Binûn

﴿Fâtır — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {الكتاب الذين اصطفينا} : مفعولا «أَوْرَثْنا» . و «الكتابَ» هو الثاني قُدِّمَ لشَرفِه، إذ لا لَبْسَ.

{الكتاب الذين اصطفينا} “seçtiğimiz o kimselere Kitab'ı” ifadesine gelince: [Bu iki kelime] «أَوْرَثْنا» fiilinin iki mefulüdür. «الكتابَ» ikinci meful olup, iltibas (karışıklık) bulunmadığı için şerefinden ötürü öne geçirilmiştir.

قوله: «من عبادِنا» يجوزُ أَنْ تكونَ للبيانِ على معنى: أنَّ المصطفَيْن هم عبادُنا، وأن تكونَ للتبعيضِ، أي: إن المصطفَيْن بعضُ عبادِنا لا كلُّهم. وقرأ أبو عمران الجوني ويعقوبُ وأبو عمروٍ في روايةٍ «سَبَّاق» مثالَ مبالغةٍ.

«من عبادِنا» “kullarımızdan” ifadesine gelince: [Buradaki «مِنْ» edatının] 'seçilenler kullarımızın ta kendileridir' anlamında beyan için olması da 'seçilenler kullarımızın hepsi değil, bir kısmıdır' anlamında teb'îz (kısmîlik) için olması da caizdir. Ebû İmrân el-Cevnî, Ya'kûb ve bir rivayette Ebû Amr, mübalağa kalıbında «سَبَّاق» şeklinde okumuşlardır.

قوله: {جَنَّاتُ عَدْنٍ} : يجوزُ أَنْ يكونَ مبتدأً، والجملةُ بعدها الخبرُ، وأن يكونَ بدلاً مِن «الفضلُ» قاله الزمخشري وابنُ عطية. إلاَّ أنَّ الزمخشريَّ اعترض وأجاب فقال: «فإن قلتَ: كيف جَعَلْتَ قوله:» جنات عدنٍ «بدلاً من» الفضل «الذي هو السَّبْقُ بالخيرات المشارُ إليه ب» ذلك «؟ قلت: لَمَّا كان السببَ في نيل الثواب نُزِّل منزلةَ المُسَبَّب، كأنه هو الثواب، فَأَبْدَل عنه» جناتُ عدن «.

{جَنَّاتُ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” ifadesine gelince: Mübteda olup sonrasındaki cümlenin haber olması da «الفضلُ» kelimesinden bedel olması da caizdir; bunu ez-Zemahşerî ve İbn Atıyye söylemiştir. Ne var ki ez-Zemahşerî bir itiraz öne sürüp şöyle cevap vermiştir: “Eğer: «ذلك» ile işaret edilen ve hayırlarda öne geçmek demek olan «الفضل» kelimesinden {جَنَّاتُ عَدْنٍ} ifadesini nasıl bedel yaptın? dersen, derim ki: Sevaba ulaşmanın sebebi olunca müsebbeb (sonuç) makamına indirilmiştir; sanki o bizzat sevabın kendisiymiş gibi kabul edilerek ondan {جَنَّاتُ عَدْنٍ} bedel yapılmıştır.”

وقرأ رزين والزهري» جَنَّةُ «مفرداً. والجحدري» جناتِ «بالنصب على

Rezîn ve ez-Zührî tekil olarak «جَنَّةُ» şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî ise

الاشتغال، وهي تؤيِّدُ رَفْعَها بالابتداء. وجوَّز أبو البقاء أن يكونَ» جناتُ «بالرفع خبراً ثانياً لاسم الإِشارة، وأن يكون خبرَ مبتدأ محذوفٍ. وتقدَّمت قراءةُ» يَدْخُلونها «مبنياً للفاعل أو المفعول وباقي الآية في الحج.

iştigal üzere nasb ile «جَنَّاتِ» şeklinde okumuştur; bu [kıraat], onun ibtida (mübteda olma) ile merfû olmasını desteklemektedir. Ebü'l-Bekâ, «جَنَّاتُ» kelimesinin ref ile işaret isminin ikinci haberi olmasını ve mahzuf bir mübtedanın haberi olmasını da caiz görmüştür. «يَدْخُلونها» fiilinin etken (münîyen li'l-fâil) veya edilgen (mebnîyen li'l-mef'ûl) okunması ile ayetin geri kalanı Hac suresinde geçmişti.

قوله: {الحزن} : العامَّةُ بفتحتَيْن. وجناح ابن حبيش بضم وسكون. وتقدَّم معنى ذلك أولَ القصص.

{الحزن} “hüzün” ifadesine gelince: Âmme (cumhur) iki fetha ile [«الحَزَن» şeklinde] okumuştur. Cenâh b. Hubeyş ise zamme ve sükûn ile [«الحُزْن» şeklinde] okumuştur. Bunun anlamı Kasas suresinin başında geçmişti.

قوله: {دَارَ المقامة} : مفعولٌ ثانٍ ل «أَحَلَّنا» ولا يكونُ ظرفاً لأنه مختصٌّ فلو كان ظرفاً لتعدَّى إليه الفعلُ ب في. والمُقامةُ: الإِقامة. «من فضلِه» متعلقٌ ب «أحَلَّنا» و «مِنْ» : إمَّا للعلةِ، وإمَّا لابتداءِ الغاية.

{دَارَ المقامة} “kalıcı yurda” ifadesine gelince: «أَحَلَّنا» fiilinin ikinci mefulüdür; muhtas (belirli) olduğu için zarf olamaz, şayet zarf olsaydı fiil ona «في» harf-i ceri ile geçerdi. «المُقامةُ» ise ikamet etmek demektir. «من فضلِه» ifadesi «أحَلَّنا» fiiline mütealliktir; «مِنْ» ise ya illet (gerekçe) içindir ya da ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.

