Binûn

«Yâsîn — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ} في «ما» هذه أربعةُ أوجهٍ، أحدها: أنها موصولةٌ أي: ومن الذي عَمِلَتْه أيديهم من الغرس والمعالجة. وفيه تَجَوُّزٌ على هذا. والثاني: أنها نافيةٌ أي: لم يعملوه هم، بل الفاعلُ له هو اللَّهُ تعالى.

{وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ} “Ve ellerinin yapmadığı/yaptığı [şeylerden]” sözündeki {مَا} lafzında dört vecih vardır. Birincisi: Meful-i ma‘hûd / ism-i mevsûl olmasıdır; yani: «Ve ellerinin dikim ve ıslah türünden yapıp ürettiği şeylerden [yesinler diye]». Bu takdire göre mecaz söz konusudur. İkincisi: Nefy (olumsuzluk) edatı olmasıdır; yani: «Onu kendileri yapmadılar; aksine onu meydana getiren Allah Teâlâ'dır».

وقرأ الأخَوان وأبو بكر بحذف الهاء والباقون «وما عَمِلَتْه» بإثباتِها. فإنْ كانَتْ «ما» موصولةً فعلى قراءة الأخوين وأبي بكر حُذِف العائدُ كما حُذِف في قولِه: {أهذا الذي بَعَثَ الله رَسُولاً} [الفرقان: ٤١] بالإِجماع. وعلى قراءةِ غيرِهم جيْءَ به على الأصل. وإن كانَتْ نافيةً فعلى قراءةِ الأخوين وأبي بكر لا ضميرَ مقدرٌ، ولكن المفعولَ محذوفٌ أي: ما عَمِلَتْ أيديهم شيئاً مِنْ ذلك، وعلى قراءةِ غيرِهم الضميرُ يعودُ على «ثَمَرِه» وهي مرسومةٌ بالهاء في غيرِ مصاحفِ الكوفةِ، وبحذفِها فيما عداها. / والأخَوان وأبو بكرٍ وافقوا مصاحفهم، والباقون - غير حَفْصٍ - وافقوها أيضاً، وجعفر خالَفَ مصحفَه، وهذا يَدُلُّ على أنَّ القراءةَ متلقَّاةٌ مِنْ أفواهِ الرجال، فيكون عاصمٌ قد أقرأها لأبي بكرٍ بالهاء ولحفصٍ بدونها.

el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr hâ zamirini hazfederek [ve mâ amilet], diğerleri ise zamiri sabitleyerek {وَمَا عَمِلَتْهُ} şeklinde okumuştur. Şayet {مَا} mevsûl olursa; el-Ahaveyn ve Ebû Bekr'in kıraatine göre, {أَهَٰذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا} “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?” [Furkan 41] ayetinde icmâ ile hazfedildiği gibi âid zamiri hazfedilmiştir. Diğerlerinin kıraatinde ise asıl üzere zamir getirilmiştir. Şayet olumsuzluk edatı olursa; el-Ahaveyn ve Ebû Bekr'in kıraatine göre mukadder bir zamir yoktur, ancak meful mahzuftur; yani: «Elleri bundan hiçbir şey yapmadı» demektir. Diğerlerinin kıraatinde ise zamir {ثَمَرِهِ} “onun ürünü” lafzına döner. Bu kelime Kûfe mushafları dışındaki mushaflarda hâ ile, Kûfe mushaflarında ise hâ olmaksızın yazılmıştır. el-Ahaveyn ve Ebû Bekr kendi mushaflarına uymuşlardır. Hafs hariç diğerleri de kendi mushaflarına uymuşlardır; Ca'fer ise kendi mushafına muhalefet etmiştir. Bu da kıraatin ravilerin ağzından semâî olarak alındığını gösterir; öyle ki Âsım bunu Ebû Bekr'e hâ ile, Hafs'a ise hâ olmaksızın okutmuş olmaktadır.

الثالث: أنها نكرةٌ موصوفةٌ، والكلامُ فيها كالذي في الموصولة. والرابع:

Üçüncüsü: Nekire-i mevsûfe olmasıdır ki bu husustaki açıklama mevsûl ile aynıdır. Dördüncüsü:

أنها مصدريةٌ أي: ومِنْ عَمَلِ أيديهم. والمصدرُ واقعٌ موقعَ المفعولِ به، فيعودُ المعنى إلى معنى الموصولة أو الموصوفة.

Masdariyye olmasıdır; yani: «Ve ellerinin emeğinden/işinden [yesinler diye]» demektir. Masdar mefulün bih konumuna geçer, böylece mana mevsûl veya mevsûfe manasına döner.

قوله: {وَآيَةٌ لَّهُمُ اليل} : كقولِه و {وَآيَةٌ لَّهُمُ الأرض} [يس: ٣٣] . و «نَسْلَخُ» استعارةٌ بديعةٌ شبَّه انكشافَ ظلمةِ الليلِ بكَشْط الجِلْد عن الشاة. وقوله: «مُظْلِمون» أي: داخلون في الظلام كقوله: {مُّصْبِحِينَ} [الحجر: ٦٦] .

{وَآيَةٌ لَّهُمُ اليل} “Gece de onlar için bir delildir” sözü: {وَآيَةٌ لَّهُمُ الْأَرْضُ} “Yeryüzü de onlar için bir delildir” [Yâsîn 33] sözü gibidir. {نَسْلَخُ} “Soyup çıkarırız” fiili bedî‘ bir istiâredir; gecenin karanlığının sıyrılıp açılmasını, koyunun derisinin yüzülmesine benzetmiştir. {مُظْلِمُونَ} “Karanlıkta kalıverirler” sözü ise, {مُصْبِحِينَ} “Sabaha erenler” [Hicr 66] sözünde olduğu gibi 'karanlığa girenler' demektir.

قوله: {لِمُسْتَقَرٍّ} : قيل: في الكلامِ حَذْفُ مضافٍ تقديره: تجري لجَرْي مستقرٍ لها. وعلى هذا فاللامُ للعلةِ أي: لأجل جَرْيِ مستقرٍ لها. والصحيحُ أنَّه لا حَذْفَ، وأنَّ اللامَ بمعنى إلى. ويَدُلُّ على ذلك قراءةُ بعضهم «إلى مُسْتقر» . وقرأ عبد الله وابن عباس وعكرمة وزين العابدين وابنه الباقر والصادق بن الباقر «لا مُستقرَّ» ب لا النافيةِ للجنسِ وبناءِ «مستقرَّ» على الفتح، و «لها» الخبر. وابن أبي عبلة «لا مُسْتقرٌ» ب لا العاملةِ عملَ ليس، ف مُسْتَقرٌ اسمها، و «لها» في محلِّ نصبٍ خبرُها كقولِه:

{لِمُسْتَقَرٍّ} “Karar kılacağı bir yer/zaman için” sözü: İfadede muzaf hazfi olduğu ve takdirinin «kendisi için kararlaştırılmış bir akışla akar» şeklinde olduğu söylenmiştir. Bu takdirde lâm harfi illet içindir; yani «kendisi için kararlaştırılmış akış sebebiyle» demektir. Sahih olan ise hazif olmadığı ve lâm harfinin ilâ (إلى) manasında olduğudur. Bazılarının {إِلَى مُسْتَقَرٍّ} “Bir karargâha doğru” şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Abdullah [b. Mes'ûd], İbn Abbâs, İkrime, Zeynelâbidîn, oğlu el-Bâkır ve es-Sâdık b. el-Bâkır, cinsi nefyeden lâ ile ve {مُسْتَقَرَّ} kelimesini fetha üzere mebnî kılarak {لَا مُسْتَقَرَّ لَهَا} “Onun için hiçbir durup dinlenme yoktur” şeklinde okumuşlardır; {لَهَا} ise haberdir. İbn Ebî Able ise leyse gibi amel eden lâ ile {لَا مُسْتَقَرٌّ} şeklinde [merfû] okumuştur; bu durumda {مُسْتَقَرٌّ} onun ismi, {لَهَا} ise mahallen mensûb haberi olur; nitekim şu beyitte de böyledir:

٣٧٨٦ - تَعَزَّ فلا شيءٌ على الأرضِ باقيا ... ولا وَزَرٌ مِمَّا قضى اللَّهُ واقيا

3786 - Sabret! Çünkü yeryüzünde hiçbir şey baki değildir; Allah'ın takdir ettiği şeyden koruyacak hiçbir sığınak da yoktur.

والمرادُ بذلك أنها لا تستقرُّ في الدنيا بل هي دائمةُ الجريانِ، وذلك إشارةً إلى جَرْيها المذكور.

Bununla kastedilen, güneşin dünyada asla durmayıp sürekli bir akış halinde olduğudur; bu da onun zikredilen akışına/hareketine bir işarettir.

قوله: {والقمر قَدَّرْنَاهُ} : قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرٍو برفعِه، والباقون بنصبِه. فالرفعُ على الابتداء، والنصبُ بإضمارِ فعلٍ على الاشتغالِ، والوجهان مُسْتويانِ لتقدُّمِ جملةٍ ذاتِ وجهين، وهي قوله: «والشمسُ تجري» فإنْ راعَيْتَ صدرَها رَفَعْتَ لتعطِفَ جملةً اسميةً على مثلِها، وإنْ راعَيْتَ عَجْزَها نَصَبْتَ لتعطِفَ فعليةً على مثلِها. وبهذه الآيةِ يَبْطُلُ قولُ الأخفشِ: إنه لا يجوزُ النصبُ في الاسم إلاَّ إذا كان في جملةِ الاشتغالِ ضميرٌ يعود على الاسمِ الذي تضمَّنَتْه جملةٌ ذاتُ وجهين. قال: لأنَّ المعطوفَ على الخبرِ خبرٌ فلا بُدَّ مِنْ ضميرٍ يعودُ على المبتدأ فيجوزُ: «زيدٌ قام وعمراً أكرمتُه في داره» ، ولو لم يَقُلْ «في داره» لم يَجُز. ووجهُ الردِّ مِنْ هذه الآية أنَّ أربعةً من السبعةِ نصبوا، وليس في جملة الاشتغال ضميرٌ يعودُ على الشمس. وقد أُجْمع على النصب في قولِه تعالى: {والسمآء رَفَعَهَا} [الرحمن: ٧] بعد قوله: {والنجم والشجر يَسْجُدَانِ} [الرحمن: ٥] .

