لا تخافوا، فعلى الأولِ هو حالٌ أي: نَزَلوا بقولِهم: لا تخافوا، وعلى الثاني الحالُ محذوفةٌ» . قلت يعني أنَّ الباءَ المقدرةَ حاليةٌ، فالحالُ غيرُ محذوفةٍ، وعلى الثاني الحالُ هو القولُ المقدَّر. وفيه تسامحٌ، وإلاَّ فالحالُ محذوفةٌ في الموضعَيْن، وكما قام المقولُ مَقامَ الحالِ كذلك قام الجارُّ مَقامَها.
Buna göre birinci ihtimalde haldir; yani 'Korkmayın sözleriyle indiler' demektir. İkinci ihtimalde ise hal mahzuftur.» Derim ki: [Ebu'l-Bekâ] takdir edilen bâ harfi haliyedir, dolayısıyla hal mahzuf değildir; ikinci ihtimalde ise hal takdir edilen kavl (söz) lafzıdır demek istemiştir. Bunda bir müsamaha vardır; zira her iki durumda da hal mahzuftur ve söylenilen söz (makûl) hal makamına geçtiği gibi câr-mecrûr da onun makamına geçmiştir.
وقرأ عبدُ الله «لا تَخافوا» بإسقاط «أنْ» ، وذلك على إضمارِ القول أي: يقولون: لا تَخافوا.
Abdullah [b. Mes'ûd], «en (أَنْ)» edatını hazfederek «Lâ tehâfû (لا تَخافوا)» şeklinde okumuştur ki bu, sözün gizlenmesi (kavl lafzının takdiri) üzeredir; yani «Yekûlûne: Lâ tehâfû (Korkmayın derler)» demektir.
قوله: {نُزُلاً} : فيه أوجهٌ، أحدها: أنه منصوبٌ على الحالِ من الموصولِ، أو من عائدِه. والمراد بالنُزُلِ الرزقُ المُعَدُّ للنازِل، كأنه قيل: ولكم فيها الذي تَدَّعُونه حال كونِه مُعَدًّا. الثاني: أنَّه حالٌ مِنْ فاعل «تَدَّعُوْن» ، أو من الضمير في «لكم» على أَنْ يكونَ «نُزُلاً» جمعَ نازِل كصابِر وصُبُر، وشارِف وشُرُف. الثالث: أنه مصدرٌ مؤكِّدٌ. وفيه نظرٌ؛ لأنَّ مصدرَ نَزَل النزولُ لا النُّزُل. وقيل: هو مصدرُ أَنْزَل.
Yüce Allah'ın: {نُزُلاً} “Bir ağırlama olarak” sözü: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: İsm-i mevsûlden yahut onun aid zamirinden hal olarak mensub olmasıdır. «Nüzül» ile kastedilen, misafir (nâzil) için hazırlanan rızıktır; sanki: «Orada arzu ettiğiniz şeyler sizin için hazırlandığı halde vardır» denilmiştir. İkincisi: «Nüzülen» kelimesinin «sâbir - subur» ve «şârif - şuruf» gibi «nâzil» kelimesinin çoğulu olması üzere, {تَدَّعُوْن} “arzu ettiğiniz” fiilinin failinden yahut {لكم} “sizin için” ifadesindeki zamirden hal olmasıdır. Üçüncüsü: Tekit edici masdar olmasıdır. Fakat bunda tutarsızlık vardır; zira «nezeleş (نَزَل)» fiilinin masdarı «en-nüzül (النُّزُل)» değil «en-nüzûl (النزول)»dur. «Enzele (أَنْزَل)» fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir.
قوله: «مِنْ غَفَورٍ» يجوزُ تعلُّقه بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «نُزُلاً» ، وأَنْ يتعلَّقَ بتَدَّعون، أي: تَطْلبونه مِنْ جهةِ غفورٍ رحيمٍ، وأَنْ يتعلَّقَ بما تعلَّقَ الظرفُ في «لكم» من الاستقرارِ أي: استقرَّ لكم مِنْ جهةِ غفورٍ رحيم. قال أبو البقاء: «فيكونُ حالاً مِنْ» ما «. قلت: وهذا البناءُ منه ليس بواضحٍ، بل هو متعلِّقٌ بالاستقرارِ فَضْلةً كسائرِ الفضلاتِ، وليس حالاً مِنْ» ما «.