قوله: «لا يَمَسُّنا» حالٌ مِنْ مفعولِ «أَحَلَّنا» الأول أو الثاني؛ لأن الجملةَ مشتملةٌ على ضميرِ كل منهما، وإن كان الحالُ من الأول أظهرَ. والنَّصَبُ: التعبُ والمشقةُ. واللُّغوبُ: الفتورُ الناشئُ عنه، وعلى هذا فيقال: إذا انتفى السببُ نُفِي المُسَبَّب يقال: «لم آكُلْ» فيُعلمُ انتفاءُ الشِّبع، فلا حاجةَ إلى قولِه ثانياً: «فلم أشبَعْ» بخلاف العكسِ، ألا ترى أنه يجوز: لم أشبع ولم آكل، والآية الكريمة على ما قررتُ مِن نفي السبب ثم نفي المسبب فأي فائدة في ذلك؟ وقد أجيب بأنه بيَّن مخالفةَ الجنة لدار الدنيا؛ فإنَّ أماكنَها على قسمين: موضعٍ تَمَسُّ فيه المشاق كالبراري، وموضعٍ يَمَسُّ فيه الإِعياءُ كالبيوتِ والمنازل التي فيها الأسفارُ. فَقيل: لا يَمَسُّنا فيها نَصَبٌ لأنها ليست مَظانَّ

«لا يَمَسُّنا» “bize dokunmaz” ifadesine gelince: «أَحَلَّنا» fiilinin birinci veya ikinci mefulünden haldir; zira cümle her ikisinin de zamirini içermektedir, gerçi birincisinden hal olması daha zâhirdir (açıktır). «النَّصَبُ» yorgunluk ve meşakkattir. «اللُّغوبُ» ise ondan kaynaklanan bitkinlik/gevşekliktir. Buna göre şöyle denilir: Sebep nefyedilince (olumsuzlanınca) müsebbeb de nefyedilmiş olur; nitekim «لم آكُلْ» (Yemedim) denildiğinde doymanın nefyedildiği anlaşılır, dolayısıyla ikinci olarak «فلم أشبَعْ» (ve doymadım) demeye gerek kalmaz. Bunun aksi ise böyle değildir; görmez misin ki: «لم أشبع ولم آكل» (Doymadım ve yemedim) demek caizdir. Ayet-i kerime ise açıkladığım üzere sebebin nefyi ardından müsebbebin nefyi şeklindedir; peki bunda ne fayda vardır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Cennetin dünya yurdundan farklı olduğu açıklanmıştır; nitekim dünyanın mekânları iki kısımdır: Kır/çöl gibi meşakkatlerin dokunduğu yerler ve yolculukların yapıldığı evler ve konaklar gibi bitkinliğin dokunduğu yerler. Şöyle denilmiştir: Orada bize bir yorgunluk dokunmaz, çünkü orası dünya yurdu gibi

المتاعبِ كدارِ الدنيا، ولا يَمَسُّنا فيها لُغوبٌ أي: ولا نَخْرُج منها إلى مواضعَ نَتْعَبُ ونَرْجِعُ إليها فيمسُّنا فيها الإِعياء. وهذا الجوابُ ليس بذلك، والذي يقال: إن النَّصَب هو تعبُ البدنِ واللُّغوبُ تعبُ النفسِ. وقيل: اللغوبُ الوَجَعُ وعلى هذين فلا يَرِدُ السؤالُ المتقدِّمُ.

meşakkatlerin düşünülebileceği bir yer değildir; orada bize bir bitkinlik de dokunmaz, yani: Oradan yorulacağımız mekânlara çıkıp sonra oraya dönmeyiz ki bize orada bir bitkinlik dokunsun. Bu cevap pek tatmin edici değildir. Asıl denilecek olan şudur: «النَّصَبُ» bedenin yorulması, «اللُّغوبُ» ise ruhun/nefsin yorulmasıdır. «اللغوبُ» kelimesinin acı/ağrı olduğu da söylenmiştir; bu iki açıklamaya göre yukarıda geçen soru zaten vârid olmaz.

وقرأ عليٌّ والسُّلميُّ بفتح لام «لَغُوْب» وفيه أوجه، أحدها: أنَّه مصدرٌ على فَعُوْل كالقَبول. / والثاني: أنه اسمٌ لِما يُلْغَبُ به كالفَطور والسَّحور. قاله الفراء. الثالث: أنه صفةٌ لمصدرٍ مقدرٍ أي: لا يَمَسُّنا لُغوبٌ لَغوبٌ نحو: شعرٌ شاعرٌ ومَوْتٌ مائتٌ. وقيل: صفةٌ لشيءٍ غيرِ مصدرٍ أي: أمرٌ لَغوبٌ.

Ali ve es-Sülemî, «لَغُوْب» kelimesini lâm harfinin fethasıyla okumuşlardır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, «القَبول» gibi «فَعُوْل» vezninde bir masdar olmasıdır. İkincisi: «الفَطور» ve «السَّحور» gibi, kendisiyle bitkin düşülen şeyin ismi olmasıdır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Üçüncüsü: Takdirî bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani «شعرٌ شاعرٌ» (şiir gibi şiir) ve «مَوْتٌ مائتٌ» (ölüm gibi ölüm) [ifadelerinde olduğu gibi] 'bize yorucu bir yorgunluk dokunmaz' demektir. Masdar olmayan bir şeyin sıfatı olduğu, yani 'bize yorucu bir durum [dokunmaz]' anlamına geldiği de söylenmiştir.

قوله: {فَيَمُوتُواْ} : العامَّةُ على نصبِه بحذفِ النونِ جواباً للنفي. وهو على أحدِ معنَييْ نَصْبِ «ما تأتينا فتحدِّثَنا» ، أي: ما يكون منك إتيانٌ فلا حديثٌ، انتفى السببُ وهو الإِتيانُ، فانتفى مُسَبَّبُه وهو الحديثُ. والمعنى الثاني: إثباتُ الإِتيانِ ونفيُ الحديثِ أي: ما تأتينا محدِّثاً بل تأتينا غيرَ مُحَدِّثٍ. وهذا لا يجوزُ في الآيةِ البتةَ.

{فَيَمُوتُواْ} “ki ölsünler” ifadesine gelince: Âmme (cumhur), nefyin cevabı olarak nun harfinin hazfiyle nasb üzere okumuştur. Bu, «ما تأتينا فتحدِّثَنا» (Bize gelmezsin ki bizimle konuşasın) ifadesinin nasbındaki iki anlamdan biri üzeredir; yani 'Senin gelmen söz konusu olmaz ki konuşma da olsun; sebep olan gelme fiili yok oldu, böylece onun müsebbebi olan konuşma da yok oldu' demektir. İkinci anlam ise: Gelmenin sübutu ve konuşmanın nefyidir; yani 'Bize konuşucu olarak gelmezsin, bilakis konuşmaksızın gelirsin' demektir. Bu [ikinci anlam] ayette kesinlikle caiz değildir.

