني به النبيَّ ﷺ؟ قال: مَعَاذَ اللَّهِ! إنما يعنى به الإنسان.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, Mücâhid'in şöyle dediğini işiten kimseden nakletti: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?”. Ben: "Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mi kastediliyor?" dedim. O da: "Hâşâ! Bununla ancak insan kastedilmektedir" dedi.

حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}: أَعُنى به النبيُّ ﷺ قال: معاذ الله! إنما عُنِى به الإنسان.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” [ayetinde]: 'Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mi kastedilmiştir?' [diye soruldu]. O: 'Hâşâ! Bununla ancak insan kastedilmiştir' dedi.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الكلبيِّ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}: إنما يعنى الإنسانَ، يقولُ: خلَقتُك في أحسنِ تقويمٍ، فما يكذبُك أيُّها الإنسانُ بعدُ بالدينِ ؟

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Kelbî'den nakletti: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?”: "Bununla sadece insanı kastetmektedir; [Allah] şöyle buyurur: 'Seni en güzel biçimde yarattım; öyleyse ey insan, bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?' ".

وقال آخرون: إنما عنى بذلك رسولُ اللَّهِ ﷺ، وقيل له: استيقِنْ مع ما جاءك من اللَّهِ من البيان - أن اللَّهَ أحكمُ الحاكمين.

Başkaları ise şöyle dedi: Bununla sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir ve kendisine şöyle denilmiştir: Allah'tan sana gelen bunca açıklamayla birlikte Allah'ın hüküm verenlerin en hükümranı / en adili olduğunu kesinlikle bil.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} أي: استيقِنْ بعدَ ما جاءك من اللَّهِ البيانُ، {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} ؟

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözünü nakletti: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” yani: Allah'tan sana açıklama geldikten sonra kesin olarak bil; {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} “Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?” .

وأولى الأقوال في ذلك عندى بالصواب قولُ مَن قال: معنى "ما" معنى (مَنْ). ووجَّهَ تأويلَ الكلام إلى: فمن يكذِّبُك يا محمدُ بعدَ الذي جاءك من هذا البيانِ من اللَّهِ - {بِالدِّينِ}؟ يعنى: بطاعة اللَّهِ، ومجازاته العباد على أعمالهم.

Bu konuda bana göre doğruya en yakın görüş, 'mâ' kelimesinin 'men' manasında olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Sözün tevilini şöyle yönlendirmiştir: "Ey Muhammed, Allah'tan bu açıklama sana geldikten sonra {بِالدِّينِ} dini -yani Allah'a itaati ve O'nun kullarını amellerine göre cezalandırıp mükâfatlandırmasını- sana karşı yalanlayan kimdir?".

وقد تأوَّل ذلك بعضُ أهلِ العربية بمعنى: فما الذي يكذِّبُك بأن الناسَ يُدانُون بأعمالِهم؟ وكأنه قال: فمن يَقْدِرُ على تكذيبك بالثوابِ والعقابِ، بعدَ ما تبين له خلقُنا الإنسان على ما وصَفنا؟

Arap dili ehlinden bazıları da bunu şu manada tevil etmiştir: "İnsanların amelleriyle hesaba çekilecekleri hususunda seni yalanlayan nedir?" Sanki şöyle demiş gibidir: "İnsanı nitelediğimiz şekilde yarattığımız kendisi için apaçık ortaya çıktıktan sonra, mükâfat ve ceza konusunda seni kim yalanlayabilir ki?".

واختلَفوا في معنى قوله: {بِالدِّينِ}؛ فقال بعضُهم: بالحساب.

O'nun: {بِالدِّينِ} “dini” sözünün manası hakkında [müfessirler] ihtilaf ettiler; onlardan bazıları: 'Hesaptır' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ الطُّفَاوِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، عن النضرِ بن عربيٍّ، عن عكرمةَ في قوله: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}. قال: الحساب .