{والقمر قَدَّرْنَاهُ} “Ay'a gelince, biz onu takdir ettik” sözü: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr merfû [el-kameru]; diğerleri mensûb [el-kamera] okumuştur. Merfû okunuş mübteda oluşuna, mensûb okunuş ise iştigâl kuralı gereğince gizli bir fiile dayanır. İki vecih de birbirine denktir; çünkü öncesinde iki yönlü (zâtü vecheyn) bir cümle geçmiştir ki o da {وَالشَّمْسُ تَجْرِي} “Güneş de akıp gitmektedir” sözüdür. Şayet cümlenin başını gözetirseniz, isim cümlesini kendi benzerine atfetmek için merfû okursunuz; şayet cümlenin sonunu gözetirseniz, fiil cümlesini kendi benzerine atfetmek için mensûb okursunuz. Bu ayetle el-Ahfeş'in şu görüşü hükümsüz kalır: O, iştigâl cümlesinde iki yönlü cümlenin içerdiği isme dönen bir zamir bulunmadıkça ismin mensûb kılınmasının caiz olmayacağını söylemiş ve şöyle demiştir: «Çünkü habere atfedilen şey de haberdir; binaenaleyh mübtedaya dönen bir zamirin bulunması şarttır. Bu yüzden 'Zeyd ayağa kalktı, Amr'a da evinde ikram ettim' (زَيْدٌ قَامَ وَعَمْراً أَكْرَمْتُهُ فِي دَارِهِ) demek caizdir; şayet 'evinde' (فِي دَارِهِ) demeseydi caiz olmazdı.» Bu ayetten el-Ahfeş'e verilen red cevabının yönü şudur: Yedi kurrâdan dördü mensûb okumuştur ve iştigâl cümlesinde güneşe dönen bir zamir yoktur. Nitekim {وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ} “Bitkiler ve ağaçlar secde ederler” [Rahmân 6] ayetinden sonra gelen Allah Teâlâ'nın {وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا} “Göğü ise yükseltti” [Rahmân 7] sözünde de nasb üzere icmâ edilmiştir.

قوله: «منازلَ» فيه أوجهٌ، أحدها: أنه مفعولٌ ثانٍ؛ لأنَّ «قَدَّرنا» بمعنى صَيَّرْنا. الثاني: أنه حالٌ، ولا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مضافٍ قبل «منازل» تقديرُه: ذا منازلَ. الثالث: أنه ظرفٌ أي: قَدَّرْنا مسيرَه في منازلَ، وتقدَّم نحوُه أولَ يونس.

{مَنَازِلَ} “Konaklar” sözünde birkaç vecih vardır. Birincisi: İkinci meful olmasıdır; çünkü {قَدَّرْنَا} fiili «kıldık/dönüştürdük» (صَيَّرْنَا) manasındadır. İkincisi: Hâl olmasıdır; bu takdirde {مَنَازِلَ} kelimesinden önce takdiri «konakları olan» (ذَا مَنَازِلَ) şeklinde bir muzaf hazfi zorunludur. Üçüncüsü: Zarf olmasıdır; yani: «Onun hareketini konaklarda takdir ettik» demektir. Bunun benzeri Yûnus sûresinin başında geçmişti.

قوله: «كالعُرْجُون» العامّةُ على ضَمِّ العينِ والجيم. وفي وزنِه وجهان، أحدهما: أنه فُعْلُول فنونُه أصليةٌ، وهذا هو المرجَّحُ. والثاني: وهو قولُ

{كَالْعُرْجُونِ} “Hurma salkımının eski çöpü gibi” sözü: Âmme ayın ve cim harflerinin zammeleriyle okumuştur. Kelimenin vezninde iki vecih vardır: Birincisi: [Fûlûl] (فُعْلُول) vezninde olup nûn harfinin aslî olmasıdır ki tercih edilen görüş budur. İkincisi ise ez-Zeccâc'ın görüşü olup,

الزجَّاج أنَّ نونَه مزيدةٌ، ووزنُه فُعْلُوْن، مشتقاً من الانعراجِ وهو الانعطافُ، وقرأ سليمان التيمي بكسر العين وفتح الجيم، وهما لغتان كالبُزيُوْن والبِزْيون. والعُرْجُوْن: عُوْد العِذْقِ ما بين الشَّماريخ إلى مَنْبِته من النخلةِ. وهو تشبيهٌ بديعٌ، شبَّه به القمرَ في ثلاثة أشياء: دقتِه واستقواسِه واصفرارِه.

ez-Zeccâc'a göre nûn zâiddir ve vezni [fûlûn] (فُعْلُون) olup eğrilmek ve bükülmek demek olan «el-in'irâc» (الانْعِرَاج) kökünden türemiştir. Süleymân et-Teymî ayın harfinin kesresi ve cim harfinin fethasıyla [el-Ircûn] okumuştur; bu ikisi «el-büzyûn» ve «el-bizyûn» gibi iki ayrı lehçedir. Urcûn: Hurma salkımının, salkım dalları ile hurma ağacındaki bitiş yeri arasında kalan sapıdır. Bu, bedî‘ bir teşbihtir; hilali üç şeyde urcûna benzetmiştir: İnceliğinde, kavisli oluşunda ve sararmış renginde.

قوله: {سَابِقُ النهار} : قرأ عمارة بنصب «النهارَ» حَذَفَ التنوين لالتقاءِ الساكنين. قال المبرد: «سمعته يقرؤُها فقلت: ما هذا؟ فقال: أَرَدْتُ» سابقٌ «بالتنوين فخفَّفْتُ» .

{سَابِقُ النَّهَارِ} “Gündüzü geçebilecek [değildir]” sözü: Umâre iki sâkinin karşılaşmasından ötürü tenvini hazfederek {النَّهَارَ} kelimesini nasb ile okumuştur. el-Müberred şöyle demiştir: «Onu böyle okurken işittim ve: Bu nedir? dedim. O da: Tenvin ile [sâbikun] demek istedim de tenvini hafiflettim, dedi.»

قوله: {أَنَّا حَمَلْنَا} : مبتدأ، و «آيةٌ» خبرٌ مقدمٌ. وجَوَّز أبو البقاء أَنْ يكونَ «أنَّا حَمَلْنا» خبرَ مبتدأ محذوفٍ بناءٍ منه على أنَّ «آية لهم» مبتدأٌ وخبرٌ، كلامٌ مستقلٌ بنفسِه، كما تقدَّم في نظيرِه. والظاهرُ أنَّ الضميرين في «لهم» و «ذريتهم» لشيءٍ واحدٍ. ويُراد بالذريَّة آباؤهم المحمولون في سفينة نوح ﵇ أو يكون الضميران مختلفَيْن أي: ذرية القرون الماضية. ووجهُ الامتنانِ عليهم: أنَّهم في ذلك مثلُ الذرِّية من حيث إنهم يَنْتفعون بها كانتفاعِ أولئك.

{أَنَّا حَمَلْنَا} “Bizim taşımış olmamız” sözü: Mübtedadır; {آيَةٌ} “Bir delildir” ise öne geçmiş haberdir. Ebü'l-Bekâ, daha önce benzerinde geçtiği üzere {آيَةٌ لَّهُمْ} ibaresinin kendi başına mübteda ve haberden oluşan müstakil bir kelâm olduğu kabulüne dayanarak, {أَنَّا حَمَلْنَا} ifadesinin mahzûf bir mübtedanın haberi olmasını da caiz görmüştür. Zahir olan, {لَهُمْ} “onlar için” ve {ذُرِّيَّتَهُمْ} “onların zürriyetlerini” ifadelerindeki iki zamirin aynı merciye ait olmasıdır. Zürriyet ile kastedilen, Nûh aleyhisselâm'ın gemisinde taşınan atalarıdır; yahut iki zamir birbirinden farklıdır, yani: «Geçmiş nesillerin zürriyeti» demektir. Onlara minnet edilmesinin yönü ise şudur: Onlar da tıpkı o zürriyet gibi gemiden yararlanmaktadırlar.

قوله: {مَا يَرْكَبُونَ} : هذا يَحْتمل أَنْ يكونَ من جنسِ الفلك إنْ أريد بالفَلَكِ سفينةُ نوحٍ ﵇ خاصةً، وأن يكونَ مِنْ جنسٍ آخرَ كالإِبِلِ ونحوِها، ولهذا سَمَّتْها سُفُنَ البرِّ. وقد تقدَّم اشتقاقُ الذرِّيَّة في البقرة واختلافُ القُرَّاءِ فيها في الأعراف.

{مَا يَرْكَبُونَ} “Binek yaptıkları şeyleri” sözü: Şayet «el-Fülk» ile özellikle Nûh aleyhisselâm'ın gemisi kastedilmişse, bunun gemi cinsinden olması muhtemel olduğu gibi; develer ve benzeri başka bir cinsten olması da muhtemeldir; nitekim bu sebeple develere 'kara gemileri' denilmiştir. Zürriyet kelimesinin iştikâkı Bakara sûresinde, kurrânın bu kelimedeki ihtilafı ise A'râf sûresinde daha önce geçmişti.

قوله: «مِنْ مِثْله» أي: من مثلِ الفلك. وقيل: من مثل ما ذكرِ من خَلْقِ الأزواجِ.

«Mün mislihî» (مِنْ مِثْلِهِ) “onun benzerinden” sözü: Yani geminin benzerinden demektir. Bir görüşe göre: Çiftlerin yaratılması hususunda zikredilenlerin benzerinden demektir.

وقرأ الحسن «نُغَرِّقْهُمْ» بتشديد الراء.

el-Hasan, râ harfinin şeddesiyle {نُغَرِّقْهُمْ} şeklinde okumuştur.

قوله: «فلا صَرِيْخَ» / فَعيل بمعنى فاعِل أي: فلا مستغيثَ. وقيل: بمعنى مُفْعِل أي: فلا مغيثَ. وهذا هو الأليقُ بالآية. وقال الزمخشري: «فلا إغاثةَ» جعله مصدراً مِنْ أَصْرخ. قال الشيخ: «ويَحْتاج إلى نَقْلِ أنَّ صَريخاً يكون مصدراً بمعنى إصْراخ» . والعامَّةُ على فتح «صريخ» . وحكى أبو البقاء أنه قُرئ بالرفع والتنوين. قال: «ووجهُه على ما في قوله: {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} [البقرة: ٣٨] .

{فَلَا صَرِيخَ} “Ne bir yardımcı/feryatlarını duyan vardır” sözü: [Faîl] vezninde olup fâil manasındadır; yani: «Ne bir feryat eden/yardım isteyen vardır». Bir görüşe göre [müf'il] manasındadır; yani: «Ne bir imdada koşan/kurtarıcı vardır». Ayete en uygun olanı da budur. ez-Zemahşerî: «Ne bir imdat/kurtarma vardır» diyerek kelimeyi «asraha» (أَصْرَخَ) fiilinden bir masdar kılmıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Sarîh kelimesinin isrâh (yardıma koşma) manasında bir masdar olduğuna dair nakil gereklidir.» Âmme {صَرِيخَ} kelimesini fetha ile okumuştur. Ebü'l-Bekâ kelimenin tenvinli olarak ref ile [felâ sarîhun] okunduğunu nakletmiş ve: «Bunun yönü, Allah Teâlâ'nın {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} 'Onlara hiçbir korku yoktur' [Bakara 38] sözünde geçen gibidir» demiştir.