وقرأ عيسى والحسن «فيموتون» بإثباتِ النونِ. قال ابنُ عطية: «هي ضعيفةٌ» . قلت: وقد وَجَّهها المازنيُّ على العطفِ على {لاَ يقضى عَلَيْهِمْ} فلا يموتون. وهو أحدُ الوجهين في معنى الرفعِ في قولك: «ما تأتينا فتحدِّثنا» أي: انتفاءُ الأمرَيْن معاً، كقولِه: {وَلاَ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} [المرسلات: ٣٦] ، أي:

Îsâ ve el-Hasan nun harfinin sübûtu ile «فيموتون» şeklinde okumuşlardır. İbn Atıyye: “Bu [kıraat] zayıftır” demiştir. Derim ki: el-Mâzinî bunu {لاَ يقضى عَلَيْهِمْ} “onlar hakkında hüküm verilmez” ifadesine atfederek 'böylece ölmezler de' şeklinde tevcîh etmiştir. Bu da «ما تأتينا فتحدِّثنا» sözündeki ref'in anlam vecihlerinden biridir; yani tıpkı {وَلاَ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Onlara izin de verilmez ki özür dilesinler” [Mürselât: 36] ayetinde olduğu gibi her iki durumun birlikte nefyedilmesidir; yani

فلا يعتذرون. و «عليهم» قائمٌ مقامَ الفاعلِ، وكذلك «عنهم» بعد «يُخَفَّفُ» . ويجوزُ أَنْ يكونَ القائمُ «من عذابها» و «عنهم» منصوبُ المحلِّ. ويجوز أَنْ تكونَ «مِنْ» مزيدةً عند الأخفش، فَتَعيَّن لقيامِه مَقامَ الفاعلِ لأنه هو المفعولُ به.

'özür de dilemezler' demektir. «عليهم» ifadesi nâib-i fâil makamına kaimdir; aynı şekilde «يُخَفَّفُ» fiilinden sonraki «عنهم» ifadesi de böyledir. Nâib-i fâil kaim olanın «من عذابها» ifadesi olup «عنهم» ifadesinin mahallen mansub olması da caizdir. el-Ahfeş'e göre «مِنْ» edatının zâid olması da caizdir; bu takdirde mefulün bih olduğu için nâib-i fâil makamına kaim olması taayyün eder.

وقرأ أبو عمرٍو في رواية «ولا يُخَفَّفْ» بسكون الفاء، شبَّه المنفصل بِ «عَضْد» كقوله:

Ebû Amr bir rivayette, munfasıl olanı şairin şu sözündeki gibi «عَضْد» kelimesine benzeterek fâ harfinin sükûnu ile «ولا يُخَفَّفْ» şeklinde okumuştur:

٣٧٦٩ - فاليومَ أشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِبٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3769 - [Bugün içerim, yüklenmeksizin...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

قوله: «كذلك» إمَّا مرفوعُ المحل أي: الأمرُ كذلك، وإمَّا منصوبُه أي: مثلَ ذلك الجزاءِ نَجْزي. وقرأ أبو عمرٍو «يُجْزَى» مبنيَّاً للمفعول، «كلُّ» رفعٌ به. والباقون «نَجْزي» بنونِ العظمة مبنيَّاً للفاعل، «كلَّ» مفعول به.

«كذلك» “İşte böyle” ifadesine gelince: Ya mahallen merfûdur; yani 'İş böyledir' demektir, ya da mahallen mansubdur; yani 'Böylesi bir ceza ile cezalandırırız' demektir. Ebû Amr, meçhul (mebnîyen li'l-mef'ûl) olarak «يُجْزَى» şeklinde okumuştur, «كلُّ» kelimesi onunla merfûdur (nâib-i fâildir). Diğerleri ise azamet nûnu ile etken (mebnîyen li'l-fâil) olarak «نَجْزي» şeklinde okumuşlardır; «كلَّ» kelimesi mefulün bihtir.

قوله: {رَبَّنَآ} : على إضمارِ القولِ، وذلك القولُ إنْ شئْتَ قَدَّرْتَه فعلاً مُفَسِّراً ل «يَصْطَرِخون» أي: يقولون في صُراخِهم: ربَّنا أَخْرِجْنا، وإنْ شِئْتَ قَدَّرْتَه حالاً مِنْ فاعل «يَصْطَرخون» أي: قائلين ربَّنا. ويَصْطَرخون: يَفْتَعِلون مِن الصُّراخ وهو شدَّةُ رَفْعِ الصوتِ فأُبْدِلت التاءُ صاداً لوقوعِها قبلَ الطاء.

{رَبَّنَآ} “Ey Rabbimiz!” ifadesine gelince: «قَوْل» (söz) takdiri üzeredir; bu sözü dilersen «يَصْطَرِخون» fiilini tefsir eden bir fiil olarak takdir edersin, yani 'Çığlıkları arasında: Rabbimiz, bizi çıkar! derler' demektir; dilersen de «يَصْطَرخون» fiilinin failinden hal olarak takdir edersin, yani 'Rabbimiz diyerek [feryat ederler]' demektir. «يَصْطَرخون» fiili, sesin şiddetle yükseltilmesi anlamına gelen «الصُّراخ» kökünden «يَفْتَعِلون» veznindedir; tâ harfi, tı harfinden önce geldiği için sâd harfine dönüştürülmüştür.

