Binûn

Rûm — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} : و «فلأَنْفُسِهم يَمْهَدون» تقديمُ الجارَّيْنِ يُفيد الاختصاصَ بمعنى: أن ضَرَرَ كفرِ هذا ومنفعةَ عملِ هذا لا يتعدَّاه «.

{فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “inkârı kendi aleyhinedir” ve «فلأَنْفُسِهم يَمْهَدون» “kendileri için hazırlık yaparlar” ifadeleri: Her iki câr-mecrûrun öne geçirilmesi ihtisas ifade eder; yani: Bunun inkârının zararı da şunun amelinin faydası da kendisini aşmaz (başkasına geçmez) demektir.

قوله: {لِيَجْزِيَ} : في متعلَّقِه أوجهٌ، أحدها: «يَمْهدون» . والثاني «يَصَّدَّعون» ، والثالث محذوف. قال ابن عطية: «تقديره ذلك ليجزيَ. وتكون الإِشارةُ إلى ما تقرر مِنْ قوله» مَنْ كفر «و» مَنْ عمل «. وجعل الشيخُ قسيمَ قوله {الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ} محذوفاً لدلالة قوله: {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الكافرين} عليه. هذا إذا عَلَّقْنا اللام ب» يَصَّدَّعون «أو بذلك المحذوفِ قال:» تقديرُه ليجزيَ الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ مِنْ فَضْلِه والكافرين بعَدْلِه «.

{لِيَجْزِيَ} “mükâfatlandırması için” ifadesi: Müteallakı hakkında vecihler vardır; birincisi: «يَمْهدون» [fiilidir], ikincisi «يَصَّدَّعون» [fiilidir], üçüncüsü ise mahzuftur. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Takdiri; 'Bu, mükâfatlandırması içindir' şeklindedir ve işaret, «مَنْ كفر» “kim inkâr ederse” ve «مَنْ عمل» “kim salih amel işlerse” ifadelerinden sâbit olan duruma yöneliktir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الكافرين} “Şüphesiz O kâfirleri sevmez” ifadesinin delâletinden ötürü {الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ} “iman edip [salih amel] işleyenler” ifadesinin mukabilini mahzuf saymıştır. Bu, lâm harfini «يَصَّدَّعون» fiiline veya o mahzufa bağladığımız takdirdedir. [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Takdiri; 'İman edip salih ameller işleyenleri lütfuyla, kâfirleri de adaletiyle cezalandırması/karşılığını vermesi için' şeklindedir.»

قوله: {الرياح} : قرأ العامَّةُ «الرياحَ» جمعاً/ لأجلِ مبشِّراتٍ. والأعمش بالإِفراد، وأراد الجنسَ لأجلِ «مبشِّرات» .

{الرياح} “rüzgârları” ifadesi: Genel kıraat ehli (cumhur), «مبشِّراتٍ» (müjdeciler) kelimesinden ötürü cemi (çoğul) olarak «الرياحَ» şeklinde okumuştur. A'meş ise «مبشِّرات» kelimesine rağmen cins anlamı kastederek müfred (tekil) olarak okumuştur.

قوله: «ولِيُذيْقَكم» إمَّا عطفٌ على معنى «مُبَشِّرات» ؛ لأنَّ الحالَ والصفةَ يُفْهِمان العلةَ، فكأنَّ التقديرَ: ليبشِّرَ وليذيقَكم، وإمَّا أَن يتعلَّقَ بمحذوفٍ، أو وليذيقَكم أرسلَها، وإمَّا أَنْ تكون الواوُ مزيدةً على رأيٍ، فتتعلَّقَ اللامُ ب «أَنْ يُرْسِلَ» .

«ولِيُذيْقَكم» “ve size tattırması için” ifadesi: Ya «مُبَشِّرات» kelimesinin mânasına matuftur; zira hâl ve sıfat illet bildirir, dolayısıyla takdir sanki 'müjdelemesi için ve size tattırması için' şeklinde olur; ya da mahzuf bir fiile mütealliktir veya 've size tattırması için onları gönderdi' [takdirindedir]; yahut bir görüşe göre vâv zâidedir, böylece lâm «أَنْ يُرْسِلَ» ifadesine müteallik olur.