قوله: {إِلاَّ رَحْمَةً} : منصوبٌ على المفعولِ له وهو استثناءٌ مفرغٌ. وقيل: استثناءٌ منقطعٌ. وقيل: على المصدرِ بفعلٍ مقدرٍ وعلى إسقاط الخافضِ. أي: إلاَّ برحمةٍ. والفاءُ في قوله: «فلا صريخَ» رابطةٌ لهذه

{إِلَّا رَحْمَةً} “Ancak bir rahmet müstesna” sözü: Mefulün leh olarak mensûbdur ve bu bir müferrağ istisnadır. Bir görüşe göre munkatı‘ istisnadır. Bir görüşe göre mukadder bir fiille masdar olarak veya cer harfinin hazfiyle (iskât-ı hâfız) mensûbdur; yani: «Ancak bir rahmet ile» demektir. {فَلَا صَرِيخَ} sözündeki fâ harfi bu

الجملةِ بما قبلها. فالضميرُ في «لهم» عائدٌ على «المُغرَقين» . وجوَّز ابن عطية هذا ووجهاً آخرَ، وجعله أحسنَ منه: وهو أَنْ يكونَ استئنافَ إخبارٍ عن المسافرين في البحر ناجين كانوا أو مُغْرَقين، هم بهذه الحالةِ لا نجاةَ لهم إلاَّ برحمةِ اللَّهِ، وليس قولُه: {فَلاَ صَرِيخَ لَهُمْ} مربوطاً بالمغرقين. انتهى. وليس جَعْلُه هذا الأحسنَ بالحسنِ لئلا تخرجَ الفاءُ عن موضوعِها والكلامُ عن التئامِه.

cümleyi öncesine bağlar. {لَهُمْ} “onlar için” ifadesindeki zamir boğulanlara (el-Muğrakîn) döner. İbn Atiyye bunu ve bundan daha güzel addettiği diğer bir vechi caiz görmüştür ki o da şudur: İster kurtulanlar olsun ister boğulanlar olsun, denizde yolculuk yapanlar hakkında müstakil bir haber verme (istînâf) olmasıdır; onlar bu durumdayken Allah'ın rahmeti olmaksızın onlar için hiçbir kurtuluş yoktur ve {فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “Onlar için hiçbir kurtarıcı yoktur” sözü boğulanlarla bağlantılı değildir. [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Ancak onun bunu daha güzel görmesi güzel bir tercih değildir; zira fâ harfi asıl vaz edildiği mananın dışına çıkar ve kelâmın insicamı bozulur.

قوله: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ} : جوابُها محذوفٌ. أي: أعرضوا.

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ} “Onlara denildiği zaman” sözü: Şartın cevabı mahzuftur; yani: «Yüz çevirirler» demektir.

قوله: {إِلاَّ كَانُواْ} : في محلِّ حالٍ. وقد تقدَّم نظيرُه.

{إِلَّا كَانُوا} “İllâ ... oldular” sözü: Hâl mahallenindedir. Benzeri daha önce geçmişti.

قوله: {مَن لَّوْ يَشَآءُ الله أَطْعَمَهُ} : مفعولُ «أنطعمُ» و «أطعمه» جوابُ «لو» . وجاء على أحد الجائزين، وهو تجرُّدُه من اللامِ. والأفصحُ أنْ يكونَ بلامٍ نحو {لَوْ نَشَآءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَاماً} [الواقعة: ٦٥] .

{مَن لَّوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ} “Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi” sözü: {أَنُطْعِمُ} “Doyuralım mı?” fiilinin mefulüdür. {أَطْعَمَهُ} ise {لَوْ} edatının cevabıdır. Caiz olan iki durumdan biri üzere, yani lâm harfinden soyutlanmış olarak gelmiştir. En fasih olanı ise {لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا} “Dileseydik onu mutlaka kuru bir çöp yapardık” [Vâkıa 65] ayetinde olduğu gibi lâm ile gelmesidir.

قوله: {يَخِصِّمُونَ} : قرأ حمزةُ بسكون الخاء وتخفيف الصادِ مِنْ خَصِم يَخْصَمُ. والمعنى: يَخْصَمُ بعضُهم بعضاً، فالمفعولُ محذوفٌ. وأبو عمرٍو وقالون بإخفاءِ فتحةِ الخاء وتشديدِ الصاد. ونافعٌ

{يَخِصِّمُونَ} “Çekişip dururlarken” sözü: Hamza, hâ harfinin sükûnu ve sâd harfinin şeddesizliği ile [hasame-yahsamu] babından {يَخْصِمُونَ} şeklinde okumuştur. Mana: «Birbirleriyle çekişirler» demektir ve meful mahzuftur. Ebû Amr ve Kālûn, hâ harfinin fethasını ihtilâs ederek ve sâd harfini şeddeleyerek okumuştur. Nâfi‘,

وابن كثير وهشام كذلك، إلاَّ أنَّهم بإخلاصِ فتحةِ الخاءِ. والباقون بكسرِ الخاء وتشديدِ الصادِ. والأصلُ في القراءاتِ الثلاثِ: يَخْتَصِمون فأُدْغِمت التاءُ في الصاد، فنافعٌ وابن كثير وهشام نَقَلوا فتحَها إلى الساكنِ قبلَها نَقْلاً كاملاً، وأبو عمرو وقالون اختلسا حركتَها تنبيهاً على أنَّ الخاءَ أصلُها السكونُ، والباقون حَذَفُوا حركتَها، فالتقى ساكنان لذلك، فكسروا أوَّلَهما، فهذه أربعُ قراءاتٍ، قُرِئ بها في المشهور.

İbn Kesîr ve Hişâm da böyledir; ancak onlar hâ harfinin fethasını tam (ihlâs ile) vermişlerdir. Diğerleri ise hâ harfinin kesresi ve sâd harfinin şeddesiyle okumuştur. Bu üç kıraatte kelimenin aslı: [yahtaşimûne] (يَخْتَصِمُونَ) şeklindedir ve tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Hişâm, tâ'nın fethasını kendisinden önceki sâkin harfe tam bir nakille nakletmişlerdir. Ebû Amr ve Kālûn, hâ harfinin aslının sükûn olduğuna dikkat çekmek üzere harekesini ihtilâs etmişlerdir. Diğerleri ise harekesini tamamen hazfetmişler, bu yüzden iki sâkin bir araya gelmiş ve ilkini kesrelemişlerdir. İşte bunlar meşhur yolla okunan dört kıraattir.

ورُوِي عن أبي عمرٍو وقالون سكونُ الخاءِ وتشديدُ الصادِ. والنحاةُ يَسْتَشْكِلونها للجمعِ بَيْن ساكنين على غير حَدَّيْهما. وقرأ جماعةٌ «يِخِصِّمُون» بكسرِ الياءِ والخاءِ وتشديد الصاد وكسروا الياءَ إتباعا. وقرأ أُبَيٌّ «يَخْتَصِمُون» على الأصل. قال الشيخُ: «ورُوِي عنهما - أي عن أبي عمرٍو وقالون - بسكونِ الخاء وتخفيفِ الصاد مِنْ خَصِم» .

Ebû Amr ve Kālûn'dan hâ'nın sükûnu ve sâd'ın şeddesiyle [yahssımûn] şeklinde de rivayet edilmiştir. Nahivciler iki sâkinin kural dışı olarak bir araya gelmesi sebebiyle bu okuyuşu müşkil görürler. Bir cemaat yâ ve hâ harflerinin kesresi ve sâd harfinin şeddesiyle [yihissimûn] şeklinde okumuş ve ittibâ‘ kuralı gereğince yâ harfini kesrelemişlerdir. Übeyy ise asıl üzere {يَخْتَصِمُونَ} şeklinde okumuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Her ikisinden -yani Ebû Amr ve Kālûn'dan- [hasame] fiilinden hareketle hâ'nın sükûnu ve sâd'ın tahfifiyle okudukları da rivayet edilmiştir.»

قلت: هذه هي قراءةُ حمزةَ ولم يَحْكِها هو عنه وهذا يُشْبِهُ قولَه: {يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} في البقرةِ [الآية: ٢٠] ، و {لاَّ يهدي} في يونس [الآية: ٣٥] .

Derim ki: Bu bizzat Hamza'nın kıraatidir; o bunu Hamza'dan nakletmemiştir. Bu okuyuş, Bakara sûresindeki {يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} “Gözlerini neredeyse kapıverecek” [Bakara 20] ve Yûnus sûresindeki {لَّا يَهْدِي} “Hidayete erdiremez” [Yûnus 35] sözüne benzemektedir.

وقرأ ابن محيصن «يُرْجَعُون» مبنياً للمفعول.

İbn Muhaysın meçhul fiil kalıbında {يُرْجَعُونَ} “Döndürülürler” şeklinde okumuştur.

والأعرج «في الصُّوَر» بفتح الواو.

el-A'rec ise vâv harfinin fethasıyla {فِي الصَّوَرِ} şeklinde okumuştur.

وقُرِئ «من الأَجْدافِ» وهي لغةٌ في «الأَجْداث» يُقال: جَدَث وجَدَف

Kelime {مِنَ الْأَجْدَافِ} “Kabirlerden” şeklinde de okunmuştur ki bu «el-ecdâs» (الأَجْدَاث) kelimesinin bir lehçesidir. Nitekim [aynı anlama gelmek üzere] cedes (جَدَث) ve cedef (جَدَف) denilir;

ك ثُمَّ وفُمَّ، وثُوم وفُوم. وقرأ ابن أبي إسحاق وأبو عمرٍو في روايةٍ «يَنْسُلون» بضم السين. يُقال: نَسَل الثعلبُ يَنْسِل وينسُل أي: أَسْرع في عَدْوِه.

tıpkı sümme (ثُمَّ) ve fümme (فُمَّ), sûm (ثُوم) ve fûm (فُوم) denildiği gibi. İbn Ebî İshâk ve bir rivayette Ebû Amr, sîn harfinin dammesiyle {يَنْسُلُونَ} şeklinde okumuşlardır. Tilkinin koşmasında sürat göstermesi durumunda «nesele's-sa'lebu yensilü ve yensulü» (نَسَلَ الثَّعْلَبُ يَنْسِلُ وَيَنْسُلُ) denir.

قوله: {ياويلنا} : العامَّةُ على الإِضافةِ إلى ضمير المتكلمين دون تأنيثٍ. وهو «وَيْل» مضافٌ لِما بعده. ونقل أبو البقاء عن الكوفيين أنَّ «وَيْ» كلمةٌ برأسِها. و «لنا» جارٌّ ومجرور «. انتهى. ولا معنى لهذا إلاَّ بتأويلٍ بعيدٍ: هو أَنْ يكونَ يا عجبُ لنا؛ لأنَّ وي تُفَسَّرُ بمعنى اعجب منا. وابن أبي ليلى:» يا وَيْلتنا «بتاء التأنيث، وعنه أيضاً» يا ويْلتا «بإبدال الياءِ ألفاً. وتأويلُ هذه أنَّ كلَّ واحدٍ منهم يقول: يا ويلتي.

{يَا وَيْلَنَا} “Eyvah bize!” sözü: Âmme müenneslik eki olmaksızın mütekellim çoğul zamirine izâfetle okumuştur. Bu, kendisinden sonrakine muzaf olmuş bir [veyl] (وَيْل) kelimesidir. Ebü'l-Bekâ Kûfelilerden «vey» (وَيْ) kelimesinin başlı başına müstakil bir kelime, «lenâ» (لَنَا) ifadesinin ise câr ve mecrûr olduğunu nakletmiştir. Ancak uzak bir tevil dışında bunun bir anlamı yoktur; o tevil de: 'Vay halimize / şaşılacak şey bize' manasında olmasıdır; zira «vey» lafzı «bizden dolayı hayrete düş» manasıyla tefsir edilir. İbn Ebî Leylâ müenneslik tâ'sı ile «Yâ veyletenâ» (يَا وَيْلَتَنَا), ondan gelen bir diğer rivayette ise yâ harfini elife tebdil ederek «Yâ veyletâ» (يَا وَيْلَتَا) şeklinde okumuştur. Bunun tevili ise, onlardan her bir ferdin 'Eyvahlar olsun bana!' (يَا وَيْلَتِي) demesidir.