[Yüce Allah'ın:] «Min gafûrin (مِنْ غَفَورٍ)» sözünün mahzûf bir kelimeye taalluk ederek «nüzülen (نُزُلاً)» kelimesine sıfat olması caiz olduğu gibi; «tedde'ûn (تَدَّعون)» fiiline taalluk etmesi de caizdir, yani: «Çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olan [Allah] katından talep edersiniz» demektir. Ayrıca «leküm (لكم)» ifadesindeki zarfın taalluk ettiği istikrar manasına taalluk etmesi de caizdir; yani «Çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olan [Allah] tarafından sizin için sabit olmuştur» demektir. Ebu'l-Bekâ: «Böylece 'mâ'dan hal olur» demiştir. Derim ki: Onun bu kurduğu yapı açık değildir; aksine diğer fadlalar (tümleçler) gibi istikrara taalluk eden bir fadladır ve «mâ»dan hal değildir.
قوله: {وَقَالَ إِنَّنِي} : العامَّةُ على «إنني» بنونين، وابن أبي عبلةَ وابنُ نوح بنونٍ واحدةٍ.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ إِنَّنِي} “Ve şüphesiz ben dedi” sözü: Genel kıraat ehli (âmme) iki nûn ile «İnnenî (إنني)» şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ve İbn Nûh ise tek nûn ile okumuşlardır.
قوله: {وَلاَ السيئة} : في «لا» هذه وجهان، أحدهما، أنها زائدةٌ للتوكيدِ، كقوله: {وَلاَ الظل وَلاَ الحرور} [فاطر: ٢١] وكقوله: {وَلاَ المسياء} [غافر: ٥٨] ؛ لأنَّ «استوى» لا يكتفي بواحدٍ. والثاني: أنها مؤسِّسَةٌ غيرُ مؤكِّدةٍ، إذ المرادُ بالحسنةِ والسَّيئةِ الجنسُ أي: لا تَسْتوي الحسناتُ في أنفسِها، فإنها متفاوتةٌ ولا تستوي السيئاتُ أيضاً فرُبَّ واحدةٍ أعظمُ مِنْ أخرى، وهو مأخوذٌ من كلامِ الزمخشري. وقال الشيخُ: «فإنْ أَخَذْتَ الحسنةَ والسيئةَ جنساً لم تكنْ زيادتُها كزيادتِها في الوجهِ الذي قبلَ هذا» . قلت: فقد جَعَلها في المعنى الثاني زائدةً. وفيه نظرٌ لِما تَقَدَّم.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ السيئة} “Kötülük de bir değildir” sözü: Buradaki «lâ (لا)» edatında iki vecih vardır: Birincisi, Yüce Allah'ın: {وَلاَ الظل وَلاَ الحرور} “Ne gölge ne de sıcaklık birdir” [Fâtır 21] ve {وَلاَ المسياء} “Kötülük yapan da bir değildir” [Gâfir 58] sözlerinde olduğu gibi tekit için zâid olmasıdır; çünkü «istevâ (استوى)» fiili tek bir ögeyle yetinmez. İkincisi: Tekit edici olmayıp müessise (yeni bir anlam kurucu) olmasıdır; zira iyilik (hasene) ve kötülük (seyyie) ile cins kastedilmiştir, yani: İyiliklerin bizzat kendileri birbirine eşit değildir, çünkü onlar farklı derecelerdedir; kötülükler de birbirine eşit değildir, zira öyle kötülük vardır ki diğerinden daha büyüktür. Bu, Zemahşerî'nin sözünden alınmıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Eğer hasene ve seyyieyi cins olarak alırsan, onun zâidliği bundan önceki vecihteki zâidliği gibi olmaz.» Derim ki: O, [Şeyh], ikinci anlamda da onu zâid kılmıştır. Ancak daha önce geçen gerekçeden ötürü bu görüşte tutarsızlık vardır.