قوله: {صَالِحاً غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} يجوزُ أَنْ يكونا بمعنى مصدرٍ محذوفٍ

{صَالِحاً غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} “yapageldiğimizden farklı, salih bir amel” ifadesine gelince: Bu ikisinin mahzuf bir masdar anlamında olması,

أي: عملاً صالحاً غيرَ الذي كنا نعملُ، وأَنْ يكونا بمعنى مفعولٍ به محذوفٍ أي: نعمل شيئاً صالحاً غيرَ الذي كنَّا نعملُ، وأَنْ يكونَ «صالحاً» نعتاً لمصدرٍ، و {غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} هو المفعولُ به. وقال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: فهَلاَّ اكْتُفي ب» صالحاً «كما اكْتُفِي به في قولِه: {فارجعنا نَعْمَلْ صَالِحاً} [السجدة: ١٢] ، وما فائدةُ زيادةِ {غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} على أنه يُوْهِمُ أنهم يعملون صالحاً آخرَ غيرَ الصالحِ الذي عملوه؟ قلت: فائدتُه زيادةُ التحسُّر على ما عَمِلوه من غيرِ الصالح مع الاعترافِ به. وأمَّا الوهمُ فزائلٌ بظهورِ حالهم في الكفرِ وظهورِ المعاصي، ولأنَّهم كانوا يَحْسَبُون أنهم على سيرةٍ صالحةٍ، كما قال تعالى: {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً} [الكهف: ١٠٤] فقالوا: أَخْرِجْنا نعمَلْ صالحاً غيرَ الذي كُنَّا نَحْسَبُه صالحاً فنعملُه» .

yani 'yapageldiğimizden farklı, salih bir amel işleyelim' anlamında olması caizdir; mahzuf bir mefulün bih anlamında olması, yani 'yapageldiğimizden farklı, salih bir şey yapalım' anlamında olması caizdir; «صالحاً» kelimesinin bir masdarın sıfatı olması ve {غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} ifadesinin de mefulün bih olması da caizdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “Eğer: {فارجعنا نَعْمَلْ صَالِحاً} “Bizi geri döndür de salih amel işleyelim” [Secde: 12] ayetinde yetinildiği gibi burada da niçin sadece «صالحاً» ile yetinilmedi ve sanki onların yapmış oldukları salih amelden başka bir salih amel işleyecekleri vehmini uyandırmasına rağmen {غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} ifadesinin ziyade edilmesinin (eklenmesinin) faydası nedir? dersen, derim ki: Bunun faydası, salih olmayan yaptıklarını itiraf etmekle birlikte onlardan ötürü duyulan hasretin artırılmasıdır. Vehme gelince; küfürdeki hallerinin ve günahlarının açıklığı sebebiyle ve ayrıca onların kendilerini iyi bir gidişat üzere zannettiklerinden ötürü bu vehim zail olur (ortadan kalkar); nitekim Allah Teâlâ: {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً} “Oysa onlar iyi iş yaptıklarını sanıyorlardı” [Kehf: 104] buyurmuştur. Dolayısıyla onlar: 'Bizi çıkar da salih zannederek yaptığımızdan farklı, gerçekten salih bir amel işleyelim' demişlerdir.”

قوله: «ما يَتَذكَّر» جوَّزوا في «ما» هذه، وجهين، أحدهما: - ولم يَحْكِ الشيخُ غيرَه - أنها مصدريةٌ ظرفية قال: أي مدةَ تَذَكُّرِ. وهذا غَلَطٌ؛ لأنَّ الضميرَ في «فيه» يمنعُ مِنْ ذلك لعَوْدِهِ على «ما» ، ولم يَقُلْ باسميَّةِ «ما» المصدريةِ إلاَّ الأخفشُ وابنُ السَّراج. الثاني: أنها نكرةٌ موصوفةٌ أي تعمُّراً يتذكر فيه، أو زماناً يتذكَّر فيه. وقرأ الأعمشُ «ما يَذَّكَّرُ» بالإِدغام «مَنِ اذَّكَّر» . قال الشيخُ: «بالإِدغام واجتلابِ همزةِ الوصلِ ملفوظاً بها في الدَّرْج» . وهذا

«ما يَتَذكَّر» ifadesine gelince: Buradaki «ما» hakkında iki vecih caiz görmüşlerdir: Birincisi -ki Şeyh [Ebû Hayyân] başkasını nakletmemiştir- mastariyye-i zarfiyye olmasıdır; 'düşünecek süre kadar' demiştir. Bu ise bir hatadır; zira «فيه» ifadesindeki zamir, «ما» lafzına döndüğü için buna engeldir; mastar bildiren «ما» edatının isim olduğunu el-Ahfeş ve İbnü's-Serrâc'dan başkası söylememiştir. İkincisi: Sıfatlanmış bir nekire olmasıdır; yani 'içinde düşünüp öğüt alacağı bir ömür' yahut 'içinde düşünüp öğüt alacağı bir zaman' demektir. el-A'meş idğam ile «مَنِ اذَّكَّر» şeklinde «ما يَذَّكَّرُ» okumuştur. Şeyh [Ebû Hayyân]: “İdğam ile ve vasıl halinde telaffuz edilen hemze-i vaslın celbedilmesiyle okunmuştur” demiştir. Bu ise,

غريبٌ حيث أُثْبِتَتْ همزةُ الوصلِ مع الاستغناءِ عنها، إلاَّ أَنْ يكونَ حافَظَ على سكون «مَنْ» وبيانِ ما بعدها.

ihtiyaç duyulmadığı halde vasıl hemzesinin sabit kılınması bakımından gariptir; meğerki «مَنْ» kelimesinin sükûnunu ve sonrasının beyanını muhafaza etmiş olsun.

قوله: «وجاءكم» عطفٌ على «أولم نُعَمِّرْكم» لأنَّه في معنى: قد عَمَّرْناكم، كقولِه: {أَلَمْ نُرَبِّكَ} [الشعراء: ١٨] ثم قال: {وَلَبِثْتَ} [الشعراء: ١٨] ، {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ} [الانشراح: ١] ثم قال {وَوَضَعْنَا} [الانشراح: ٢] إذ هما في معنى: رَبَّيْناك، وشَرَحْنا.

«وجاءكم» “ve size geldi” ifadesi «أولم نُعَمِّرْكم» “Sizi yaşatmadık mı?” ifadesine matuftur; çünkü bu 'Size ömür verdik' anlamındadır; nitekim {أَلَمْ نُرَبِّكَ} “Seni büyütmedik mi?” [Şuarâ: 18] buyurup ardından {وَلَبِثْتَ} “ve kaldın” [Şuarâ: 18] buyurması ve {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ} “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh: 1] buyurup ardından {وَوَضَعْنَا} “ve indirdik” [İnşirâh: 2] buyurması gibidir; zira bunlar 'Seni büyüttük' ve 'Açıp genişlettik' anlamındadır.