والعامَّةُ على فتح ميم» مَنْ و «بَعَثَنا» فعلاً ماضياً خبراً ل «مَنْ» الاستفهامية قبلَه. وابن عباس والضحاك، وأبو نهيك بكسر الميم على أنها حرفُ جر. و «بَعْثِنا» مصدرٌ مجرور ب مِنْ. ف «مِنْ» الأولى تتعلَّق بالوَيْل، والثانيةُ تتعلَّقُ بالبعث.

Âmme, {مَن} kelimesinin mîm harfini fetha ile ve {بَعَثَنَا} fiilini öncesindeki istifhâm edatı olan {مَنْ} kelimesine haber olan mâzî fiil olarak okumuştur. İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve Ebû Neheyk ise mîm harfini cer harfi kılarak kesre ile [min] ve {بَعْثِنَا} lafzını {مِنْ} ile mecrûr bir masdar olarak okumuşlardır. Bu takdirde birinci {مِنْ} veyl kelimesine, ikincisi ise ba's kelimesine müteallık olur.

والمَرْقَدُ يجوز أَنْ يكونَ مصدراً أي: مِنْ رُقادِنا، وأن يكونَ مكاناً، وهو مفردٌ أُقيم مُقامَ الجمعِ. والأولُ أحسنُ؛ إذ المصدرُ يُفْرَدُ مطلقاً.

{الْمَرْقَدِ} lafzının masdar olup «uykumuzdan» (مِنْ رُقَادِنَا) manasına gelmesi de mekân ismi olup çoğul yerine kullanılan müfred olması da caizdir. Birincisi daha güzeldir; çünkü masdar mutlak olarak müfred gelir.

قوله: {هَذَا مَا وَعَدَ} في «هذا» وجهان، أظهرهما: أنه مبتدأٌ وما بعده/ خبرُه. ويكونُ الوقفُ تاماً على قوله «مِنْ مَرْقَدِنا» . وهذه الجملةُ حينئذٍ فيها وجهان، أحدهما: أنها مستأنفة: إمَّا من قولِ اللَّهِ تعالى، أو مِنْ قولِ

{هَذَا مَا وَعَدَ} “İşte bu, vaad edilen şeydir” sözündeki {هَذَا} lafzında iki vecih vardır: En zâhiri, mübteda olması ve sonrasının onun haberi olmasıdır. Bu durumda {مِنْ مَرْقَدِنَا} “uyuduğumuz yerden” sözü üzerinde vakıf tam olur. Bu cümle o takdirde iki vechile muhtemeldir: Birincisi, istînâf cümlesi olmasıdır; ya Allah Teâlâ'nın kelâmındandır ya da meleklerin

الملائكةِ. والثاني: أنها من كلام الكفارِ فتكون في محلِّ نصب بالقول. والثاني من الوجهين الأولين: «هذا» صفةٌ ل «مَرْقَدِنا» و «ما وَعَد» منقطعٌ عَمَّا قبله.

sözündendir. İkincisi: Kâfirlerin sözünden olup kavl fiiliyle mahallen mensûb olmasıdır. İlk iki vecihten ikincisi ise: {هَذَا} lafzının {مَرْقَدِنَا} kelimesine sıfat olması, {مَا وَعَدَ} ifadesinin ise öncesinden müstakil/kopuk olmasıdır.

ثم في «ما» وجهان، أحدُهما: أنها في محلِّ رفعٍ بالابتداء، والخبرُ مقدرٌ أي: الذي وَعَدَه الرحمنُ وصَدَقَ فيه المرسلون حَقٌّ عليكم. وإليه ذهب الزجَّاج والزمخشري. والثاني: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: هذا وَعْدُ الرحمن. وقد تقدَّم لك أولَ الكهف: أنَّ حَفْصاً يقف على «مَرْقَدنا» وَقْفةً لطيفةً دونَ قَطْعِ نَفَسٍ لئلا يُتَوَهَّمَ أنَّ اسمَ الإِشارةِ تابعٌ ل «مَرْقَدِنا» . وهذان الوجهان يُقَوِّيان ذلك المعنى المذكور الذي تَعَمَّد الوقفَ لأجلِه. و «ما» يَصِحُّ أَنْ تكونَ موصولةً اسميةً أو حرفيةً كما تقدَّم تقريرُه. ومفعولا الوعدِ والصدقِ محذوفان أي: وعَدَناه الرحمن وصَدَقَناه المرسلون. والأصل: صَدَقَنا فيه. ويجوز حَذْفُ الخافض وقد تقدَّم لك نحو «صَدَقني سِنَّ بَكْرِهِ» أي في سِنِّه. وتقدَّم قراءتا «صيحة واحدة» نصباً ورفعاً.

Sonra {مَا} lafzında iki vecih vardır. Birincisi: Mübteda olarak ref mahalleninde olmasıdır; haber ise mukadderdir, yani: «Rahmân'ın vaad ettiği ve peygamberlerin kendisinde doğru söylediği şey sizin üzerinize haktır» demektir. ez-Zeccâc ve ez-Zemahşerî bu görüşe gitmiştir. İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «Bu, Rahmân'ın vaadidir» demektir. Kehf sûresinin başında geçtiği üzere, işaret isminin {مَرْقَدِنَا} kelimesine tâbi olduğu zannedilmesin diye Hafs, nefes kesmeksizin {مَرْقَدِنَا} üzerinde latîf bir sekte (vakfe) yapmaktadır. Bu iki vecih, kendisi sebebiyle vakfı kastettiği o zikredilen manayı kuvvetlendirmektedir. {مَا} daha önce açıklandığı üzere ism-i mevsûl veya harf-i masdarî olabilir. Vaad ve sıdk fiillerinin iki mefulü mahzuftur; yani: «Rahmân'ın bize vaad ettiği ve peygamberlerin bize kendisinde doğru söylediği» demektir. Aslı «onda bizi doğruladılar» (صَدَقَنَا فِيهِ) şeklindedir. Cer harfinin hazfi caizdir; nitekim «Devesinin yaşında bana doğru söyledi» (صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ) yani yaşında (فِي سِنِّهِ) sözünün bir benzeri daha önce geçmişti. {صَيْحَةً وَاحِدَةً} ifadesinin nasb ve ref ile iki kıraati de daha önce geçmişti.

قوله: {فاليوم} : منصوبٌ ب «لا تُظْلَمُ» . و «شيئاً» : إمَّا مفعولٌ ثانٍ، وإمَّا مصدرٌ.

{فَالْيَوْمَ} “Bugün” sözü: {لَا تُظْلَمُ} “Zulmedilmez” fiiliyle mensûbdur. {شَيْئًا} “Hiçbir şeyle” lafzı ise ya ikinci mefuldür ya da masdardır.

قوله: {فِي شُغُلٍ} : يجوز أَنْ يكونَ خبراً ل «إنَّ» و «فاكهون» خبرٌ ثانٍ، وأنْ يكون «فاكهون» هو الخبر، و «في شُغُلٍ» متعلِّقٌ به

{فِي شُغُلٍ} “Bir meşguliyet içindedirler” sözü: {إِنَّ} edatının haberi olması, {فَاكِهُونَ} “Zevk sürmektedirler” lafzının ise ikinci haber olması caizdir; {فَاكِهُونَ} kelimesinin asıl haber olup {فِي شُغُلٍ} ifadesinin ona müteallık olması

وأَنْ يكونَ حالاً. وقرأ الكوفيون وابنُ عامر بضمتين. والباقون بضمةٍ وسكونٍ، وهما لغتان للحجازيين، قاله الفراء. ومجاهد وأبو السَّمَّال بفتحتين. ويزيد النحوي وابن هُبَيْرَة بفتحةٍ وسكونٍ وهما لغتان أيضاً.

ve hâl olması da caizdir. Kûfeliler ve İbn Âmir iki damme ile [şuğul] okumuştur. Diğerleri ise bir damme ve bir sükûn ile [şuğl] okumuştur; Ferrâ'nın belirttiğine göre bunlar Hicazlılara ait iki ayrı lehçedir. Mücâhid ve Ebü's-Semmâl iki fetha ile [şağal], Yezîd en-Nahvî ve İbn Hübeyre ise bir fetha ve bir sükûn ile [şağl] okumuştur ki bunlar da yine iki ayrı lehçedir.

والعامَّةُ على رفع «فاكِهون» على ما تقدَّم. والأعمش وطلحة «فاكهين» نصباً على الحالِ، والجارُّ الخبرُ. والعامَّةُ أيضاً على «فاكهين» بالألف بمعنى: أصحاب فاكهة، ك لابنِ وتامرِ ولاحمِ، والحسَنُ وأبو جعفر وأبو حيوةَ وأبو رجاءٍ وشيبةُ وقتادةُ ومجاهدٌ «فَكِهون» بغيرِ ألفٍ بمعنى: طَرِبُوْن فَرِحون، من الفُكاهةِ بالضمِ. وقيل: الفاكهُ والفَكِهُ بمعنى المتلذِّذُ المتنعِّمُ؛ لأنَّ كلاً من الفاكهةِ والفُكاهةِ مِمَّا يُتَلَذَّذُ به ويُتَنَعَّمُ. وقُرئ «فَكِهيْن» بالقَصْرِ والياء على ما تَقَدَّمَ. و «فَكُهُوْن» بالقصرِ وضمِّ الكافِ. يُقال: رجلٌ فَكِهٌ وفَكُهٌ كَرَجُلٍ نَدِس ونَدُسٍ، وحَذِر وحَذُر.

Âmme, yukarıda geçtiği üzere {فَاكِهُونَ} kelimesini ref ile okumuştur. el-A'meş ve Talha ise hâl olarak nasb ile {فَاكِهِينَ} şeklinde okumuştur; câr-mecrûr ise haberdir. Âmme yine elif ile {فَاكِهُونَ} şeklinde okumuştur; bu da süt sahibi (lâbin), hurma sahibi (tâmir) ve et sahibi (lâhim) kelimelerinde olduğu gibi 'meyve/nimet sahipleri' manasındadır. el-Hasan, Ebû Ca'fer, Ebû Hayve, Ebû Recâ, Şeybe, Katâde ve Mücâhid elifsiz olarak {فَكِهُونَ} şeklinde okumuşlardır; bu da dâmme ile fükâhe (الفُكَاهَة) kökünden gelip 'neşeli, sevinçli' demektir. el-Fâkih ve el-Fekih kelimelerinin 'lezzet alan, nimetlenen' manasında olduğu da söylenmiştir; zira meyve (fâkihe) ve neşeli latife (fükâhe) türünden her iki şey de kendisiyle lezzet alınıp nimetlenilen şeylerdendir. Kasr ve yâ ile [fekihîne] şeklinde de okunmuştur. Bir de kasr ve kâf harfinin dammesiyle {فَكُهُونَ} şeklinde okunmuştur. Nitekim uyanık ve zeki kimse için [racülün nedisun ve nedüsun], sakınan kimse için [hazirun ve hazurun] denildiği gibi [racülün fekihun ve fekuhun] denir.