قوله: {وَكَانَ حَقّاً} : بعضُ الوَقَفَةِ يقف على «حقاً» ويَبْتدِئ بما بعدَه، يجعل اسمَ كان مضمراً فيها و «حقاً» خبرُها. أي: وكان

{وَكَانَ حَقّاً} “ve bir hak idi” ifadesi: Vakıf (durak) ehlinin bir kısmı «حقاً» kelimesinde durur ve sonrasıyla başlar; «كان» fiilinin ismini onun içinde zamir (müstetir), «حقاً» kelimesini de onun haberi kılar. Yani:

الانتقامُ حقاً. قال ابن عطية: «وهذا ضعيفٌ؛ لأنه لم يَدْرِ قَدْرَ ما عَرَضَه في نَظْمِ الآية» يعني الوقفَ على «حَقَّاً» . وجعل بعضُهم «حَقَّاً» منصوباً على المصدر، واسمُ كان ضميرُ الأمرِ والشأن، و «علينا» خبرٌ مقدمٌ، و «نَصْرُ» مبتدأ مؤخرٌ. وبعضُهم جَعَلَ «حقاً» منصوباً على المصدر أيضاً، و «علينا» خبرٌ مقدم، و «نَصْرُ» اسمٌ مؤخر. والصحيحُ أنَّ «نَصْر» اسمها، و «حَقَّاً» خبرُها، و «علينا» متعلقٌ ب «حَقاً» أو بمحذوفٍ صفةً له.

İntikam hak idi [anlamında olur]. İbn Atiyye: «Bu zayıftır; çünkü [bunu yapan] ayetin nazmına sunduğu şeyin derecesini bilememiştir» demiştir; yani «حَقَّاً» üzerinde durmayı kastetmiştir. Bazıları «حَقَّاً» kelimesini mastar olarak mansub kılmış, kâne'nin ismini zamîr-i şan yapmış, «علينا» ifadesini mukaddem haber, «نَصْرُ» kelimesini de muahhar mübteda kılmıştır. Bazıları da «حقاً» kelimesini yine mastar olarak mansub kılmış, «علينا» ifadesini mukaddem haber, «نَصْرُ» kelimesini ise muahhar isim yapmıştır. Sahih olan ise «نَصْر» kelimesinin onun (kâne'nin) ismi, «حَقَّاً» kelimesinin haberi, «علينا» ifadesinin ise «حَقاً» kelimesine yahut onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır.

قوله: {مِّن قَبْلِهِ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه تكريرٌ ل «مِنْ قَبلِ» الأولى على سبيلِ التوكيد. والثاني: أَنْ يكونَ غيرَ مكررٍ. وذلك أن يُجعلَ الضميرُ في «قَبْله» للسحاب. وجاز ذلك لأنه اسمُ جنسٍ يجوز تذكيرُه وتأنيثُه، أو للريح، فتتعلَّقُ «مِنْ» الثانيةُ ب «يُنَزَّل» . وقيل: يجوزُ عَوْدُ الضمير على «كِسَفا» كذا أطلق أبو البقاء. والشيخ قَيَّده بقراءةِ مَنْ سَكَّن السين. وقد تقدَّمَتْ قراءاتُ «كِسَفاً» في «سبحان» . وللناس في هذا الموضعِ كلامٌ كثيرٌ رأيتُ ذِكْرَه لتوضيحِ معناه.

{مِّن قَبْلِهِ} “bundan önce” ifadesi: Bunda iki vecih vardır; birincisi: Tekid yoluyla birinci «مِنْ قَبلِ» ifadesinin tekrarı olmasıdır. İkincisi: Tekrar olmamasıdır. Bu da «قَبْله» ifadesindeki zamirin buluta (sehâb) râci kılınmasıyla olur. Bunun câiz olması, onun müzekker ve müennes kılınması câiz olan bir cins ismi olmasındandır; yahut rüzgâra râcidir, bu takdirde ikinci «مِنْ» edatı «يُنَزَّل» fiiline müteallik olur. Zamirin «كِسَفا» kelimesine dönmesinin de câiz olduğu söylenmiştir; Ebü'l-Bekâ bunu mutlak olarak belirtmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise bunu sîn harfini sâkin okuyanların kıraatiyle kayıtlamıştır. «كِسَفاً» kelimesinin kıraatleri daha önce Sübhân (İsrâ) sûresinde geçmişti. İlim ehlinin bu hususta mânasını açıklamak için zikredilmesini uygun gördüğüm pek çok sözü vardır.