قوله: «مِنْ نصير» يجوزُ أَنْ يكون فاعِلاً بالجارِّ لاعتمادِه، وأنْ يكونَ مبتدأً مُخْبَراً عنه بالجارِّ قبلَه. وقُرِئ «النُّذُرُ» جمعاً.

«مِنْ نصير» “bir yardımcı” ifadesine gelince: İtimat ettiği (olumsuzluk edatına dayandığı) için harf-i cer ile fâil olması da kendisinden önceki harf-i cerin haber olduğu bir mübteda olması da caizdir. Çoğul olarak «النُّذُرُ» şeklinde de okunmuştur.

قوله: {عَالِمُ غَيْبِ} : العامَّةُ على الإِضافةِ تخفيفاً. وجناح بن حبيش بتنوين «عالمٌ» ونصب «غَيْبَ» .

{عَالِمُ غَيْبِ} “gaybı bilendir” ifadesine gelince: Âmme (cumhur), tahfif (hafifletme) amacıyla izâfet ile okumuştur. Cenâh b. Hubeyş ise «عالمٌ» kelimesini tenvin ile ve «غَيْبَ» kelimesini nasb ile okumuştur.

قوله: {أَرَأَيْتُمْ} : فيها/ وجهان، أحدهما: أنها ألفُ استفهامٍ على بابِها، ولم تتضمَّنْ هذه الكلمةُ معنى أَخْبِروني، بل هو استفهامٌ حقيقيٌّ. وقوله: «أَرُوْني» أمرُ تَعْجيزٍ. والثاني: أنَّ الاستفهامَ غيرُ مُرادٍ، وأنها ضُمِّنَتْ معنى أَخْبروني. فعلى هذا تتعدَّى لاثنين، أحدُهما: «شركاءَكم» ، والثاني: الجملةُ الاستفهاميةُ مِنْ قولِه: «ماذا خَلَقوا» . و «أَرُوْني» يُحتمل أَنْ تكونَ جملةً اعتراضيةً. الثاني: أَنْ تكونَ المسألةُ مِنْ بابِ الإِعمالِ، فإنَّ «أَرَأَيْتُمْ» يطلبُ «ماذا خَلَقُوا» مفعولاً ثانياً، و «أَرُوْني» أيضاً يطلبُه مُعَلِّقاً له، وتكونُ المسألةُ مِنْ بابِ إعمال الثاني على مختار البصريين، و «أَروني» هنا بَصَرِيَّةٌ تعدَّتْ للثاني بهمزةِ النقلِ، والبصَريةُ قبل النقلِ تُعَلَّقُ بالاستفهامِ

{أَرَأَيْتُمْ} “Gördünüz mü?” ifadesine gelince: Onda iki vecih vardır: Birincisi: [Başındaki hemzenin] kendi asıl konumunda olan bir istifham hemzesi olması ve bu kelimenin 'bana haber verin' anlamını içermeyip bilakis hakiki bir istifham olmasıdır. «أَرُوْني» “bana gösterin” sözü ise ta'cîz (aciz bırakma) için bir emirdir. İkincisi: İstifhamın kastedilmemiş olması ve kelimeye 'bana haber verin' anlamının yüklenmiş olmasıdır. Buna göre iki mefule müteaddi olur; birincisi: «شركاءَكم» “ortaklarınızı” kelimesidir, ikincisi ise: «ماذا خَلَقوا» “ne yarattılar” sözünden oluşan istifham cümlesidir. «أَرُوْني» ifadesinin ise itirâzî bir cümle olması muhtemeldir. İkinci [ihtimal]: Meselenin i'mâl babından olmasıdır; zira «أَرَأَيْتُمْ» fiili «ماذا خَلَقُوا» ifadesini ikinci meful olarak talep etmekte, «أَرُوْني» fiili de ta'lîk yoluyla onu talep etmektedir; böylece mesele Basralıların tercihine göre ikincinin amel ettirilmesi babından olur; buradaki «أَروني» nakil hemzesiyle (if'âl babına aktarılarak) ikinci mefule geçmiş olan basarî (gözle görme bildiren) bir fiildir ve basarî fiil nakilden önce istifham ile ta'lîk edilir,

كقولِهم: «أما ترى أيُّ بَرْقٍ ههنا» ؟ وقد تقدَّم الكلامُ على «أَرَأَيْتُمْ» هذه في الأنعامِ مشبعاً. وقال ابنُ عطية هنا: «إنَّ أرأيتُمْ يَتَنَزَّلُ عند سيبويهِ مَنْزِلةَ أَخْبروني؛ ولذلك لا يَحْتاج إلى مَفْعولين» . وهو غَلَطٌ بل يَحْتاجُ كما تقدَّم تقريرُه. وجَعَلَ الزمخشريُّ الجملةَ مِنْ قولِه: «أَرُوْني» بدلاً مِنْ قولِه «أَرَأَيْتُمْ» قال: «لأنَّ معنى أَرَأَيْتُمْ أَخْبروني» . وردَّه الشيخ: بأنَّ البدلَ مِمَّا دَخَلَتْ عليه أداةُ الاستفهامِ يَلْزَم إعادتُها في البدلِ ولم تُعَدْ هنا. وأيضاً فإبدالُ جملةٍ مِنْ جملةٍ لم يُعْهَدْ في لسانِهم.

tıpkı «أما ترى أيُّ بَرْقٍ ههنا» (Burada hangi şimşeğin çaktığını görmüyor musun?) sözlerinde olduğu gibi. Bu {أَرَأَيْتُمْ} lafzı hakkındaki açıklama En'âm suresinde etraflıca geçmişti. İbn Atıyye burada şöyle demiştir: “{أَرَأَيْتُمْ} ifadesi Sîbeveyh'e göre 'bana haber verin' makamına iner; bu sebeple iki mefule ihtiyaç duymaz.” Bu bir hatadır; bilakis daha önce açıklandığı üzere ihtiyaç duyar. ez-Zemahşerî ise «أَرُوْني» sözünden oluşan cümleyi «أَرَأَيْتُمْ» sözünden bedel kılmış ve şöyle demiştir: “Çünkü {أَرَأَيْتُمْ} ifadesinin anlamı 'bana haber verin' demektir.” Şeyh [Ebû Hayyân] buna şu şekilde karşı çıkmıştır: İstifham edatının dâhil olduğu şeyden bedel yapıldığında o edatın bedelde de tekrarlanması gerekir, oysa burada tekrarlanmamıştır. Ayrıca cümlenin cümleden bedel yapılması onların lisanında bilinen bir şey değildir.