قوله: {هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ} : يجوزُ في «هم» أَنْ يكونَ مؤكِّداً للضميرِ المستكِنِّ في «فاكهون» ، و «أزواجُهم» عَطْفٌ على المستكنِّ. ويجوز أَنْ يكونَ تأكيداً للضميرِ المستكنِّ في «شُغُل» إذا جَعَلْناه خبراً. و «أزواجُهم» عَطْفٌ عليه أيضاً. كذا ذكره الشيخ. وفيه نظرٌ من حيث الفَصْلُ بين المُؤَكِّد والمؤكَّد بخبر «إنَّ» . ونظيرُه أن تقولَ: «إن زيداً في الدار قائمٌ هو

{هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ} “Kendileri ve eşleri” sözü: {هُمْ} zamirinin {فَاكِهُونَ} içindeki müstetir zamiri tekid etmesi, {وَأَزْوَاجُهُمْ} lafzının da bu müstetir zamire atfedilmesi caizdir. Haber kıldığımız takdirde {شُغُلٍ} içindeki müstetir zamiri tekid etmesi ve {وَأَزْوَاجُهُمْ} kelimesinin yine ona atfedilmesi de caizdir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle zikretmiştir. Ancak tekid eden ile tekid edilen arasının {إِنَّ} edatının haberiyle ayrılması yönünden bu görüşte problem (nazar) vardır. Bunun benzeri, «in Zeyden fî'd-dâri kâimun hüve ve Amrûn» (إِنَّ زَيْداً فِي الدَّارِ قَائِمٌ هُوَ وَعَمْرٌو) sözünde «hüve» zamirinin

وعمروٌ» على أَنْ يُجْعَلَ «هو» تأكيداً للضمير في قولك «في الدار» . وعلى هذين الوجهين يكون قولُه «متكِئون» خبراً آخر ل «إنَّ» ، و «في [ظلال] » متعلِّقٌ به أو حالٌ. و «على الأرائِك» متعلقٌ به. ويجوزُ أَنْ يكون «هم» مبتدأً و «متكئون» خبرَه، والجارَّانِ على ما تقدَّمَ. وجَوَّزَ أبو البقاءِ أَنْ يكونَ «في ظلالٍ» هو الخبرَ. قال: «وعلى الأرائِكِ مستأنفٌ» وهي عبارةٌ مُوْهِمَةٌ غيرَ الصوابِ. ويريد بذلك: أنَّ «متكئون» خبرُ مبتدأ مضمرٍ و «متكئون» مبتدأٌ مؤخرٌ إذ لا معنى له. وقرأ عبد الله «متكئين» نصباً على الحال.

«evdedir» (فِي الدَّارِ) sözündeki zamire tekid kılınması gibidir. Bu iki veche göre {مُتَّكِئُونَ} “Yaslanmışlardır” sözü {إِنَّ} edatının diğer bir haberi olur; {فِي ظِلَالٍ} “Gölgeler altında” ifadesi ise ona müteallıktır veya hâldir. {عَلَى الْأَرَائِكِ} “Koltuklar üzerinde” ifadesi de yine ona müteallıktır. {هُمْ} zamirinin mübteda, {مُتَّكِئُونَ} lafzının ise onun haberi olması da caizdir; iki câr-mecrûr ise yukarıda geçtiği gibidir. Ebü'l-Bekâ {فِي ظِلَالٍ} ifadesinin haber olmasını caiz görmüş ve: «Ve ale'l-erâiki müste'neftir» demiştir ki bu doğru olmayan vehimli bir ifadedir. Bununla kastettiği şudur: {مُتَّكِئُونَ} gizli bir mübtedanın haberidir; zira {مُتَّكِئُونَ} kelimesinin muahhar mübteda olmasının bir anlamı yoktur. Abdullah [b. Mes'ûd] hâl olarak nasb ile {مُتَّكِئِينَ} şeklinde okumuştur.

وقرأ الأخَوان «في ظُلَلٍ» بضم الظاءِ والقصرِ، وهو جمع ظُلَّة نحو: غُرْفَة وغُرَف، وحُلَّة وحُلَل. وهي عبارةٌ عن الفُرُشِ والسُّتُور. والباقون بكسرِ الظاءِ والألفِ، جمعَ ظُلَّة أيضاً، كحُلَّة وحِلال، وبُرْمة وبِرام، أو جمعَ فِعْلة بالكسر، إذ يُقال: ظُلَّة وظِلَّة بالضمِّ والكسرِ فهو كلِقْحة ولِقاح، إلاَّ أنَّ فِعالاً لا ينقاس فيها، أو جمعَ فِعْل نحو: ذِئْب وذِئاب، وريْح ورِياح.

el-Ahaveyn, zâ harfinin dammesi ve kasr ile {فِي ظُلَلٍ} şeklinde okumuştur; bu da [gurfe - guref], [hulle - hulel] gibi «zulletün» (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur. Bu da döşekler ve örtülerden kinayedir. Diğerleri ise zâ harfinin kesresi ve elif ile {فِي ظِلَالٍ} şeklinde okumuştur; bu da [hulle - hilâl], [bürme - birâm] gibi yine «zulletün» kelimesinin çoğuludur; yahut kesre ile «fı'letün» (فِعْلَة) vezninin çoğuludur; zira hem damme hem kesre ile «zulletün» ve «zilletün» denilir. Bu durumda [lıkha - lıkâh] gibi olur; şu kadar var ki [fı'âl] vezni bu kelimede kıyâsî değildir; yahut [zi'b - zi'âb], [rîh - riyâh] gibi «fi'l» (فِعْل) vezninin çoğuludur.

قوله: {مَّا يَدَّعُونَ} : في «ما» هذه ثلاثةُ أوجه: موصولةٌ اسميةٌ، نكرةٌ موصوفةٌ، والعائد على هذين محذوفٌ، مصدريةٌ. /

{مَّا يَدَّعُونَ} “İstedikleri şeyler” sözü: Bu {مَا} lafzında üç vecih vardır: İsm-i mevsûl olması, nekire-i mevsûfe olması -bu iki veche göre âid zamir mahzuftur- ve masdariyye olması.

ويَدَّعُون مضارعُ ادَّعَى افْتَعَلَ مِنْ دعا يَدْعو. وأُشْرِبَ معنى التمني. قال أبو عبيدة: «العربُ تقول: ادَّعِ عَلَيَّ ما شِئْتَ أي تَمَنَّ» ، وفلانٌ في خيرِ ما يَدَّعي، أي: ما يتمنى. وقال الزجاج: «هو من الدعاء أي: ما يَدَّعُوْنه، أهلُ الجنة يأتيهم، مِنْ دَعَوْتُ غلامي» . وقيل: افْتَعَل بمعنى تفاعَلَ. أي: ما يتداعَوْنه كقولهم: ارتَمَوْا وترامَوْا بمعنىً. و «ما» مبتدأةٌ. وفي خبرها وجهان، أحدهما: - وهو الظاهر - أنَّه الجارُّ قبلَها. والثاني: أنه «سلامٌ» . أي: مُسَلَّمٌ خالِصٌ أو ذو سلامةٍ.

{يَدَّعُونَ} fiili, [de'â - yed'û] (دَعَا يَدْعُو) kökünden [ifte'ale] vezninde olan «idde'â» (ادَّعَى) fiilinin muzâriidir ve temenni manası içerdirilmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Araplar: 'Benden dilediğini iste (ادَّعِ عَلَيَّ مَا شِئْتَ)' yani temenni et, derler.» 'Filanca arzu ettiği en güzel şey içindedir' derken de temenni ettiği şey kastedilir. ez-Zeccâc ise: «Bu dua/çağırma kökündendir; yani cennet ehlinin çağırdığı, talep ettiği şey kendilerine gelir; nitekim hizmetçimi çağırdım (دَعَوْتُ غُلَامِي) sözü de böyledir» demiştir. [İfte'ale] vezninin [tefâ'ale] manasında olduğu da söylenmiştir; yani birbirlerinden attılar manasındaki «irtemev» ve «terâmev» lafızlarının aynı manada olması gibi 'birbirlerinden istedikleri / temenni ettikleri şeyler' demektir. {مَا} mübtedadır. Haberinde ise iki vecih vardır: Birincisi -ki zahir olan budur- kendisinden önceki câr-mecrûrdur. İkincisi ise {سَلَامٌ} lafzıdır; yani: «Kendilerine teslim edilmiş, kusursuz veya esenlik sahibidir».

قوله: {سَلاَمٌ} : العامَّةُ على رفعِه. وفيه أوجهٌ، أحدها: ما تقدَّم مِنْ كونِه خبرَ «ما يَدَّعون» . الثاني: أنه بدلٌ منها، قاله الزمخشري. قال الشيخ: «وإذا كان بدلاً كان» ما يَدَّعُون «خصوصاً، والظاهر أنَّه عمومٌ في كلِّ ما يَدَّعُونه. وإذا كان عموماً لم يكن بدلاً منه» . الثالث: أنه صفةٌ ل «ما» ، وهذا إذا جَعَلْتَها نكرةً موصوفةً. أمَّا إذا جَعَلْتَها بمعنى الذي أو مصدريةً تَعَذَّر ذلك لتخالُفِهما تعريفاً وتنكيراً. الرابع: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ، أي: هو سلامٌ. الخامس: أنه مبتدأٌ خبرُه الناصبُ ل «قَوْلاً» أي: سلامٌ يُقال لهم قولاً. وقيل: تقديرُه: سلامٌ عليكم. السادس: أنه مبتدأٌ، وخبرُه «مِنْ رَبٍ» . و «قولاً» مصدرٌ مؤكدٌ لمضمونِ الجملةِ، وهو مع عاملِه معترضٌ بين المبتدأ والخبر.

{سَلَامٌ} “Bir selâmdır” sözü: Âmme ref ile okumuştur. Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Daha önce geçtiği üzere {مَا يَدَّعُونَ} ifadesinin haberi olmasıdır. İkincisi: Ondan bedel olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Bedel olduğu takdirde {مَا يَدَّعُونَ} hususi bir şey olur; oysa zahir olan, onların temenni ettiği her şey hakkında umumi olmasıdır. Umumi olunca da ondan bedel olamaz.» Üçüncüsü: {مَا} için sıfat olmasıdır; bu da onu nekire-i mevsûfe kıldığınız takdirdedir. Şayet onu [ellezî] manasında veya masdariyye kılarsanız, marifelik ve nekirelik bakımından birbirine uymamaları sebebiyle bu vecih imkânsız olur. Dördüncüsü: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «O bir selâmdır» demektir. Beşincisi: {قَوْلًا} kelimesini nasb eden âmilin kendisinin haberi olduğu bir mübteda olmasıdır; yani: «Söz olarak kendilerine söylenen bir selâmdır» demektir. Takdirinin «Selâmün aleyküm» olduğu da söylenmiştir. Altıncısı: Mübteda olup haberinin {مِّن رَّبٍّ} “Rabden” ifadesi olmasıdır. {قَوْلًا} ise cümlenin mazmununu tekid eden bir masdardır ve âmiliyle birlikte mübteda ile haber arasında mu'tarıza (ara cümle) olarak yer almıştır.