قوله: «كأنَّه وليٌّ» في هذه الجملةِ التشبيهيةِ وجهان، أحدُهما: أنَّها في محلِّ نصبٍ على الحال، والموصولُ مبتدأٌ، و «إذا» التي للمفاجأةِ خبرُه. والعاملُ في هذا الظرفِ من الاستقرارِ هو العاملُ في هذه الحالِ، ومَحَطُّ الفائدةِ في هذا الكلامِ هي الحالُ، والتقدير: فبالحضرة المُعادي مُشْبِهاً القريبَ الشَّفوقَ. والثاني: أن الموصولَ مبتدأٌ أيضاً، والجملةُ بعده خبرُه، و «إذا» معمولةٌ لمعنى التشبيه، والظرفُ يتقدَّمُ على عامِله المعنويِّ. هذا إن قيل: إنها ظرفٌ، وإن قيل: إنها حرف فلا عاملَ.
[Yüce Allah'ın:] «Ke-ennehû veliyyün (كأنَّه وليٌّ)» sözündeki bu teşbih cümlesinde iki vecih vardır: Birincisi: Hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; ism-i mevsûl mübteda, sürpriz/ansızın olma bildiren (müfâceet) «izâ (إذا)» ise onun haberidir. Bu zarfta amil olan istikrar manası, bu haldeki amilin ta kendisidir ve bu kelamda asıl faydanın dayanağı (mahatt-ı fâide) haldir; takdiri ise şöyledir: «Sana düşman olan kimse, şefkatli bir yakını andırır bir vaziyette huzurundadır.» İkincisi: İsm-i mevsûlün yine mübteda, kendisinden sonraki cümlenin haber, «izâ»nın da teşbih manasının ma'mûlü olmasıdır; zarf ise manevi amilinin önüne geçebilir. Bu, [izâ'nın] zarf olduğu söylendiği takdirdedir; şayet harf olduğu söylenirse ortada bir amil yoktur.
قوله: {وَمَا يُلَقَّاهَا} : العامَّةُ على «يُلَقَّاها» من
Yüce Allah'ın: {وَمَا يُلَقَّاهَا} “Buna ulaştırılmaz” sözü: Genel kıraat ehli (âmme), telkiye (eriştirilmek) kökünden
التَلْقِيَةِ. وابنُ كثيرٍ في روايةٍ وطلحة بن مصرف «يُلاقاها» مِن الملاقاةِ والضميرُ للخَصْلَة، أو الكلمةِ أو الجنةِ أو لشهادةِ التوحيدِ.
«yülekkâhâ (يُلَقَّاها)» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr bir rivayette ve Talha b. Musarrif ise mülâkât (kavuşmak) kökünden «yülâkâhâ (يُلاقاها)» şeklinde okumuşlardır. Zamir; güzel haslete, [güzel] söze, cennete yahut tevhid şehadetine aittir.
قوله: {خَلَقَهُنَّ} : في هذا الضميرِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: / أنه يعودُ على الأربعةِ المتعاطفةِ. وفي مجيءِ الضميرِ كضميرِ الإِناثِ - كما قال الزمخشري - هو أنَّ جَمْعَ ما لا يَعْقِلُ حكمُه حكمُ الأنثى أو الإِناث نحو: «الأقلامُ بَرَيْتُها وبَرَيْتُهنَّ» . وناقشه الشيخ من حيث إنه لم يُفَرِّقْ بين جمعِ القلةِ والكثرةِ في ذلك؛ لأنَّ الأفصحَ في جمعِ القلةِ أَنْ يُعامَلَ معاملةَ الإِناثِ، وفي جمع الكثرةِ أَنْ يُعامَلَ معاملةَ الأنثى فالأفْصحُ أَنْ يُقال: الأجذاعُ كَسَرْتُهُنَّ، والجذوعُ كَسَرْتُها. والذي تقدَّمَ في هذه الآيةِ ليس بجمعِ قلةٍ أعني بلفظٍ واحدٍ، ولكنه ذكر أربعةً متعاطفةً فتنزَّلَتْ منزلَة الجمعِ المعبَّرِ به عنها بلفظٍ واحد. قلت: والزمخشري ليس في مقام بيانِ الفصيح والأفصح، بل في مقامِ كيفيةِ مجيء الضميرِ ضميرَ إناث بعد تقدُّم ثلاثةِ أشياءَ مذكَّراتٍ وواحدٍ مؤنثٍ، فالقاعدةُ تغليبُ المذكرِ على المؤنثِ، أو لمَّا قال: «ومِنْ آياته» كُنَّ في معنى الآياتِ فقيل: خلقهنَّ، ذكره الزمخشريُّ أيضاً أنه يعود على لفظ الآياتِ. الثالث: أنه يعودُ على الشمس والقمر؛ لأنَّ الاثنين جمعٌ، والجمعُ مؤنثٌ، ولقولهم: شموس وأقمار.
