الألفين» . وغيرُ سيبويه حَمَلَ ذلكَ على ظاهرِهِ، فالحياة عنده لامُها واوٌ. ولا دليلَ لسيبويهِ في «حَيِي» لأنَّ الواو متى انكسرَ ما قبلها قُلِبَتْ ياءً نحو: غُزِي ودُعِي ورَضِيَ.
düşmesin.» Sîbeveyh dışındakiler ise bunu zahirine hamletmişlerdir; zira onlara göre hayat kelimesinin lâmü'l-fiili vâvdır. «حَيِيَ» fiilinde ise Sîbeveyh için bir delil yoktur; çünkü vâv harfinden önceki harf kesreli olduğunda «غُزِيَ», «دُعِيَ» ve «رَضِيَ» [örneklerinde] olduğu gibi yâ harfine dönüşür.
قوله: {لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} / أي: لو كانوا يعلمون أنها الحَيَوانُ لَما آثروا عليها الدنيا.
Cenâb-ı Hakk'ın {لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!” kavli: Yani onun gerçek hayat olduğunu bilselerdi, dünyayı ona tercih etmezlerdi.
قوله: {فَإِذَا رَكِبُواْ} قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: بم اتصلَ قولُه: {فَإِذَا رَكِبُواْ فِي الفلك} ؟ قلت: بمحذوفٍ دلَّ عليه ما وَصفَهم به وشَرَحَ مِنْ أمرِهم. معناه: هم على ما وُصِفوا به من الشِرْكِ والعنادِ فإذا ركبوا» .
Cenâb-ı Hakk'ın {فَإِذَا رَكِبُواْ} “Gemiye bindikleri zaman” kavli: Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Cenâb-ı Hakk'ın {فَإِذَا رَكِبُواْ فِي الفلك} “Gemiye bindikleri zaman” kavli neye bağlıdır?' dersen, derim ki: Onları nitelediği ve durumlarından açıkladığı şeyin delalet ettiği hazfedilmiş bir ifadeye bağlıdır. Manası şudur: Onlar kendileri hakkında vasfedilen şirk ve inat üzere devam ederler; gemiye bindikleri vakit ise...»
قوله: {لِيَكْفُرُواْ} : يجوزُ أَنْ تكونَ لامَ كي، وهو الظاهرُ، وأن تكون لامَ أمرٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın {لِيَكْفُرُواْ} “İnkâr etsinler diye / etsinler” kavli: [Buradaki lâm harfinin] ta'lîl (sebep bildiren) lâmı olması caizdir ki zahir olan da budur; emir lâmı olması da caizdir.
قوله: «ولِيَتَمَتَّعوا» قرأ أبو عمرو وابن عامر وعاصم وورش بكسرها وهي محتملةٌ للأمرين المتقدمين. والباقون بسكونها. وهي ظاهرةٌ في الأمر. فإنْ كان يُعتقد أن اللامَ الأولى للأمر فقد عطفَ أمراً على مثله، وإن كان يُعتقد أنها للعلةِ، فيكون قد عطف كلاماً على كلام.
Cenâb-ı Hakk'ın «ولِيَتَمَتَّعوا / ve zevklenip geçinsinler» kavli: Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım ve Verş [lâm harfini] kesre ile okumuşlardır; bu da daha önce geçen iki ihtimale açıktır. Geriye kalanlar ise sükûn ile okumuşlardır; bu da emir [manasında] zahirdir. Eğer birinci lâmın emir için olduğu kabul edilirse, emri benzeri bir emre atfetmiş olur; şayet illet (ta'lîl) için olduğu kabul edilirse, bir kelâmı başka bir kelâma atfetmiş olur.
وقرأ عبد الله {فَتَمَتَّعُواْ فَسَوْفَ تَعلَمُونَ} وأبو العالية «فيُمَتَّعوا» بالياء مِنْ تحتُ مبنياً للمفعول.
Abdullah [İbn Mes'ûd] {فَتَمَتَّعُواْ فَسَوْفَ تَعلَمُونَ} “Artık zevklenin, yakında bileceksiniz!” şeklinde; Ebü'l-Âliye ise [alttan iki noktalı] yâ ile meçhul sîgada «فيُمَتَّعوا» şeklinde okumuştur.
قوله: {أفبالباطل يُؤْمِنُونَ} : قرأ العامَّةُ «يُؤْمنون» و «يكفرون» بياء الغيبة. والحسن والسلمي بتاء الخطاب فيهما.
Cenâb-ı Hakk'ın {أفبالباطل يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?” kavli: Genel kıraat ehli (cumhur) «يُؤْمنون» ve «يكفرون» kelimelerini gâib yâ'sı ile okumuştur. Hasan [el-Basrî] ve es-Sülemî ise her ikisinde de muhâtap tâ'sı ile okumuşlardır.
قوله: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ} : استفهامُ تقريرٍ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ} “Cehennemde değil midir?” kavli: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi takrîr (onaylatma) istifhâmıdır:
٣٦٤ - ١- ألَسْتُمْ خيرَ مَنْ رَكِبَ المطايا ... وأندى العالمين بطونَ راحِ
364 - 1- Siz binek develere binenlerin en hayırlısı ve âlemler içinde el ayası en cömert olanı değil misiniz?
قوله: {والذين جَاهَدُواْ} : يجوز فيه ما جاز في قوله: {والذين آمَنُواْ} [العنكبوت: ٧] أول السورة. وفيه رَدٌّ على ثعْلب: حيث زعم أنَّ جملةَ القسم لا تقع خبراً للمبتدأ.
Cenâb-ı Hakk'ın {والذين جَاهَدُواْ} “Bizim uğrumuzda cihat edenler” kavli: Surenin başında geçen {والذين آمَنُواْ} “İman edenler” [el-Ankebût: 7] kavlinde caiz olanlar bunda da caizdir. Bunda, kasem cümlesinin mübtedaya haber olamayacağını iddia eden Sa'leb'e bir reddiye vardır.
قوله: «لَمع المحسنين» من إقامة الظاهر مُقامَ المضمرِ إظهاراً لشرفِهم.
Cenâb-ı Hakk'ın «لَمع المحسنين / şüphesiz iyilik edenlerle beraberdir» kavli: Şereflerini ortaya koymak amacıyla zâhir ismin zamir yerine ikâme edilmesindendir.