وقد أبْدى كلٌّ من الشيخَيْن: الزمخشريِّ وابنِ عطية فائدةَ التأكيدِ المذكور. فقال ابن عطية: «أفادَ الإِعلامَ بسرعةِ تَقَلُّب قلوبِ البشر من الإِبلاسِ إلى الاستبشار؛ وذلك أن قولَه {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} يحتملُ الفُسْحَةَ في الزمانِ، أي: من قبلِ أَنْ يُنَزِّل بكثيرٍ كالأيَّامِ ونحوِه فجاء» مِنْ قبله «، بمعنى أنَّ ذلك متصلٌ بالمطر فهو تأكيدٌ مفيدٌ» .

İki şeyh (Zemahşerî ve İbn Atiyye)'den her biri zikredilen tekidin faydasını ortaya koymuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: «İnsan kalplerinin ümitsizlikten sevinç ve müjdeye hızla dönüşünü bildirme faydası sağlamıştır; zira {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} “üzerlerine indirilmeden önce” buyruğu zamanda genişlik ihtimali taşır; yani: İndirilmesinden günler ve benzeri çok zaman önce demektir. İşte «مِنْ قبله» ifadesi bunun yağmura bitişik olduğu mânasında gelmiştir, dolayısıyla faydalı bir tekiddir.»

وقال الزمخشري: «ومعنى التوكيد فيه الدلالةُ على أن عَهْدَهم بالمطرِ قد بَعُدَ فاسْتحكم يَأْسُهم وتمادَى إبْلاسُهم، فكان استبشارُهم على قَدْرِ اغتمامهم بذلك» . وهو كلامٌ حسنٌ.

Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Buradaki tekidin mânası; yağmurla olan irtibatlarının üzerinden uzun zaman geçtiğine, bu yüzden ümitsizliklerinin kesinleşip yeislerinin uzayıp gittiğine, dolayısıyla sevinçlerinin de buna duydukları keder ölçüsünde olduğuna delâlet etmesidir.» Bu güzel bir sözdür.

إلاَّ أنَّ الشيخَ لم يَرْتَضِه منهما فقال: «ما ذكراه من فائدةِ التأكيدِ غيرُ ظاهرٍ، وإنما هو لمجرَّدِ التوكيد ويُفيد رَفْعَ المجازِ فقط» . انتهى. ولا أدري عدمُ الظهورِ لماذا؟ وقال قطرب: «وإن كانوا مِنْ قبلِ التنزيل مِنْ قبل المطَر. وقيل: التقديرُ مِنْ قبلِ إنزالِ المطرِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَزْرعوا. ودَلَّ المطرُ على الزرع؛ لأنه يَخْرج بسببِ المطر. ودلَّ على ذلك قولُه» فَرَأَوْه مُصْفَرَّاً «يعني الزرعَ؛ قال الشيخ:» وهذا لا يَسْتقيم؛ لأنَّ {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ} متعلِّقٌ ب «مُبْلِسِيْن» ولا يمكن مِنْ قَبْل الزَّرْع أَنْ يتعلَّقَ بمُبْلِسين؛ لأنَّ حرفَيْ جرّ لا يتعلَّقان بعاملٍ واحدٍ إلاَّ بوساطةِ حرفِ العطف أو البدلِ، وليس هنا عطفٌ والبدلُ لا يَجوز؛ إذ إنزالُ الغيثِ ليس هو الزرعَ ولا الزرعُ بعضَه. وقد يُتَخَيَّلُ فيه بدلُ الاشتمالِ بتكلُّفٍ: إمَّا لاشتمالِ الإِنزالِ على الزَّرْع، بمعنى: أنَّ الزرعَ يكون ناشِئاً عن الإِنزال، فكأن الإِنزالَ مُشْتملٌ عليه. وهذا على مذهبِ مَنْ يقول: الأولُ مشتملٌ على الثاني «.

Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân] her ikisinin bu görüşünü beğenmeyerek şöyle demiştir: «Onların tekidin faydası olarak zikrettikleri şey açık değildir; o sadece mücerret tekid içindir ve yalnızca mecazı kaldırma faydası sağlar.» [Sözü bitti.] Açık olmamasının sebebini anlayabilmiş değilim. Kutrub şöyle demiştir: «[Mânası:] İndirilmeden önce, yağmurdan önce idiler demektir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri; yağmurun indirilmesinden önce, ekim yapmalarından önce şeklindedir. Yağmur ekine delâlet etmiştir; çünkü ekin yağmur sebebiyle biter. Buna da «فَرَأَوْه مُصْفَرَّاً» “onu sararmış gördüklerinde” yani ekini [gördüklerinde] ifadesi delâlet etmektedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu doğru olmaz; çünkü {مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ} “indirilmeden önce” ifadesi «مُبْلِسِيْن» kelimesine mütealliktir. 'Ekimden önce' ifadesinin ise «مُبْلِسين» kelimesine müteallik olması mümkün değildir; çünkü iki cer harfi ancak bir atıf harfi veya bedel vasıtasıyla tek bir âmile bağlanabilir. Burada atıf yoktur, bedel ise câiz değildir; zira yağmurun indirilmesi ekinin kendisi olmadığı gibi ekin de onun bir parçası değildir. Ancak zorlama bir tevil ile bedel-i iştimal düşünülebilir: Ya indirmenin ekini kapsaması yönüyle—yani ekin indirmeden neşet eder, dolayısıyla indirme onu kapsar gibidir; bu da birincinin ikinciyi kapsadığını söyleyenlerin mezhebine göredir—»