Yüce Allah'ın: {خَلَقَهُنَّ} “Onları yaratmıştır” sözü: Bu zamirde üç vecih vardır. Birincisi: Birbirine atfedilen dört şeye dönmesidir. Zamirin dişil çoğul zamiri olarak gelmesi -Zemahşerî'nin belirttiği gibi- akılsız varlıkların çoğulunun hükmünün tekil dişi veya dişil çoğul hükmünde olmasındandır; nitekim «El-Aklâmü bereytühâ ve bereytühünne (Kalemleri yonttum)» denir. Şeyh [Ebû Hayyân], bu konuda azlık (kıllet) ve çokluk (kesret) çoğulları arasında ayrım yapmadığı gerekçesiyle onu eleştirmiştir; zira kıllet çoğulunda en fasih olanı ona dişil çoğul muamelesi yapılması, kesret çoğulunda ise tekil dişi muamelesi yapılmasıdır. Nitekim en fasih olanı: «El-Eczâ'u kesertühünne» ve «El-Cüzû'u kesertühâ» denilmesidir. Bu ayette daha önce geçen ise tek bir lafızla ifade edilen bir kıllet çoğulu değildir; lâkin birbirine atfedilmiş dört şeyi zikretmiş, böylece bunlar kendilerinden tek bir lafızla bahsedilen çoğul konumuna inmiştir. Derim ki: Zemahşerî fasih ve efsh olanı açıklama makamında değil, üç müzekker ve bir müennes öge geçtikten sonra zamirin nasıl dişil çoğul zamiri olarak geldiğini açıklama makamındadır; zira kural müzekkerin müennese tağlîb edilmesidir (üstün tutulmasıdır). Yahut Yüce Allah: «Ve min âyâtihî (O'nun ayetlerindendir)» buyurduğunda bunlar «âyât (ayetler)» manasında olmuş, bu yüzden «halekahünne» denilmiştir; nitekim Zemahşerî zamirin lafzan «âyât» kelimesine döndüğünü de zikretmiştir. Üçüncüsü: Güneş ve aya dönmesidir; çünkü ikil de çoğuldur, çoğul ise müennestir ve nitekim Arapların «şümûs ve akmâr (güneşler ve aylar)» demelerinden ötürüdür.
قوله: {إِنَّ الذين كَفَرُواْ} : في خبرها ستةُ أوجهٍ، أحدها: أنه مذكورٌ وهو قولُه: «أولئك ينادَوْن» . وقد سُئِل بلال بن أبي بردة عن ذلك في مَحْكِيَّتِه فقال: لا أجدُ لها نفاذاً. فقال له أبو عمرو بن العلاء: إنَّه منك لقَريبٌ، أولئك ينادَوْن. وقد اسْتُبْعِدَ هذا من وجهَيْن، أحدُهما: كثرةُ الفواصلِ. والثاني: تقدُّمُ مَنْ تَصِحُّ الإِشارةُ إليه بقوله: «أولئك» ، وهو قولُه: {والذين لاَ يُؤْمِنُونَ} ، واسمُ الإِشارةِ يعودُ على أقربِ مذكورٍ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الذين كَفَرُواْ} “Şüphesiz inkâr edenler” sözü: Bunun haberinde altı vecih vardır: Birincisi: Zikredilmiş olmasıdır ki o da [Yüce Allah'ın]: «Ülâike yünâdevne (onlara seslenilir)» sözüdür. Bilâl b. Ebî Bürde'ye nakledilen bir olayda bu sorulmuş, o da: «Buna bir çıkış yolu bulamıyorum» demiştir. Bunun üzerine Ebû Amr b. el-Alâ ona: «O sana çok yakındır, 'ülâike yünâdevne'dir» demiştir. Bu görüş iki vecihten dolayı uzak görülmüştür: Birincisi: Araya çok fazla fasılanın (kelimenin) girmesidir. İkincisi: «Ülâike» sözüyle kendisine işaret edilmesi sahih olan kimselerin, yani Yüce Allah'ın: {والذين لاَ يُؤْمِنُونَ} “İnanmayanlar ise” sözünün daha önce geçmiş olmasıdır; zira işaret ismi en yakın zikredilene döner.