وأُبَيٌّ وعبد الله وعيسى «سَلاماً» بالنصب. وفيه وجهان، أحدهما: أنه حالٌ. قال الزمخشري: «أي: لهمْ مُرادُهُمْ خالصاً» . والثاني: أنه مصدرُ يُسَلِّمون سلاماً: إمَّا من التحيةِ، وإمَّا من السَّلامة. و «قَوْلاً» إمَّا: مصدرٌ مؤكِّدٌ، وإمَّا منصوبٌ على الاختصاصِ. قال الزمخشري: «وهو الأَوْجَهُ» . و «مِنْ رَبٍّ» إمَّا صفةٌ ل «قَوْلاً» ، وإمَّا خبرُ «سَلامٌ» كما تقدَّم. وقرأ القَرَظِيُّ «سِلْمٌ» بالكسرِ والسكونِ. وتقدَّم الفرق بينهما في البقرة.

Übeyy, Abdullah [b. Mes'ûd] ve Îsâ nasb ile {سَلَامًا} şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, hâl olmasıdır. ez-Zemahşerî: «Yani onlar için diledikleri şey katışıksız/kusursuz olarak verilir» demiştir. İkincisi: «Yüsellimûne selâmen» (يُسَلِّمُونَ سَلَاماً) fiilinin masdarı olmasıdır ki bu ya tahiyyet (selâmlama) kökünden ya da selâmet (esenlik) kökündendir. {قَوْلًا} lafzı ise ya tekid edici bir masdardır ya da ihtisâs üzere mensûbdur. ez-Zemahşerî: «En uygun olanı da budur» demiştir. {مِّن رَّبٍّ} ifadesi ise ya {قَوْلًا} için sıfattır ya da daha önce geçtiği gibi {سَلَامٌ} kelimesinin haberidir. el-Karazî kesre ve sükûn ile {سِلْمٌ} okumuştur. İkisi arasındaki fark Bakara sûresinde geçmişti.

قوله: {وامتازوا} : على إضمارِ قولٍ مقابلٍ لِما قيلَ للمؤمنين أي: ويُقال للمجرمين: امتازُوْا أي: انعَزِلوا، مِنْ مازه يَمِيزه.

{وَامْتَازُوا} “Ve ayrılın” sözü: Müminlere söylenen söze karşılık gizli bir söz (kavl) takdirine dayanır; yani: «Günahkârlara da şöyle denilir: Ayrılın!» demektir; yani bir şeyi diğerinden ayırmak manasındaki [mâze-yemîzü] kökünden 'kenara çekilin, ayrılın' manasındadır.

قوله: {أَعْهَدْ} : العامَّةُ على فتحِ الهمزةِ على الأصلِ في حرفِ المضارعة. وطلحة والهذيل بن شرحَبيل الكوفي بكسرِها. وقد تقدَّم أنَّ ذلك لغةٌ في حرفِ المضارعةِ بشروطٍ ذُكرت في الفاتحة وثَمَّ حكايةٌ. وقرأ ابنُ وثَّاب «أَحَّدْ» بحاءٍ مشددةَ. قال الزمخشري: «وهي لغةُ تميمٍ، ومنه» دَحَّا مَحَّا «أي: دَعْها معها، فقُلِبَتْ الهاءُ حاءً ثم العينُ حاءً، حين أُريد الإِدغامُ. والأحسنُ أَنْ يُقال: إنَّ العينَ أُبْدِلَتْ حاءً. وهي لغةُ هُذَيلٍ. فلمَّا

{أَعْهَدْ} “Ahdetmedim mi?” sözü: Âmme muzâraat harfindeki asıl üzere hemzenin fethasıyla okumuştur. Talha ve Kûfeli el-Hüzeyl b. Şürahbîl ise kesre ile [i'hed] okumuşlardır. Fâtiha sûresinde zikredilen şartlar çerçevesinde bunun muzâraat harfinde bir lehçe olduğu daha önce geçmişti ve orada bir hikâye de yer almıştı. İbn Vessâb şeddeli hâ ile {أَحَّدْ} şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu Temîm lehçesidir; nitekim 'onu onunla bırak' manasında [dahhâ mahhâ] (دَحَّا مَحَّا) denir; idgam yapılmak istendiğinde önce he harfi hâ harfine, sonra da ayın harfi hâ harfine çevrilmiştir. Ancak daha güzeli, ayın harfinin hâ harfine tebdil edildiğini söylemektir. Bu da Hüzeyl lehçesidir. Vaktâki...»

أُدْغِم قُلب الثاني للأول، وهو عكسُ بابِ الإِدغامِ. وقد مضى تحقيقُه آخرَ آلِ عمران. وقال ابن خالويه:» وابن وثاب والهذيل «أَلَمْ إعْهَدْ» بكسر الميم والهمزة وفتح الهاء، وهي على لغةِ مَنْ كسرَ أولَ المضارعِ سوى الياءِ. ورُوي عن ابنِ وثَّاب «اعْهِد» بكسرِ الهاءِ. يُقال: عَهِد وعَهَد «انتهى. يعني بكسر الميم والهمزة أنَّ الأصلَ في هذه القراءةِ أَنْ يكونَ كسرَ حَرْفَ المضارعةِ ثم نَقَلَ حركتَه إلى الميمِ فكُسِرَتْ، لا أنَّ الكسرَ موجودٌ في الميمِ وفي الهمزةِ لفظاً، إذ يَلْزَمُ من ذلك قَطْعُ همزةِ الوصلِ وتحريكُ الميمِ مِنْ غيرِ سبب. وأمَّا كَسْرُ الهاءِ فلِما ذُكِرَ من أنه سُمِعَ في الماضي» عَهَدَ «بفتحها. وقولُه:» سوى الياء «وكذا قال الزمخشريُّ هو المشهورُ. وقد نُقِل عن بعضِ كَلْبٍ أنهم يَكْسِرون الياءَ فيقولون: يِعْلَمُ.

...idgam yapıldığında ikincisi birinciye dönüştürülmüştür; bu ise idgam konusundaki [genel kuralın] aksinedir. Bunun tahkiki Âl-i İmrân'ın sonunda geçmişti. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: «İbn Vessâb ve el-Hüzeyl, mîm ve hemzenin kesresi ve he harfinin fethasıyla {أَلَمْ إعْهَدْ} okumuşlardır; bu da yâ hariç muzâraat harfini kesreli okuyanların lehçesine göredir. İbn Vessâb'dan he harfinin kesresiyle [i'hid] şeklinde de rivayet edilmiştir. [Geçmiş zaman fiili için] 'ahide' (عَهِدَ) ve 'ahede' (عَهَدَ) denir.» [İbn Hâleveyh'in sözü] bitti. [İbn Hâleveyh'in] mîm ve hemzenin kesresiyle demesinden maksat, bu kıraatte aslolanın muzâraat harfini kesreli okuyup ardından harekesini mîme nakletmek ve böylece [mîmin] kesrelenmiş olmasıdır; yoksa lafızda kesrenin hem mîmde hem de hemzede aynı anda var olması demek değildir. Zira bu durumda vasıl hemzesinin kat' edilmesi (açıkça okunması) ve mîmin sebepsiz yere harekelenmesi gerekir. He harfinin kesrelenmesine gelince, bu, mâzî fiilde [he harfinin] fethasıyla 'ahede' (عَهَدَ) şeklinin işitilmiş olmasından dolayıdır. Onun «yâ hariç» sözü -ki ez-Zemahşerî de böyle demiştir- meşhur olan görüştür. Kelb kabilesinin bazısından yâ harfini de kesre ile okuyup 'yi'lemü' (يِعْلَمُ) dedikleri nakledilmiştir.

وقال الزمخشري فيه:» وقد جَوَّزَ الزجَّاجُ أن يكون من باب: نَعِمَ يَنْعِمُ، وضَرَب يَضْرِب «يعني أنَّ تخريجَه على أحدِ وجهين: إمَّا الشذوذِ فيما اتَّحذ فيه فَعِل يَفْعِلُ بالكسر فيهما، كنَعِمَ يَنْعِمُ وحَسِب يَحْسِبُ وبَئِسَ يَبْئِسُ، وهي ألفاظٌ عَدَدْتُها في البقرة، وإمَّا أنه سُمِعَ في ماضيه الفتحُ كضَرَبَ، كما حكاه ابنُ خالَوَيْه. وحكى الزمخشري أنه قُرِئ» أَحْهَدْ «بإبدالِ العينِ حاءً، وقد تقدَّم أنها لغةُ هُذَيْلٍ، وهذه تُقَوِّي أنَّ أصلَ» أَحَّد «: أَحْهَد فأُدْغِمَ كما تقدَّم.

ez-Zemahşerî bu hususta şöyle demiştir: «ez-Zeccâc, bunun [fe'ile yef'ilü babından] 'ne'ime yen'imü' (نَعِمَ يَنْعِمُ) ve [fa'ale yef'ilü babından] 'darabe yadribü' (ضَرَبَ يَضْرِبُ) babından olabileceğini caiz görmüştür.» Yani bunun tahrîci iki vecihten biri üzeredir: Ya 'ne'ime yen'imü' (نَعِمَ يَنْعِمُ), 'hasibe yahsibü' (حَسِبَ يَحْسِبُ) ve 'be'ise yeb'isü' (بَئِسَ يَبْئِسُ) gibi hem mâzî hem muzâride kesreli olarak gelen 'fe'ile yef'ilü' (فَعِلَ يَفْعِلُ) kalıbında şâzz olmasıdır -ki bunlar Bakara sûresinde saydığım lafızlardır-, ya da İbn Hâleveyh'in naklettiği gibi 'darabe' (ضَرَبَ) gibi mâzîsinde fethanın işitilmiş olmasıdır. ez-Zemahşerî, ayın harfinin hâ harfine tebdiliyle {أَحْهَدْ} şeklinde de okunduğunu nakletmiştir; bunun Hüzeyl lehçesi olduğu daha önce geçmişti. Bu durum, {أَحَّدْ} kıraatinin aslının {أَحْهَدْ} olup daha önce geçtiği üzere idgam yapıldığı görüşünü güçlendirmektedir.

قوله: {جِبِلاًّ} : قرأ نافعٌ وعاصمٌ بكسر الجيم والباء وتشديد اللام. وأبو عمروٍ وابن عامرٍ بضمةٍ وسكونٍ. والباقون بضمتين، واللامُ مخففةٌ في كلتيهما. وابنُ أبي إسحاق والزهري وابن هرمز بضمتين وتشديد اللام. والأعمش/ بكسرتين وتخفيفِ اللام. والأشهب العقيلي واليماني وحمادُ بن سلمة بكسرةٍ وسكون. وهذه لغاتٌ في هذه اللفظةِ. وقد تقدَّم معناها آخرَ الشعراء. وقُرِئ «جِبَلاً» بكسر الجيم وفتح الباء، جمع جِبْلَة كفِطَر جمع فِطْرَة. وقرأ أمير المؤمنين عليٌّ «جِيْلاً» بالياء، مِنْ أسفلَ ثنتان، وهي واضحةٌ.