وقال المبردُ:» الثاني السحابُ؛ لأنهم لَمَّا رَأَوْا السحابَ كانوا راجين المطرَ «انتهى. يريد مِنْ قبل رؤيةِ السحاب. ويحتاج أيضاً إلى حَرْفِ عطفٍ ليصِحَّ تعلُّقُ الحرفين ب» مُبْلِسين «. وقال الرمَّاني:» من قبلِ الإِرسال «.

Müberred ise şöyle demiştir: «İkincisi buluttur; çünkü bulutu gördüklerinde yağmuru umuyorlardı.» [Sözü bitti.] Bulutun görülmesinden önce [demeyi] kastetmektedir. İki harfin «مُبْلِسين» kelimesine taallukunun sahih olması için bu da yine bir atıf harfine muhtaçtır. Rummânî ise «gönderilmeden önce» demiştir.

والكرماني:» من قَبْلِ الاستبشارِ؛ لأنه قَرَنه بالإِبلاس، ولأنه مَنَّ عليهم بالاستبشار «. ويحتاج قولُهما إلى حرفِ العطفِ لِما تقدَّم، وادِّعاءُ حرفِ العطفِ ليس بالسهلِ؛ فإنَّ فيه خلافاً: بعضُهم يَقيسُه، وبعضُهم لا يقيسه. هذا كلُّهُ في المفردات. أمَّا إذا كان في الجمل فلا خلافَ في اقتياسِه.

Kirmânî de: «Müjdelenip sevinmeden önce; zira onu ümitsizlikle birlikte anmıştır ve onlara sevinci lütfetmiştir» demiştir. Her ikisinin sözü de daha önce geçtiği üzere atıf harfine muhtaçtır; atıf harfinin varlığını iddia etmek ise kolay değildir, zira bu hususta ihtilaf vardır: Bazıları bunu kıyas kabul eder, bazıları ise kıyas kabul etmez. Bütün bunlar müfredlerde geçerlidir. Cümlelerde olmasına gelince, onun kıyasa uygunluğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.

قوله: {إلى آثَارِ} : قرأ ابن عامر والأخَوان وحفص بالجمع، والباقون بالإِفراد. وسلام بكسرِ الهمزة وسكون الثاء، وهي لغةٌ فيه.

{إلى آثَارِ} “eserlerine” ifadesi: İbn Âmir, Ahevân (Hamza ve Kisâî) ve Hafs cemi (çoğul) olarak, diğerleri ise müfred (tekil) olarak okumuştur. Sellâm ise hemzenin kesresi ve sâ'nın sükûnu ile [«إثْر» şeklinde] okumuştur ki bu, onda bir lehçedir.

وقرأ العامَّةُ «كيف يُحْيي» بياء الغَيْبة أي: أثر الرحمة فيمَنْ قرأ بالإِفراد، ومَنْ قرأ بالجمع فالفعلُ مسندٌ لله تعالى، وهو مُحْتَمَلٌ في الإِفراد أيضاً. والجحدري وأبو حيوة وابن السَّمَيْفع «تُحْيي» بتاء التأنيث. وفيها تخريجان، أظهرهما: أنَّ الفاعلَ عائدٌ على الرحمة. والثاني قاله أبو الفضل: عائدٌ على أثر، وأنَّثَ «أثر» لاكتسابه بالإِضافةِ التأنيثَ، كنظائرَ له تقدَّمَتْ. ورُدَّ عليه: بأن شرطَ ذلك كَوْنُ المضافِ بمعنى المضاف إليه، أو مِنْ سببِه لا أجنبياً، وهذا أجنبيٌّ. و «كيف يُحْيي» مُعَلِّقٌ ل «انظرْ» فهو في محلِّ نصب على/ إسقاطِ الخافضِ. وقال أبو الفتح: «الجملةُ مِنْ» كيف يُحْيي «في موضعِ نصبٍ على الحال حَمْلاً على المعنى» . انتهى وكيف تقع جملةُ الطلب حالاً؟