والثاني: أنه محذوفٌ لفَهْمِ المعنى وقُدِّر: مُعَذَّبون، أو مُهْلَكون، أو معانِدون. وقال الكسائي: «سَدَّ مَسَدَّه ما تقدَّم من الكلامِ قبلَ» إنَّ «وهو قولُه: {أَفَمَن يلقى فِي النار} . قلت: يعني في الدلالةِ عليه والتقديرُ: يُخَلَّدون في النارِ. وسأل عيسى بن عمر عمرَو بن عبيدٍ عن ذلك فقال: معناه في التفسير: إنَّ الذين كفروا بالذكْرِ لَمَّا جاءهم كفروا به. فقدَّر الخبرَ مِنْ جنسِ الصلةِ. وفيه نظرٌ؛ من حيث اتحادُ الخبرِ والمخبرِ عنه في المعنى من غيرِ زيادةِ فائدةٍ نحو:» سيدُ الجاريةِ مالكُها «.
İkincisi: Anlamın anlaşılmasından ötürü mahzuf olmasıdır ve «muazzebûne (azap edileceklerdir)», «mühlekûne (helak edileceklerdir)» yahut «muânidûne (inatçılardır)» şeklinde takdir edilmiştir. Kisâî şöyle demiştir: «'İnne'den önce geçen kelam onun yerine geçmiştir ki o da Yüce Allah'ın: {أَفَمَن يلقى فِي النار} “Ateşe atılan kimse mi” sözüdür.» Derim ki: [Kisâî] ona delalet etmesi bakımından [bunu kastetmiştir]; takdiri ise «Ateşte ebedî kalacaklardır» şeklindedir. Îsâ b. Ömer bunu Amr b. Ubeyd'e sormuş, o da şöyle demiştir: «Tefsirdeki anlamı şudur: Şüphesiz zikir kendilerine geldiğinde onu inkâr edenler, onu inkâr etmişlerdir.» Böylece haberi sılanın cinsinden takdir etmiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira «Seyyidü'l-câriyeti mâlikühâ (Cariyenin efendisi, onun sahibidir)» örneğinde olduğu gibi, ilave bir fayda olmaksızın haber ile kendisinden haber verilenin (mübtedanın) anlamca birleşmesi söz konusudur.
الثالث: أنَّ» الذين «الثانيةَ بدلٌ مِنْ» إنَّ الذين «الأولى، والمحكومُ به على البدلِ محكومٌ به على المبدلِ منه فيلزَمُ أَنْ يكونَ الخبرُ {لاَ يَخْفَوْنَ عَلَيْنَآ} . وهو منتزَعٌ من كلامِ الزمخشري.
Üçüncüsü: İkinci «ellezîne (الذين)» lafzının birinci «inne'llezîne (إنَّ الذين)» lafzından bedel olmasıdır; bedel hakkında hükmedilen şey mübdelün anh hakkında da hükmedilmiş sayılır, dolayısıyla haberin {لاَ يَخْفَوْنَ عَلَيْنَآ} “Bize gizli kalmazlar” olması gerekir. Bu da Zemahşerî'nin sözünden çıkarılmıştır.