Bize Abdurrahman b. el-Esved et-Tufâvî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa, en-Nadr b. Arabî'den, o İkrime'den O'nun: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” sözü hakkında nakletti. [İkrime]: "Hesaptır" dedi.

وقال آخرون: بل معناه: بحُكم اللَّهِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun manası: Allah'ın hükmüdür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ}. يقولُ: ما يكذبُك بحُكمِ اللَّهِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ} “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?”. [İbn Abbâs] der ki: "Allah'ın hükmü konusunda seni yalanlayan nedir?" demektir.

وأَولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: الدينُ في هذا الموضعِ الجزاءُ والحسابُ. وذلك أن أحدَ معاني الدينِ في كلامِ العربِ الجزاءُ والحسابُ، ومنه قولُهم: كما تَدِينُ تُدانُ. ولا أَعْرِفُ من معاني الدَّينِ "الحُكمَ" في كلامِهم، إلا أن يكونَ مرادًا بذلك: فما يكذِّبُك بعد بأمر اللَّهِ الذي حكم به عليك أن تُطِيعَه فيه؟ فيكونَ ذلك.

Bu konudaki iki görüşten doğruya en yakın olanı: Bu mevkide dîn kelimesinin karşılık ve hesap olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü Arap kelamında dîn kelimesinin manalarından biri karşılık ve hesaptır; onların: "Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün (kemâ tedînu tüdân)" sözü de bundandır. Arap kelamında dîn kelimesinin "hüküm" manasında olduğunu da bilmiyorum; ancak bununla: "Ona itaat etmeni sana hükmettiği Allah'ın emri konusunda bundan sonra seni yalanlayan nedir?" anlamı kastedilmiş olursa, o takdirde bu [mana da] geçerli olur.

وقولُه: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ}. يقول تعالى ذكره: أليس اللَّهِ يا محمدُ بأحكمِ مَن حكَم في أحكامه وفصْلِ قضائِه بين عبادِه؟

O'nun: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} “Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?” sözü: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: "Ey Muhammed, Allah hükümleri hususunda ve kulları arasında kesin hükmünü vermede hüküm verenlerin en adili / en hikmetlisi değil midir?".

وكان رسولُ اللَّهِ ﷺ إذا قرَأ ذلك، فيما بلغنا، قال: "بلى".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bize ulaştığına göre, bunu okuduğu zaman: "Evet (belâ)" derdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ}: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان إذا قرَأها قال: "بلى، وأنا على ذلك من الشاهِدين".

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} “Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Bize bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğu zaman şöyle buyururdu: «بلى، وأنا على ذلك من الشاهِدين» «Evet ve ben de buna şahitlik edenlerdenim.»

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه، عن أبي إسحاقَ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: كان ابن عباس إذا قرَأ: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ}. قال: سبحانَك اللهَّم وبلى .

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', babasından, o Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} “Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?” [ayetini] okuduğunda: "Sübhânekellâhümme ve belâ (Allah'ım, Seni tenzih ederim, elbette evet)" derdi.

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، قال: كان قتادةُ إذا تلَا: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ}. قال: بلى وأنا على ذلك من الشاهدين. أَحْسَبه كان يَرْفَعُ ذلك، وإذا قرَأ : {أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} [القيامة: ٤٠]. قال: بلى. وإذا تلَا: {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} [المرسلات: ٥٠]. قال: آمنتُ باللَّهِ وبما أنزَل .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Katâde, {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ} “Allah, hüküm verenlerin en hükümranı / en adili değil midir?” [ayetini] okuduğunda: "Evet, ben de buna şahitlik edenlerdenim" derdi. Zannederim o bunu merfû olarak naklediyordu. {أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} “Bunları yapan, ölüleri diriltmeye güç yetiremez mi?” [Kıyâme 40] ayetini okuduğunda : "Evet" derdi. {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Artık ondan sonra hangi söze inanacaklar?” [Mürselât 50] ayetini okuduğunda ise: "Allah'a ve indirdiğine iman ettim" derdi.

آخرُ سورةِ "والتين".

"ve’t-Tîn" Sûresinin sonu.