Genel kıraat ehli (cumhur) gayb yâ'sı ile «كيف يُحْيي» şeklinde okumuştur; yani müfred okuyana göre rahmetin eseri [canlandırır], cemi okuyana göre ise fiil Yüce Allah'a isnad edilmiştir ki bu müfred okuyuşta da muhtemeldir. Cahderî, Ebû Hayve ve İbnu's-Semeyfa' ise müenneslik tâ'sı ile «تُحْيي» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki tahrîc vardır; en açığı: Fâilin rahmete dönmesidir. Ebü'l-Fazl'ın söylediği ikincisi ise: «أثر» kelimesine dönmesidir; «أثر» kelimesini, daha önce geçen benzerlerinde olduğu gibi izâfet yoluyla müenneslik kazandığı için müennes yapmıştır. Buna karşı şu gerekçeyle reddiye verilmiştir: Bunun şartı, muzafın muzafun ileyh mânasında olması yahut onun bir sebebi olması, ecnebi (ilgisiz) olmamasıdır; bu ise ecnebidir. «كيف يُحْيي» ifadesi «انظرْ» fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur), dolayısıyla cer cer edatının düşürülmesiyle mansub konumdadır. Ebu'l-Feth ise: «'كيف يُحْيي' cümlesi, mânaya hamledilerek hâl makamında mansub konumdadır» demiştir. [Sözü bitti.] Oysa talep cümlesi nasıl hâl olabilir ki?

قوله: {فَرَأَوْهُ} : أي: فَرَأَوْا النباتَ، لدلالة السياق عليه، أو على الأثر؛ لأنَّ الرحمةَ هي الغيث، وأثرُها هو النبات. وهذا ظاهرٌ على قراءةِ الإِفراد، وأمَّا على قراءة الجمع فيعودُ على المعنى. وقيل: الضمير

{فَرَأَوْهُ} “onu gördüklerinde” ifadesi: Yani siyakın ona delâleti sebebiyle bitkiyi gördüklerinde veya eseri [gördüklerinde] demektir; zira rahmet yağmurdur, eseri ise bitkidir. Bu durum müfred kıraatine göre açıktır; cemi kıraatine göre ise mânaya döner. Zamirin

للسَّحابِ. وقيل: للريح. وقرأ جناح بن حبيش «مُصْفارَّاً» بألفٍ. و «لَظَلُّوا» جوابُ القسمِ الموطَّأ له ب «لَئِنْ» ، وهو ماضٍ لفظاً مستقبلٌ معنى كقولِه: {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} [البقرة: ١٤٥] .

buluta ait olduğu da söylenmiştir. Rüzgâra ait olduğu da söylenmiştir. Cenâh b. Hubeyş elif ile «مُصْفارَّاً» şeklinde okumuştur. «لَظَلُّوا» ifadesi, «لَئِنْ» ile hazırlanan yeminin cevabıdır; lafzen mazi, mânen muzaridir (gelecek zaman bildirir); nitekim: {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} [Bakara 145] “senin kıblene uymazlar” buyruğunda da böyledir.

وتقدَّم الكلامُ على نحوِ {فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ} إلى آخره في الأنبياء وفي النمل، وكذلك في قراءَتَيْ «ضعف» وما الفرقُ بينهما في الأنفال؟

{فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ} “Şüphesiz sen işittiremezsin” ve devamı hakkındaki açıklamalar Enbiyâ ve Neml sûrelerinde, keza «ضعف» kelimesinin iki kıraati ve Enfâl sûresinde ikisi arasındaki farkın ne olduğu konusu da daha önce geçmişti.

والضميرُ في «مِنْ بعدِه» يعودُ على الاصفرارِ المدلولِ عليه بالصفة كقولِه:

«مِنْ بعدِه» “ondan sonra” ifadesindeki zamir, şu beyitte olduğu gibi sıfatın delâlet ettiği sararmaya (ısfirâr) döner:

٣٦٥٣ - إذا نُهِي السَّفيهُ جَرَى إليه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3653 - Beyit: Beyhude kişi [kötülükten] nehyedildiğinde ona koşar... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

أي: إلى السَّفَهِ لدلالة «السَّفيه» عليه.

Yani «السَّفيه» (beyhude/sefih) kelimesinin delâlet etmesinden ötürü sefâhete [koşar demektir].