الرابع: أنَّ الخبرَ قولُه: {لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} والعائدُ محذوفٌ تقديره: لا يأتيه الباطلُ منهم نحو: السَّمْنُ مَنَوان بدرهم أي: مَنَوان منه. أو تكون أل عوضاً من
Dördüncüsü: Haberin Yüce Allah'ın: {لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} “Ona bâtıl yaklaşamaz” sözü olması ve aid zamirin mahzuf olmasıdır; takdiri: «Es-Semnü meneyâni bi-dirhemin (Yağın iki menn'i bir dirhemedir)» yani «iki menn'i ondan» örneğinde olduğu gibi «Lâ ye'tîhi'l-bâtılu minhüm (Onlardan bâtıl ona yaklaşamaz)» şeklindedir. Yahut Kûfelilerin görüşüne göre harf-i tarif (el-),
الضمير في رأيِ الكوفيين تقديرُه: إنَّ الذين كفروا بالذِّكر لا يأتيه باطلُهم.
zamirden bedeldir; takdiri: «Şüphesiz zikri inkâr edenlerin bâtılı ona yaklaşamaz» şeklindedir.
الخامسُ: أنَّ الخبرَ قولُه: {مَّا يُقَالُ لَكَ} ، والعائدُ محذوفٌ أيضاً تقديرُه: إنَّ الذين كفروا بالذكرِ ما يُقال لك في شَأنِهم إلاَّ ما قد قيل للرسلِ مِنْ قبلِك. وهذان الوجهان ذهب إليهما الشيخُ.
Beşincisi: Haberin Yüce Allah'ın: {مَّا يُقَالُ لَكَ} “Sana söylenmemektedir” sözü olması ve aid zamirin yine mahzuf olmasıdır; takdiri: «Şüphesiz zikri inkâr edenler hakkında sana, ancak senden önceki elçilere söylenmiş olanlar söylenmektedir» şeklindedir. Bu iki veche Şeyh [Ebû Hayyân] meyletmiştir.
السادس: ذهب إليه بعضُ الكوفيين أنه قولُه: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ} وهذا غيرُ متعقَّلٍ.
Altıncısı: Bazı Kûfelilerin benimsediği görüştür ki haberin Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ} “Ve şüphesiz o çok değerli bir kitaptır” sözü olmasıdır; fakat bu akla yatkın değildir.
والجملةُ مِنْ قوله:» وإنَّه لكتابٌ «حاليةٌ، و {لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} صفةٌ ل» كتاب «. و» تنزيلٌ «خبرُ مبتدأ محذوفٍ، أو صفةٌ ل» كتابٌ «على أنَّ» لا يأتيه «معترِضٌ أو صفةٌ كما تقدَّم على رأي مَنْ يجوِّزُ تقديمَ غيرِ الصريح من الصفاتِ على الصريح. وتقدَّم تحقيقُه في المائدة. و» مِنْ حكيمٍ «صفةٌ ل» تَنْزيلٌ «أو متعلقٌ به. و» الباطلُ «اسمُ فاعلٍ. وقيل: مصدرٌ كالعافية والعاقبة.
[Yüce Allah'ın:] «Ve innehû le-kitâbün (وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ)» sözünden oluşan cümle hal cümlesidir; {لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} “Ona bâtıl yaklaşamaz” ise «kitâb» kelimesinin sıfatıdır. «Tenzîlün (تنزيلٌ)» mahzuf bir mübtedanın haberidir yahut «lâ ye'tîhi» ifadesinin mu'tarıza (ara cümle) olması veya sarih olmayan sıfatların sarih olanların önüne geçirilmesini caiz görenlerin görüşüne göre daha önce geçtiği üzere sıfat olması durumunda «kitâbün» kelimesinin sıfatıdır. Bunun tahkiki Mâide sûresinde geçmişti. «Min hakîmin (مِنْ حكيمٍ)» ifadesi «tenzîlün» için sıfattır yahut ona taalluk etmektedir. «El-Bâtıl (الباطل)» ism-i faildir. «El-Âfiye» ve «el-âkıbe» gibi masdar olduğu da söylenmiştir.