قلت: والجوابُ عن الأولِ: أنَّ الاستفهامَ فيه غيرُ مرادٍ قطعاً فلم تَعُدْ أداتُه لعدمِ إرادتِه. وأمَّا قولُه: «لم يُوْجَد في لسانِهم» فقد وُجِدَ. ومنه:

Derim ki: Birinci [itiraza] cevap şudur: Onda istifham kesinlikle kastedilmemiştir; kastedilmediği için de edatı tekrarlanmamıştır. Onun: “Lisanlarında bulunmamıştır” sözüne gelince; bilakis bulunmuştur. Şunlar bundandır:

٣٧٧٠ - متى تَأْتِنا تُلْمِمْ بنا. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3770 - [Ne zaman bize gelirsen, bize uğrarsan...] . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

البيت. [وقولُه:]

beyti. [Ve şairin şu sözü:]

إنَّ عليَّ اللَّهَ أن تُبايِعا ... تُؤْخَذَ كَرْهاً. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

[Allah'a yeminim olsun ki sen biat edeceksin / Zorla alınacaksın...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

البيت. وقد نَصَّ النَّحْوِيون: على أنَّه متى كانت الجملةُ في معنى الأولِ ومُبَيِّنةً لها أُبْدِلَتْ منها.

beyti. Nahivciler şunu açıkça belirtmişlerdir: Cümle birincinin anlamında olup onu açıklayıcı olduğunda ondan bedel yapılır.

قوله: {فَهُمْ على بَيِّنَةٍ} الضميرُ في «آتَيْناهم» و «فهم» الأحسنُ أَنْ يعودَ على الشركاء لتتناسَقَ الضمائرُ. وقيل: يعودُ على المشركين، فيكونُ التفاتاً مِنْ خطابٍ إلى غَيْبة.

{فَهُمْ على بَيِّنَةٍ} “onlar apaçık bir delil üzere midirler?” ifadesine gelince: «آتَيْناهم» ve «فهم» kelimelerindeki zamirin, zamirlerin birbiriyle uyumlu olması için ortaklara dönmesi en güzelidir. Müşriklere döndüğü de söylenmiştir; bu takdirde hitaptan gaybete iltifat olur.

وقرأ أبو عمروٍ وحمزةُ وابن كثير وحفصٌ «بَيِّنَةٍ» بالإِفراد. والباقون «بَيِّناتٍ» بالجمع. و «إنْ» في «إنْ يَعِدُ» نافيةٌ.

Ebû Amr, Hamza, İbn Kesîr ve Hafs tekil olarak «بَيِّنَةٍ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise çoğul olarak «بَيِّناتٍ» şeklinde okumuşlardır. «إنْ يَعِدُ» ifadesindeki «إنْ» edatı ise nefiy (olumsuzluk) içindir.

قوله: {أَن تَزُولاَ} : يجوزُ أَنْ يكونَ مفعولاً من أجله. أي: كراهةَ أَنْ تَزُولا. وقيل: لئلا تَزُولا. ويجوزُ أَنْ يكونَ مفعولاً ثانياً على إسقاطِ الخافِضِ أي: يمنَعُهما مِنْ أَنْ تَزُوْلا. كذا قَدَّره أبو إسحاق. ويجوزُ أَنْ يكونَ بدلَ اشتمالٍ أي: يمنعُ زوالَهما.

{أَن تَزُولاَ} “yıkılıp gitmelerini” ifadesine gelince: Mefulün lieclih olması caizdir; yani 'yıkılıp gitmelerini istemediği için' demektir. 'Yıkılıp gitmesinler diye' anlamında olduğu da söylenmiştir. Harf-i cerrin hazfiyle (iskât-ı hâfıd yoluyla) ikinci meful olması da caizdir; yani 'onları yıkılıp gitmekten alıkoyar' demektir; Ebû İshak böyle takdir etmiştir. Bedel-i iştimal olması da caizdir; yani 'onların yıkılıp gitmesini önler' demektir.

قوله: «إنْ أَمْسَكَهما» جوابُ القسمِ الموطَّأ له بلام القسمِ، وجوابُ الشرطِ محذوفٌ يدلُّ عليه جوابُ القسمِ، ولذلك كانَ فعل الشرط ماضياً. وقولُ الزمخشري: إنه يَسُدُّ مَسَدَّ الجوابَيْن، يعني أنه دالٌّ على جوابِ الشرطِ. قال الشيخ: «وإنْ أُخِذ كلامُه على ظاهرِه لم يَصِحَّ؛ لأنه لو سَدَّ مَسَدَّهما لكان له

«إنْ أَمْسَكَهما» “onları tutamaz” ifadesi, kasem lâmı ile hazırlanan yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise mahzuftur ve kasemin cevabı ona delalet etmektedir, bu sebeple şart fiili mazi gelmiştir. ez-Zemahşerî'nin 'iki cevabın yerine geçer' sözü, şartın cevabına delalet ettiği manasındadır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Onun sözü zâhirine hamledilirse sahih olmaz; çünkü her iki cevabın yerine geçseydi,

موضعٌ من الإِعرابِ، من حيث إنه سَدَّ مَسَدَّ جوابِ الشرط، ولا موضعَ له من حيث إنه سَدَّ مَسَدَّ جوابِ القسم، والشيءُ الواحدُ لا يكونُ معمولاً غيرَ معمولٍ» .

şartın cevabı makamına geçmesi bakımından iraptan mahalli olurdu; kasemin cevabı makamına geçmesi bakımından ise iraptan mahalli olmazdı; tek bir şey ise hem mamul hem gayrimamul olamaz.”