قوله: {مَا لَبِثُواْ} : جوابُ قولِه «يُقْسِم» وهو على المعنى، إذ لو حُكي قولُهم بعينِه لقيل: ما لَبِثْنا. و «كذلك» أي: مِثْلَ ذلك الإِفك كانوا يُؤْفَكون.

{مَا لَبِثُواْ} “kalmadıklarına [yemin ederler]” ifadesi: «يُقْسِم» (yemin eder) fiilinin cevabıdır ve mânaya göredir; zira onların sözü aynen aktarılsaydı «ما لَبِثْنا» (kalmadık) denilirdi. «كذلك» ifadesi ise; işte böyle bir yalanla çevriliyorlardı demektir.

قوله: {فِي كِتَابِ الله} : الظاهرُ أنه متعلِّقٌ ب «لَبِثْتم» بمعنى فيما وَعَدَ به في كتابه من الحشرِ والبعث. وقال قتادة: على التقديم

{فِي كِتَابِ الله} “Allah'ın Kitabında” ifadesi: Zâhir olan, haşir ve ba'sten kitabında vaad ettiği şey mânasında «لَبِثْتم» (kaldınız) fiiline müteallik olmasıdır. Katâde ise takdim

والتأخيِرِ، والتقدير: «وقال الذين أُوْتُوا العلم في كتابِ الله لقد لَبِثْتُمْ، و» في «بمعنى الباء أي: العلم بكتاب الله. وصدورُه عن قتادةَ بعيدٌ.

ve tehir üzere olduğunu söylemiştir; takdiri: 'Kendilerine Allah'ın Kitabı hakkında ilim verilenler: Andolsun kaldınız, dediler' şeklindedir ve «في» bâ mânasındadır; yani Allah'ın Kitabına dair ilim demektir. Ancak bunun Katâde'den sâdır olması uzaktır.

والعامَّةُ على سكون عَيْن» البعث «. والحسنُ بفتحها. وقُرِئ بكسرِها. فالمكسورُ اسمٌ، والمفتوحُ مصدرٌ.

Genel kıraat ehli (cumhur) «البعث» kelimesinin ayn harfini sükûn ile okumuştur. Hasan [el-Basrî] fetha ile okumuştur. Kesre ile de okunmuştur. Kesreli olan isim, fethalı olan ise mastardır.

قوله:» فهذا يومُ «في الفاءِ قولان، أظهرهما: أنها عاطفةٌ هذه الجملةَ على» لَقَدْ لَبِثْتُمْ «. وقال الزمخشري:» هي جوابُ شرطٍ مقدرٍ كقوله:

«فهذا يومُ» “işte bu, [yeniden dirilme] günüdür” ifadesindeki fâ hakkında iki görüş vardır; en açığı: Bu cümleyi «لَقَدْ لَبِثْتُمْ» ifadesine atfetmesidir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Şu beyitte olduğu gibi mukadder bir şartın cevabıdır:

٣٦٥٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . فقد جِئْنا خُراسانا

3654 - Beyit: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . işte Horasan'a geldik

كأنه قيل: إنْ صَحَّ ما قُلتم: إنَّ خراسان أقصى ما يُراد بكم، وآن لنا أن نَخْلُصَ، وكذلك إنْ كنتم منكرينَ للبعث فهذا يومُ البعث «ويشير إلى البيت المشهور وهو:

Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer sizin; Horasan bize yapılacak muamelenin son sınırıdır ve artık kurtulma vaktimiz gelmiştir dediğiniz doğruysa [işte Horasan'a geldik]'; tıpkı bunun gibi: 'Eğer siz ba'si (yeniden dirilmeyi) inkâr ediyor idiyseniz işte bu ba's günüdür'.» [Zemahşerî] şu meşhur beyte işaret etmektedir:

قالوا: خراسانُ أَقْصى ما يُراد بنا ... ثم القُفولُ فقد جِئْنا خُراسانا

Dediler ki: 'Bizim için murat edilen son yer Horasan'dır, sonra dönüştür; işte Horasan'a geldik!'

قوله:» لا تَعْلَمُوْن «أي البعثَ أي: ما يرادُ بكم، أو لا ُيُقَدَّرُ له مفعولٌ أي: لم يكونوا مِنْ أولي العلم. وهو أبلَغُ.

«لا تَعْلَمُوْن» “bilmiyordunuz” ifadesi: Yani ba'si (yeniden dirilmeyi), yani size ne yapılmak istendiğini bilmiyordunuz demektir; yahut ona mef'ûl takdir edilmez, yani: İlim ehlinden değildiniz [mânasındadır] ki bu daha beliğdir.