{جِبِلًّ} “Nice nesiller” sözü: Nâfi' ve Âsım cîm ve bâ'nın kesresi ve lâm'ın şeddesiyle [cibillen] okumuştur. Ebû Amr ve İbn Âmir bir damme ve sükûn ile [cüblen] okumuştur. Geri kalanlar ise iki damme ile [cübülen] okumuştur; her iki okuyuşta da lâm şeddesizdir (muhaffef). İbn Ebî İshâk, ez-Zührî ve İbn Hürmüz iki damme ve lâm'ın şeddesiyle [cübüllen] okumuştur. el-A'meş iki kesre ve lâm'ın tahfifiyle [cibilen] okumuştur. el-Eşheb el-Ukaylî, el-Yemânî ve Hammâd b. Seleme ise bir kesre ve sükûn ile [ciblen] okumuştur. Bunlar bu lafızdaki farklı lehçelerdir. Bunun anlamı Şuarâ sûresinin sonunda geçmişti. 'Fıtrat' (فِطْرَة) kelimesinin çoğulunun 'fıtar' (فِطَر) gelmesi gibi, 'ciblet' (جِبْلَة) kelimesinin çoğulu olarak cîm'in kesresi ve bâ'nın fethasıyla {جِبَلًا} şeklinde de okunmuştur. Müminlerin Emîri Ali [radıyallâhu anh] ise alttan iki noktalı yâ ile {جِيلًا} okumuştur ki bu açıktır.

وقرأ العامة: «أفلَمْ تكونوا» خطاباً لبني آدم. وطلحة وعيسى بياءِ الغَيْبة. والضمير للجِبِلِّ. ومِنْ حَقِّهما أن يَقْرآ {التي كانوا يُوعَدُونَ} لولا أَنْ يَعْتَذِرا بالالتفاتِ.

Âmme, Âdemoğullarına hitap olarak «efelem tekûnû» (أَفَلَمْ تَكُونُوا) şeklinde okumuştur. Talha ve Îsâ ise gâib yâ'sı ile [efelem yekûnû] okumuşlardır; buradaki zamir 'cibil' kelimesine râcidir. İltifat sanatıyla mazeret beyan etmeselerdi, onların [bu kıraatlerine göre sonraki kısmı da] {الَّتِي كَانُوا يُوعَدُونَ} şeklinde okumaları gerekirdi.

قوله: {اليوم نَخْتِمُ} : «اليومَ» ظرفٌ لِما بعدَه. وقُرِئ «يُخْتَمُ» مبنياً للمفعول، والجارُّ بعدَه قائمٌ مقام فاعلِهِ.

{ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ} “Bugün mühürleriz” sözü: {ٱلْيَوْمَ} kelimesi kendisinden sonrası için zarftır. Meçhul sîgada {يُخْتَمُ} şeklinde de okunmuştur; bu durumda kendisinden sonraki câr-mecrûr nâib-i fâil makamına kâimdir.

وقُرئ «تَتَكلَّمُ» بتاءَيْن مِنْ فوقُ. وقُرِئ «ولْتَتَكَلَّمْ ولْتَشْهَدْ» بلامِ الأمرِ. وقرأ طلحةُ «ولِتُكَلِّمَنا ولِتَشهدَ» بلامِ كي ناصبةً للفعل، ومتعلَّقُها محذوفٌ أي: للتكلُّمِ وللشهادةِ خَتَمْنا. و «بما كانوا» أي: بالذي كانوا أو بكونِهِم كاسِبين.

Üstten iki tâ ile {تَتَكَلَّمُ} şeklinde de okunmuştur. Emir lâm'ı ile {وَلْتَتَكَلَّمْ وَلْتَشْهَدْ} şeklinde de okunmuştur. Talha fiili nasb eden lâm-ı key (sebep bildiren lâm) ile {وَلِتُكَلِّمَنَا وَلِتَشْهَدَ} okumuştur; mütallakı mahzûftur, yani: «Konuşmaları ve şahitlik etmeleri için mühürledik» demektir. {بِمَا كَانُوا} “kazandıklarından dolayı” ifadesi: «Yaptıkları şey sebebiyle» veya «kazanıyor olmaları sebebiyle» manasındadır.

قوله: {فاستبقوا} : عطفٌ على «لَطَمَسْنا» وهذا على سبيل الفَرَضِ والتقديرِ. وقرأ عيسى «فاسْتَبِقوا» أمراً، وهو على إضمارِ القول أي: فيُقال لهم: اسْتَبِقَوا. و «الصِّراطَ» ظرفُ مكانٍ مختصٍ عند الجمهور؛ فلذلك تَأوَّلوا وصولَ الفعل إليه: إمَّا بأنَّه مفعولٌ به مجازاً، جعله مسبوقاً لا مسبوقاً إليه، وتَضَمَّنَ «اسْتَبَقُوا» معنى بادَرُوا، وإمَّا على حَذفِ الجارِّ أي: إلى الصِّراط. وقال الزمخشري: «منصوب على الظرف، وهو ماشٍ على قولِ ابن الطَّراوة؛ فإن الصراط والطريق ونحوَهما ليسَتْ عنده مختصَّةً. إلاَّ أنَّ سيبويهِ: على أن قوله:

{فَٱسْتَبَقُوا۟} “ve koşuşsalar” sözü: {لَطَمَسْنَا} “elbette silerdik” fiiline ma'tûftur ve bu bir varsayım ve takdir kabilindendir. Îsâ emir kipiyle {فَٱسْتَبِقُوا۟} şeklinde okumuştur; bu da gizli bir kavl takdirine dayanır, yani: «Onlara: Koşuşun! denilir» demektir. {ٱلصِّرَٰطَ} “yola” kelimesi cumhûra göre zarf-ı mekân-ı muhtastır (sınırları belirli yer zarfıdır); bu sebeple fiilin ona ulaşmasını şu şekillerde tevil etmişlerdir: Ya mecâzî olarak mef'ûlün bih olmasıdır; [bu durumda yol] kendisine doğru yarışılan değil, geçilmek istenen yarış konusu kılınmış ve {ٱسْتَبَقُوا۟} fiili 'bâderû' (hızlıca koştular/davrandılar) anlamını tazammun etmiştir; ya da harf-i cerrin hazfedilmesine dayanır; yani: «es-Sırâta» (yola doğru) demektir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Zarfiyet üzere mensûbdur; bu da İbnü't-Tarâve'nin görüşüne uygundur; zira sırat, tarik ve benzerleri ona göre muhtas (belirli/sınırlı) değildir. Ancak Sîbeveyh şu beyti...»

٣٧٨٧ - لَدْنٌ بِهَزِّ الكَفِّ يَعْسِلُ مَتْنُهُ ... فيه كما عَسَلَ الطريقَ الثعلبُ

3787 - El sallandığında gövdesi esneyip titreşen yumuşak bir mızraktır, / Tıpkı tilkinin yolda hızlıca koştuğu gibi.

ضرورةٌ لنصبه الطريقَ» .

...«et-Tarîk» kelimesini nasb etmesinden dolayı zaruret [şiir zarureti] saymaktadır.»

وقرأ أبو بكر «مَكاناتِهم» جمعاً. وتَقَدَّم في الأنعام. والعامَّةُ على «مُضِيَّاً» بضم الميم، وهو مصدرٌ على فُعُوْل. أصلُه مُضُوْي فأُدْغِمَ وكُسِرَ ما قبل الياءِ لتصِحَّ نحو: لُقِيّا.

Ebû Bekr çoğul olarak {مَكَانَاتِهِمْ} okumuştur; bu En'âm sûresinde geçmişti. Âmme mîm harfinin dammesiyle {مُضِيًّا} şeklinde okumuştur; bu 'fu'ûl' (فُعُول) vezninde bir masdardır. Aslı 'mudûy' (مُضُوي) idi; idgam yapıldı ve [şeddeli] yâ harfi sahih/düzgün olsun diye tıpkı 'lukıyyen' (لُقِيّاً) kelimesinde olduğu gibi yâ'dan önceki harf kesrelendi.

وقرأ أبو حيوةَ - ورُوِيَتْ عن الكسائيِّ - بكسر الميم إتباعاً لحركة العين نحو «عِتِيًّا» و «صِلِيَّاً» وقُرئ بفتحها. وهو من المصادر التي وَرَدَتْ على فَعيل كالرَّسِيم والذَّمِيْل.

Ebû Hayve -el-Kisâî'den de rivayet edilmiştir- ayın harfinin harekesine uyum (itbâ') sebebiyle mîm'in kesresiyle {مِضِيًّا} okumuştur; nitekim {عِتِيًّا} ve {صِلِيًّا} kelimelerinde de böyledir. Mîm'in fethasıyla {مَضِيًّا} şeklinde de okunmuştur; bu da 'er-rasîm' (الرَّسِيم) ve 'ez-zemîl' (الذَّمِيل) gibi 'fa'îl' (فَعِيل) vezninde gelen masdarlardandır.

قوله: {نُنَكِّسْهُ} : قرأ عاصمٌ وحمزةٌ بضم النون الأولى وفتحِ الثانيةِ وكسرِ الكافِ مشددةً مِنْ نَكَّسَه مبالغةً. والباقون بفتح الأولى وتسكين الثانيةِ وضمِّ الكافِ خفيفةً، مِنْ نَكَسَه، وهي محتملةٌ للمبالغة وعَدَمِها. وقد تقدَّمَ في الأنعام أنَّ نافعاً وابنَ ذكوان قرآ «تَعْقِلون» بالخطابِ والباقون بالغيبة.

{نُنَكِّسْهُ} “tersine çeviririz” sözü: Âsım ve Hamza birinci nûn'un dammesi, ikincisinin fethası ve kâf'ın kesresi ve şeddesiyle mübâlağa bildiren 'nekkese' (نَكَّسَ) fiilinden {نُنَكِّسْهُ} şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise birinci harfin fethası, ikincisinin sükûnu ve kâf'ın dammesi ve şeddesiz haliyle 'nekese' (نَكَسَ) fiilinden {نَنْكُسْهُ} okumuşlardır; bu da mübâlağa ifade etmeye de etmemeye de muhtemeldir. Nâfi' ve İbn Zekvân'ın hitap kipiyle {تَعْقِلُونَ} “akletmiyor musunuz?”, diğerlerinin ise gâib kipiyle {يَعْقِلُونَ} “akletmiyorlar mı?” okudukları En'âm sûresinde geçmişti.

قوله: {إِنْ هُوَ} : أي: إنِ القرآن. دَلَّ عليه السِّياقُ أو إنِ العِلْمُ إلاَّ ذكرٌ، يَدُلُّ عليه: «وما عَلَّمْناه» والضمير في «له» للنبيِّ ﷺ. وقيل: للقرآن.

{إِنْ هُوَ} “O başkası değildir” sözü: Yani Kur'an değildir; bağlam buna delâlet etmektedir; ya da «O bilgi ancak bir öğüttür» demektir ki buna da {وَمَا عَلَّمْنَٰهُ} “ve ona öğretmedik” ifadesi delâlet eder. {لَهُۥ} ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir. Kur'an'a râci olduğu da söylenmiştir.

قوله: {لِّيُنذِرَ} : قرأ نافع وابن عامر هنا، في

{لِّيُنذِرَ} “uyarmak için” sözü: Nâfi' ve İbn Âmir burada ve

الأحقاف «لتنذرَ» خطاباً. والباقون بالغيبة بخلاف عن البزي في الأحقاف: والغيبة تحتمل أن يكون الضمير فيها للنبي ﷺ. وأن تكونَ للقرآن. وقرأ الجحدري واليماني «لِيُنْذِرَ» مبنياً للمفعول. وأبو السَّمَّال واليمانيُّ أيضاً «لِيَنْذَرَ» بفتحِ الياءِ والذال، مِنْ نَذِر بكسر الدال أي: عَلِمَ، فتكون «مَنْ» فاعلاً.