و «مِنْ أحدٍ» «مِنْ» مزيدةٌ لتأكيدِ الاستغراق. و «مِنْ بعدِه» : «مِنْ» لابتداءِ الغاية.

«مِنْ أحدٍ» “hiç kimse” ifadesindeki «مِنْ» istiğrâkı (kapsamı) pekiştirmek için zâiddir. «مِنْ بعدِه» “O'ndan sonra” ifadesindeki «مِنْ» ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.

قوله: {لَّيَكُونُنَّ} : جوابٌ للقسمِ المقدَّرِ. والكلامُ فيه كما تقدَّم وقوله: «لَئِنْ جاءَهم» حكايةٌ لمعنى كلامِهم لا للفظِه، إذ لو كان كذلك لكان التركيبُ: لَئِنْ جاءَنا لنَكونُنَّ.

{لَّيَكُونُنَّ} “kesinlikle olacaklarına” ifadesine gelince: Takdirî bir yeminin cevabıdır. Bu konudaki açıklama daha önce geçtiği gibidir. «لَئِنْ جاءَهم» “Eğer kendilerine gelirse” sözü ise onların sözlerinin lafzını değil, anlamını hikâyedir; zira lafzı olsaydı terkip: 'Eğer bize gelirse kesinlikle oluruz' şeklinde olurdu.

قوله: {مِنْ إِحْدَى الأمم} أي: من الأمَّةِ التي يُقال فيها: هي إحدى الأمم، تفضيلاً لها. كقولِهم: هو أحدُ الأَحَدَيْن. قال:

{مِنْ إِحْدَى الأمم} “milletlerden herhangi birinden” ifadesi; yani üstünlük belirtmek üzere kendisi hakkında 'o milletlerin en önde gelenidir' denilen milletten [olacaklarına] demektir; tıpkı 'o eşsizlerden biridir' sözleri gibi. Şair demiştir ki:

٣٧٧٢ - حتى استثارُوا بيَ إحدى الإِحَدِ ... لَيْثاً هِزَبْراً ذا سلاحٍ مُعْتَدِيْ

3772 - [Nihayet benimle eşsizlerden birini uyandırdılar / Saldırgan bir silaha sahip heybetli bir aslanı]

قوله: «ما زادَهم» جوابُ «لَمَّا» . وفيه دليلٌ على أنها حرفٌ لا ظرفٌ؛ إذ لا يعملُ ما بعد «ما» النافيةِ فيما قبلها. وتقدَّمَتْ له نظائرُ. وإسنادُ الزيادةِ للنذير مجازٌ؛ لأنه سببٌ في ذلك، كقولِه: {فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إلى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٥] .

«ما زادَهم» “onlara artırmadı” ifadesi «لَمَّا» edatının cevabıdır. Bunda onun bir zarf değil harf olduğuna delil vardır; zira nâfiye olan «ما» edatından sonra gelen şey kendisinden öncekinde amel etmez. Bunun benzerleri daha önce geçmişti. Artırmanın uyarıcıya isnat edilmesi mecazdır; çünkü o buna bir sebeptir, nitekim {فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إلى رِجْسِهِمْ} “onların pisliklerine pislik katmıştır” [Tevbe: 125] buyurulmuştur.

قوله: {استكبارا} : يجوزُ أَنْ يكونَ مفعولاً له أي: لأجل الاستكبارِ، وأَنْ يكونَ بدلاً مِنْ «نُفوراً» ، وأنْ يكونَ حالاً أي: حالَ كونِهم مُسْتكبرين. قاله الأخفش.

{استكبارا} “büyüklük taslamak için” ifadesine gelince: Mefulün leh olması, yani 'büyüklük taslamak amacıyla' anlamında olması caizdir; «نُفوراً» kelimesinden bedel olması da 'büyüklük taslayan kimseler oldukları halde' anlamında hal olması da caizdir; bunu el-Ahfeş söylemiştir.

قوله: «ومَكْرَ السَّيِّئِ» فيه وجهان، أظهرُهما: أنه عطفٌ على «استكباراً» . والثاني: أنه عطفٌ على «نُفوراً» وهذا مِنْ إضافة الموصوفِ إلى صفتِه في الأصلِ؛ إذ الأصلُ: والمكرَ السَّيِّئ. والبصريون يُؤَوِّلونه على حَذْفِ موصوفٍ/ أي: العمل السِّيِّئ.

«ومَكْرَ السَّيِّئِ» “ve kötü tuzak” ifadesine gelince: Onda iki vecih vardır; en zâhiri (açık olanı): «استكباراً» kelimesine matuf olmasıdır. İkincisi: «نُفوراً» kelimesine matuf olmasıdır. Bu aslen mevsûfun sıfatına izâfetindendir; zira aslı: «والمكرَ السَّيِّئ» (kötü tuzak) şeklindedir. Basralılar bunu mahzuf bir mevsûf takdiriyle, yani 'kötü amel' şeklinde tevil ederler.

وقرأ العامَّةُ بخفضِ همزةِ «السَّيِّئ» ، وحمزة والأعمش بسكونِها وَصْلاً. وقد تَجَرَّأتِ النحاةُ وغيرُهم على هذه القراءةِ ونسبوها لِلَّحْنِ، ونَزَّهوا الأعمشَ عَنْ أَنْ يكونَ قرأ بها. قالوا: وإنما وَقَفَ مُسَكِّناً، فظُنَّ أنه واصَلَ فَغُلِط عليه. وقد احتجَّ لها قومٌ آخرون: بأنه إجراءٌ للوَصْلِ مُجْرَى الوقفِ، أو أَجْرى المنفصلَ مُجْرى المتصلِ. وحَسَّنه كونُ الكسرةِ على حَرْفٍ ثقيل بعد ياءٍ مشددةٍ مكسورةٍ. وقد تقدَّم أنَّ أبا عمروٍ يَقْرأ «إلى بارِئْكم» بسكونِ الهمزةِ. فهذا أَوْلَى لزيادةِ الثقلِ ههنا. وقد تقدَّمَ هناك أمثلةٌ وشواهدُ فعليك باعتبارِها. ورُوِيَ عن ابنِ كثير «ومَكْرَ السَّأْيِ» بهمزةٍ ساكنةٍ بعد السينِ ثم ياءٍ مكسورةٍ. وخُرِّجَتْ على أنها مقلوبةٌ من السَّيْئِ، والسَّيْئُ مخففٌ من السَّيِّئ كالميْت من الميِّت قال الحماسي:

Âmme (cumhur) «السَّيِّئ» kelimesinin hemzesini kesre ile okumuştur; Hamza ve el-A'meş ise vasıl halinde sükûn ile okumuşlardır. Nahivciler ve başkaları bu kıraate karşı cüretkâr davranıp onu lahne (dil hatasına) nispet etmişler ve el-A'meş'in böyle okumuş olmasını tenzih etmişlerdir. Onlar: “O sadece sükûn yaparak vakfetmişti, onun vasıl yaptığı sanıldı da hakkında hataya düşüldü” demişlerdir. Diğer bir topluluk ise bu kıraati şöyle savunmuştur: Bu, vaslın vakıf yerine konulmasıdır yahut munfasıla muttasıl muamelesi yapılmasıdır. Kesrenin, şeddeli ve meksûr bir yâ harfinden sonra ağır bir harf üzerinde bulunması da bunu güzelleştirmiştir. Ebû Amr'ın {إلى بارِئْكم} ifadesini hemzenin sükûnu ile okuduğu daha önce geçmişti. Buradaki ağırlığın fazlalığından ötürü bu [kıraat] daha da evlâdır. Orada örnekler ve şahitler geçmişti, onları dikkate almalısın. İbn Kesîr'den sîn harfinden sonra sakin bir hemze ve ardından meksûr bir yâ ile «ومَكْرَ السَّأْيِ» şeklinde rivayet edilmiştir. Bu, «السَّيْئِ» kelimesinden kalb edilmiş (harf değişimi yapılmış) olarak açıklanmıştır; «السَّيْئُ» ise «الميِّت» kelimesinden «الميْت» yapılması gibi «السَّيِّئ» kelimesinin hafifletilmiş halidir. Hamâse şairi şöyle demiştir:

٣٧٧٣ - ولا يَجْزُوْنَ مِنْ حَسَنٍ بسَيْءٍ ... ولا يَجْزُون مِنْ غِلَظٍ بلِيْنِ

3773 - [İyiliğe kötülükle karşılık vermezler / Kabalığa da yumuşaklıkla karşılık vermezler]

وقد كَثُر في قراءتِه القلبُ نحو «ضِئاء» و «تَاْيَسوا» و «لا يَاْيَسُ» كما تقدم تحقيقُه.

Onun kıraatinde daha önce tahkiki geçtiği üzere «ضِئاء», «تَاْيَسوا» ve «لا يَاْيَسُ» gibi kalbler (harf yer değiştirmeleri) çokça yer almıştır.

وقرأ عبد الله: «ومَكْراً سَيِّئاً» بالتنكيرِ، وهو موافِقٌ لما قبلَه. وقُرِئ «ولا يُحيق» بضمِّ الياء، «المكْرَ السَّيِّئَ» بالنصب على أنَّ الفاعلَ ضميرُ الله تعالى أي: لا يُحيط اللَّهُ المكرَ السيِّئَ إلاَّ بأهله.

Abdullah [b. Mes'ûd] tenvin ile «ومَكْراً سَيِّئاً» şeklinde okumuştur ki bu da öncesine uygundur. Yâ harfinin zammesiyle «ولا يُحيق», fâilin Allah Teâlâ'nın zamiri olması üzere nasb ile «المكْرَ السَّيِّئَ» şeklinde de okunmuştur; yani 'Allah kötü tuzağı ancak ehline kuşatır/dolandırır' demektir.

قوله: «سُنَّةَ الأوَّلِيْن» مصدرٌ مضافٌ لمفعولِه، و «سنةِ الله» مضافٌ لفاعلِه؛ لأنَّه تعالى سَنَّها بهم، فصَحَّتْ إضافتُها إلى الفاعلِ والمفعولِ.

«سُنَّةَ الأوَّلِيْن» “öncekilerin kanunu” ifadesi, mefulüne izâfe edilmiş bir masdardır; «سنةِ الله» “Allah'ın kanunu” ise fâiline izâfe edilmiştir; çünkü Allah Teâlâ o kanunu onlara uygulamıştır, bu yüzden fâile de mefule de izâfe edilmesi sahih olmuştur.

قوله: {وكانوا أَشَدَّ} : جملةٌ في موضع نصبٍ على الحال. ونظيرتُها في الروم «كانوا» بلا واوٍ على أنها مستأنفةٌ فالمَقْصَدان مختلفان.

{وكانوا أَشَدَّ} “ve onlar daha çetindiler” ifadesine gelince: Hal olarak nasb mahallinde bir cümledir. Rûm suresindeki benzeri ise istînâfiyye olması üzere vavsız olarak «كانوا» şeklindedir; dolayısıyla iki kastedilen mana birbirinden farklıdır.

قوله: {مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا} : تقدَّم نظيرُها في النحل إلاَّ أنَّ هناك لم يَجْرِ للأرض ذِكْرٌ، بل عاد الضميرُ على ما فُهِم من السِّياق وهنا قد صَرَّح بها في قوله: {فِي السماوات وَلاَ فِي الأرض} . وهنا «على ظهرها» استعارةً مِنْ ظَهْرِ الدابَّةِ دَلالةً على التمكُّنِ والتقلُّب عليها. والمَقامُ هنا يناسِبُ ذلك لأنَّه حَثٌّ على السَّيْرِ للنظر والاعتبار.

{مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا} “onun sırtında bırakmazdı” ifadesine gelince: Bunun benzeri Nahl suresinde geçmişti; ancak orada yeryüzünün adı açıkça anılmamış, bilakis zamir siyakından anlaşılan şeye dönmüştü; burada ise {فِي السماوات وَلاَ فِي الأرض} “göklerde de yerde de” sözünde onu açıkça zikretmiştir. Buradaki «على ظهرها» “onun sırtında” ifadesi, üzerinde yerleşmeyi ve dolaşmayı belirtmek üzere binek hayvanının sırtından müsteardır (istiâredir). Buradaki makam da buna uygundur; çünkü ibretle bakmak için gezmeye teşviktir.