قوله: {فَيَوْمَئِذٍ} : أي: إذ يقعُ ذلك، ويقولُ الذين أوتوا العلمَ تلك المقالة.

{فَيَوْمَئِذٍ} “İşte o gün” ifadesi: Yani bu durum vuku bulduğunda ve kendilerine ilim verilenler bu sözü söylediğinde demektir.

قوله: «لا يَنْفَعُ» هو الناصبُ ل «يومئذٍ» قبله. وقرأ الكوفيون هنا وفي غافر بالياءِ مِنْ تحتُ. وافقهم نافعٌ على ما في غافر، لأن التأنيثَ مجازيٌّ ولأنه قد فُصِل أيضاً. والباقون بالتأنيث فيهما مراعاةً لِلَّفْظِ.

«لا يَنْفَعُ» “fayda vermez” ifadesi, kendisinden önceki «يومئذٍ» kelimesini nasbeden âmildir. Kûfeliler burada ve Mü'min (Gâfir) sûresinde alttan iki noktalı yâ ile [«لا يَنْفَعُ» şeklinde] okumuşlardır. Mü'min sûresindekinde Nâfi' de onlara muvafakat etmiştir; zira müenneslik mecazîdir ve araya fasıla da girmiştir. Diğer kıraat imamları ise lafza riayet ederek her iki yerde de müennes olarak [«لا تنفع» şeklinde] okumuşlardır.

قوله: {وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} قال الزمخشري: «مِنْ قولك: اسْتَعْتَبني فلانٌ فَأَعْتَبْتُه أي: استرضاني فَأَرْضَيْتُه، وكذلك إذا كنتَ جانياً عليه. وحقيقةُ أَعْتَبْتَه. أَزَلْتَ عَتْبَه ألا ترى إلى قوله:

{وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “onların rızayı kazanmaları da istenmez / özürleri dinlenmez” ifadesi hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu, 'Falanca benden hoşnutluğumu diledi (istatabe), ben de onu hoşnut ettim (a'tebtuhu)' yani benden rızamı istedi, ben de onu razı ettim sözünden gelir; sen ona karşı bir kusur/suç işlemiş olduğunda da böyledir. 'أَعْتَبْتَه' fiilinin asıl mânası, onun sitemini/kırgınlığını izale ettin demektir. Şu beyte bakmaz mısın:

٣٦٥٥ - غَضِبَتْ تميمٌ أَنْ يُقتَّل عامرٌ ... يومَ النسارِ فَأُعْتِبُوا بالصَّيْلَمِ

3655 - Beyit: Temîm kabilesi, Âmir'in Nisar gününde öldürülmesine öfkelendi; Onlar da keskin kılıçla teskin edildiler (öfkeleri kılıçla giderildi).

كيف جعلهم غِضاباً؟ ثم قال:» فَأُعْتِبوا «أي: أُزيل غَضَبُهم. والغضب في معنى العَتْبِ. والمعنى: لا يُقال لهم: أرْضُوا ربَّكم بتوبة وطاعةٍ. ومثلُه قولُه تعالى: {فاليوم لاَ يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} [الجاثية: ٣٥] فإنْ قلتَ: كيف جُعِلوا غيرَ مُسْتَعْتِبين في بعضِ الآيات وغيرَ مُعْتَبين في بعضها، وهو قولُه: {وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ المعتبين} [فصلت: ٢٤] . قلت: أمَّا كونُهم غيرَ مُسْتَعْتِبين فهذا معناه، وأمَّا كونُهم غيرَ مُعْتَبين فمعناه: أنهم غيرُ راضين بما هم فيه، فشُبِّهَتْ حالُهم بحالِ قومٍ جُني عليهم فهم عاتِبون على الجاني، غيرُ راضين عنه بما هم