Ahkâf sûresinde muhatap sîgasıyla {لِتُنْذِرَ} okumuşlardır. Geri kalanlar ise -Ahkâf'ta el-Bezzî'den gelen bir ihtilaf hariç- gâib sîgasıyla okumuşlardır. Gâib sîgasındaki zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olması da, Kur'an'a ait olması da muhtemeldir. el-Cahderî ve el-Yemânî meçhul sîgada {لِيُنْذَرَ} okumuşlardır. Ebû's-Semmâl ve yine el-Yemânî 'bildi' manasında zâl'in kesresiyle 'nezire' (نَذِرَ) fiilinden yâ ve zâl'in fethasıyla {لِيَنْذَرَ} okumuşlardır; bu durumda {مَن} kelimesi fâil olur.

قوله: {رَكُوبُهُمْ} : أي: مَرْكوبهم كالحَلُوب والحَصُور بمعنى المَفْعول وهو لا ينقاسُ. وقرأ أُبيٌّ وعائشة «رَكوبَتُهم» بالتاء. وقد عَدَّ بعضُهم دخولَ التاءِ على هذه الزِّنَةِ شاذًّا، وجعلهما الزمخشري: في قولِ بعضِهم جمعاً يعني اسمَ جمع، وإلاَّ فلم يَرِدْ في أبنيةِ التكسير هذه الزِّنَة. وقد عَدَّ ابنُ مالك أيضاً أبنيةَ أسماءِ الجموع، فلم يذكُرْ فيها فَعُولة. والحسن وأبو البرهسم والأعمش «رُكوبُهم» بضم الراء، ولا بدَّ من حذف مضاف: إمَّا من الأولِ، أي: فمِنْ منافعها رُكوبُهم، وإمَّا من الثاني، أي: ذو ركوبِهم. قال ابن خالويه: «العربُ تقول: ناقَةٌ رَكُوْبٌ ورَكُوْبَةٌ، وحَلُوب وحَلُوْبَة، ورَكْباةٌ حَلْباةٌ، ورَكَبُوْتٌ حَلَبُوْت، ورَكَبى حَلَبى، ورَكَبُوْتا حَلَبُوْتا [ورَكْبانَةٌ حَلْبانَة] » وأنشد:

{رَكُوبُهُمْ} “binekleridir” sözü: Yani mef'ûl manasında 'el-halûb' (sağılan) ve 'el-hasûr' (alıkonulan) gibi 'merkûbuhum' (bindikleri hayvan) demektir; bu kalıp kıyasî değildir. Übeyy ve Âişe [radıyallâhu anhâ] tâ ile {رَكُوبَتُهُمْ} okumuşlardır. Bazıları bu vezne tâ harfinin dahil olmasını şâzz saymış; ez-Zemahşerî ise bazılarının görüşüne göre ikisini çoğul, yani ism-i cem' kabul etmiştir; aksi takdirde mükesser çoğul kalıplarında bu vezin gelmemiştir. İbn Mâlik de ism-i cem' kalıplarını saymış, fakat aralarında 'fa'ûle' (فَعُولَة) veznini zikretmemiştir. el-Hasan, Ebû'l-Berhesîm ve el-A'meş râ harfinin dammesiyle {رُكُوبُهُمْ} okumuşlardır; bu durumda bir muzafın hazfi zorunludur: Ya birincisinden [yani mef'ûlden hazfedilmiştir], takdiri: «Onun faydalarından biri de binmeleridir» şeklindedir; ya da ikincisinden [yani haberden hazfedilmiştir], takdiri: «Biniş sahibidirler» şeklindedir. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: «Araplar: 'Nâkatün rekûbün ve rekûbetün' (ناقة ركوب وركوبة: binilen dişi deve), 'halûbün ve halûbetün' (حلوب وحلوبة: sağılan deve), 'rakbâtün halbâtün' (ركباة حلباة), 'rakabûtün halabûtün' (ركبوت حلبوت), 'rakabâ halabâ' (ركبى حلبى), 'rakabûtâ halabûtâ' (ركبوتا حلبوتا), [ve 'rakbânetün halbânetün' (ركبانة حلبانة)] derler.» Ve şu beyti okumuştur:

٣٧٨٨ - رَكْبانَةٍ حَلْبَانَةٍ زَفُوْفِ ... تَخْلِطُ بينَ وَبَرٍ موصُوْفِ

3788 - Binilmeye de sağılmaya da elverişli, hızlı yürüyen bir deve; / Nitelikli tüyleri birbirine karışmış...

والمَشارِبُ: جمع مَشْرَب بالفتح مصدراً أو مكاناً. والضمير في «لا يَسْتَطيعون» إمَّا للآلهةِ، وإمَّا لعابديها. وكذلك/ الضمائرُ بعده. وتقدَّم قرءاةُ «يَحْزُن» و «يُحزن» . وقرأ زيد بن علي «ونسي خالقَه» بزنةِ اسمِ الفاعل.

{وَٱلْمَشَارِبُ} masdar veya mekân ismi olarak fetha ile gelen 'meşreb' (مَشْرَب) kelimesinin çoğuludur. {لَا يَسْتَطِيعُونَ} “güç yetiremezler” ifadesindeki zamir ya ilahlara ya da onlara tapanlara râcidir. Kendisinden sonraki zamirler de böyledir. {يَحْزُنْكَ} ve {يُحْزِنْكَ} kıraati daha önce geçmişti. Zeyd b. Ali ism-i fâil vezninde {وَنَسِيَ خَالِقَهُ} okumuştur.

قوله: {وَهِيَ رَمِيمٌ} : قيل: بمعنى فاعِل. وقيل: بمعنى مَفْعول، فعلى الأولِ عَدَمُ التاءِ غيرُ مَقيسٍ. وقال الزمخشري: «الرَّميمُ اسمٌ لما بَلِيَ من العِظام غيرُ صفةٍ كالرِّمَّةِ والرُّفاتِ فلا يُقال: لِمَ لَمْ يُؤَنَّثْ وقد وقع خبراً لمؤنث؟ ولا هو فعيل بمعنى فاعِل أو مفعول» .

{وَهِيَ رَمِيمٌ} “onlar çürümüşken” sözü: [Remîm kelimesinin] fâil manasında olduğu söylenmiştir. Mef'ûl manasında olduğu da söylenmiştir; birinciye göre tâ harfinin bulunmayışı kıyasa aykırıdır. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «er-Remîm, tıpkı 'er-rimmeh' (çürümüş kemik) ve 'er-rufât' (ufalanmış toprak/kemik) gibi kemiklerin çürüyen kısmı için kullanılan bir isimdir, sıfat değildir; bu sebeple 'müennes bir kelimeye haber olduğu halde niçin müennes yapılmamıştır?' denilemez; fâil veya mef'ûl anlamında 'fa'îl' de değildir.»

قوله: {الأخضر} : هذه قراءةُ العامَّةُ. وقُرِئ «الخضراء» اعتباراً بالمعنى. وقد تقدَّم أنه يجوزُ تذكيرُ اسمِ الجنسِ وتأنيثه. قال تعالى: {نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [القمر: ٢٠] و {نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [الحاقة: ٧] وقد تقدَّم أنَّ بني تميمٍ ونجداً يُذَكِّرونه، والحجازَ يؤنِّثونه إلاَّ ألفاظاً اسْتُثْنِيَتْ.

{ٱلْأَخْضَرِ} “yeşil” sözü: Bu âmmenin kıraatidir. Mânâ dikkate alınarak {الْخَضْرَاءِ} şeklinde de okunmuştur. İsm-i cinsin müzekker ve müennes kılınmasının caiz olduğu daha önce geçmişti. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {نَخْلٍ مُّنْقَعِرٍ} “sökülmüş hurma kütükleri” [Kamer 20] ve {نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “içi boşalmış hurma kütükleri” [Hâkka 7]. Temîm ve Necid halkının bunu müzekker, Hicaz halkının ise istisna edilen birkaç lafız hariç müennes kabul ettiği daha önce geçmişti.

قوله: {بِقَادِرٍ} : هذه قراءةُ العامَّةِ، دخلتِ الباءُ زائدةً على اسم الفاعلِ. والجحدريُّ وابن أبي إسحاق والأعرج «يَقْدِرُ» فعلاً

{بِقَادِرٍ} “güç yetiren” sözü: Bu âmmenin kıraatidir; bâ harfi ism-i fâilin başına zâid olarak dahil olmuştur. el-Cahderî, İbn Ebî İshâk ve el-A'rec muzâri fiil olarak {يَقْدِرُ}

مضارعاً. والضميرُ في «مِثْلهم» قيل: عائدٌ على الناسِ؛ لأنهم هم المخاطبونَ. وقيل: على السماواتِ والأرض لتضمُّنِهم مَنْ يَعْقِلُ. و «بَلَى» جوابٌ ل «ليس» وإنْ دَخل عليها الاستفهامُ المصيِّرُ لها إيجاباً. والعامَّة على «الخَلاَّق» صيغةَ مبالغةٍ. والجحدري والحسن ومالك بن دينار «الخالق» اسمَ فاعِل. وتقدَّم الخلافُ في «فيكون» نصباً ورفعاً وتوجيهُ ذلك في البقرة.

...şeklinde okumuşlardır. {مِثْلَهُم} ifadesindeki zamirin insanlara râci olduğu söylenmiştir; çünkü muhatap onlardır. Akıl sahiplerini tazammun ettiği için göklere ve yere râci olduğu da söylenmiştir. {بَلَىٰ} “Evet!”, her ne kadar kendisini müspet (olumlu) kılan soru hemzesi dahil olmuş olsa da {أَوَلَيْسَ} ifadesindeki «leyse»nin cevabıdır. Âmme mübâlağa sîgası olarak {ٱلْخَلَّٰقُ} “Hakkıyla Yaratıcı” şeklinde okumuştur. el-Cahderî, el-Hasan ve Mâlik b. Dînâr ism-i fâil olarak {الْخَالِقُ} okumuşlardır. {فَيَكُونُ} lafzındaki nasb ve ref' ihtilafı ile bunun izahı Bakara sûresinde geçmişti.

وقرأ طلحة والأعمش «مَلَكَة» بزنةِ شجرَة. وقُرِئ «مَمْلَكَةُ» بزنة مَفْعَلة وقُرِئ «ملك» . والمَلَكُوْتُ أبلغُ الجميع. والعامَّةُ على «تُرْجَعون» مبنياً للمفعول وزيدُ بن علي مبنيُّ للفاعلِ.

Talha ve el-A'meş 'şecerah' (شَجَرَة) vezninde {مَلَكَةُ} okumuşlardır. 'Mef'ale' (مَفْعَلَة) vezninde {مَمْلَكَةُ} şeklinde de okunmuştur; {مُلْكُ} şeklinde de okunmuştur. Bunların en belîğ olanı {مَلَكُوتُ} “hükümranlığı/mülkiyeti” lafzıdır. Âmme meçhul sîgada {تُرْجَعُونَ} “döndürüleceksiniz” şeklinde okumuştur; Zeyd b. Ali ise mâlum sîgada [terci'ûne] okumuştur.