Bak nasıl onları öfkeli kıldı? Sonra «فَأُعْتِبوا» yani öfkeleri izale edildi, dedi. Gazap (öfke) itap (sitem/kırgınlık) mânasındadır. Mânası: Onlara 'Tövbe ve itaatle Rabbinizi razı edin' denilmez. Yüce Allah'ın: {فاليوم لاَ يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} [Câsiye 35] “Artık bugün ne oradan çıkarılırlar ne de özür dilemeleri istenir” ayeti de böyledir. Eğer: 'Nasıl oluyor da bazı ayetlerde rızaları istenmeyen kimseler (gayr-i müste'tibîn), bazılarında ise—ki o da: {وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ المعتبين} [Fussilet 24] “özür dileyip rıza talep etseler bile onlar rızaya erdirileceklerden değillerdir” buyruğudur—hoşnut edilmeyen kimseler (gayr-i mu'tebîn) kılınmışlardır?' dersen, derim ki: Onların rızaları istenmeyen kimseler olmalarına gelince mânası budur; hoşnut edilmeyen kimseler olmalarına gelince bunun mânası ise: İçinde bulundukları durumdan razı olmamalarıdır. Onların durumu, kendilerine karşı haksızlık yapılmış, bu yüzden haksızlık yapana sitem eden ve içinde bulundukları durumdan ötürü

فيه. فإنْ يَسْتَعتبوا الله أي يَسْألوه إزالة ما هم فيه فما هم مِن المجابين» انتهى.

ondan hoşnut olmayan bir kavmin durumuna benzetilmiştir. Dolayısıyla Allah'tan rıza dileseler (istatabe), yani içinde bulundukları durumun izale edilmesini isteseler de onlar dualarına icabet edileceklerden değillerdir.» [Sözü bitti.]

وقال ابن عطية: «ويَسْتَعْتِبون بمعنى يَعْتِبون كما تقول: يَمْلك ويَسْتملك. والبابُ في استفعل طلبُ الشيءِ، وليس هذا منه؛ لأنَّ المعنى كان يَفْسُدُ؛ إذ كان المفهومُ منه: ولا يُطْلَبُ منهم عُتْبى» . قلت: وليس فاسداً لِما تقدَّم مِنْ قولِ أبي القاسم.

İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «'يَسْتَعْتِبون' fiili 'يَعْتِبون' mânasındadır; nitekim 'يَمْلك' ve 'يَسْتملك' [sahip olur] denir. İstif'âl babında asıl olan bir şeyi talep etmektir, fakat buradaki o kabilinden değildir; zira öyle olsaydı anlam bozulurdu; çünkü ondan 'onlardan rıza talep edilmez' mânası anlaşılırdı.» Ben derim ki: Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî]'ın daha önce geçen sözünden ötürü bozuk/fâsid değildir.

قوله: {وَلَئِن جِئْتَهُمْ} : إنما وُحِّد هنا، وجُمع بعده في قوله: «أنتم» لنكتَةٍ: وهو أنه تعالى أخبر في موضعٍ آخرَ فقال: «ولَئِنْ جئتَهم بكل آية» أي جاءَتْ بها الرسلُ. فقال الكفار: ما أنتم أيها المدَّعون الرسالةَ كلُّكم إلاَّ كذا.

{وَلَئِن جِئْتَهُمْ} “Andolsun onlara getirsen” ifadesi: Burada tekil getirilip ardından «أنتم» “siz” ifadesinde çoğul getirilmesi nükte içindir: O da Yüce Allah'ın başka bir yerde haber verip «onlara her bir ayeti getirsen» yani peygamberlerin getirdiği gibi [buyurmasıdır]. Kâfirler de: 'Ey peygamberlik iddia edenler, hepiniz ancak şöylesiniz' demişlerdir.

قوله: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ} : أي: مثلَ ذلك الطبعِ يطبعُ.

{كَذَلِكَ يَطْبَعُ} “İşte böylece mühürler” ifadesi: Yani böyle bir mühürleme ile mühürler demektir.

قوله: {وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ} : العامَّةُ من الاستخفاف بخاء معجمة وفاء. ويعقوب وابن أبي إسحاق بحاءٍ مهملةٍ وقاف من الاستحقاق. وابن أبي عبلة ويعقوب بتخفيف نونِ التوكيد. والنهي من باب قولهم «لا أُرَيَنَّكَ ههنا» .

{وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ} “seni hafifliğe sevk etmesin / gevşetmesin” ifadesi: Genel kıraat ehli (cumhur) noktalı hı ve fâ ile istihfâf (hafif bulmak/küçümsemek/sarsmak) kökünden okumuştur. Ya'kûb ve İbn Ebî İshak ise noktasız hâ ve kaf ile istihkâk (hak kazanmak) kökünden [«ولا يستحقنّك» şeklinde] okumuşlardır. İbn Ebî Abele ve Ya'kûb tekid nûnunun tahfifiyle (şeddesiz olarak) okumuşlardır. Bu nehiy, Arapların «لا أُرَيَنَّكَ ههنا» (Seni burada görmeyeyim) sözü kabilindendir.