قوله: {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ} : قيل: هو مُفَسِّر للمقولِ كأنه قيل: قيل للرسل: إنَّ ربَّك لَذو/. وقيل: هو مستأنفٌ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ} “Şüphesiz senin Rabbin mağfiret sahibidir” sözü: Söylenilen sözü (makûlü) tefsir edici olduğu söylenmiştir; sanki: «Elçilere: 'Şüphesiz Rabbiniz [mağfiret] sahibidir' denildi» denilmiştir. Müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu da söylenmiştir.
قوله: {ءَاعْجَمِيٌّ} : قرأ الأخوان وأبو بكر بتحقيقِ الهمزة، وهشام بإسقاطِ الأولى. والباقون بتسهيلِ الثانية بينَ بينَ. وأمَّا المدُّ فقد عُرِف حكمُه مِنْ قولِه: «أأنذَرْتَهم» في أولِ هذا الموضوع. فمَنْ استفَهْم
Yüce Allah'ın: {ءَاعْجَمِيٌّ} “Yabancı dilde mi?” sözü: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr hemzeyi tahkik ile okumuşlar, Hişâm ise birinci hemzeyi hazfetmiştir. Geri kalanlar ise ikinci hemzeyi teshîl-i beyne beyne ile okumuşlardır. Medde gelince; onun hükmü bu konunun başında geçen «E-enzertehüm (أأنذَرْتَهم)» sözünden bilinmiştir. Soru anlamı veren (istifham yapan) kimse,
قال: معناه أكتابٌ أَعجميٌّ ورسولٌ عربيٌّ. وقيل: ومُرْسَلٌ إليه عَربيٌّ. وقيل: معناه أَبَعْضُهُ أعجميٌّ وبعضُه عربيٌّ. ومَنْ لم يُثْبِتْ همزةَ استفهامٍ فيُحتمل أنه حَذَفها لفظاً وأرادها معنًى. وفيه توافُقُ القراءتين. إلاَّ أنَّ ذلك لا يجوز عند الجمهور، إلاَّ إنْ كان في الكلام «أم» نحو:
anlamının: «Kitap yabancı dilde, elçi ise Arapça mıdır?» şeklinde olduğunu söylemiştir. «Kendisine elçi gönderilen [toplum] Arap mıdır?» dendiği de söylenmiştir. Anlamının: «Bir kısmı yabancı dilde, bir kısmı Arapça mıdır?» şeklinde olduğu da söylenmiştir. İstifham hemzesini sabit kılmayan (okumayan) kimsenin ise, onu lafzen hazfedip manen kastetmiş olması muhtemeldir. Bunda iki kıraatin uyumu vardır. Ancak kelamda «em (أم)» bulunmadıkça bu durum cumhur nezdinde caiz değildir; şu misalde olduğu gibi:
٣٩٦٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... بسَبْعٍ رَمَيْنَ الجَمْرَ أم بثمان
3960 - .................................................... ... Yedi taş mı attılar cemreye yoksa sekiz mi?
فإنْ لم تكنْ «أم» لم يَجُزْ إلاَّ عند الأخفش. وتقدَّم ما فيه، ويحتمل أَنْ يكونَ جعله خبراً مَحْضاً ويكونُ معناه: هَلاَّ فُصِّلَتْ آياتُه فكان بعضُها أعجمياً تفهمُه العجمُ، وبعضُها عربياً يفهمُه العربُ.
Eğer «em (أم)» yoksa Ahfeş hariç hiç kimseye göre caiz değildir. Bundaki durum daha önce geçmişti. Onu sırf haber cümlesi kılmış olması da muhtemeldir ve anlamı şöyle olur: «Ayetleri etraflıca açıklansaydı da bir kısmı Acemlerin anlayacağı şekilde yabancı dilde, bir kısmı da Arapların anlayacağı şekilde Arapça olsaydı ya!»
والأعجميُّ مَنْ لا يُفْصِحُ، وإن كان مِنَ العرب، وهو منسوبٌ إلى صفته كأحمرِيّ ودَوَّاريّ، فالياءُ فيه للمبالغةِ في الوصفِ وليس النسبُ منه حقيقياً. وقال الرازيُّ في لوامحه: «فهو كياء كُرْسِيّ وبُخْتِيّ» . وفَرَّق الشيخُ بينهما فقال: «وليسَتْ كياءِ كُرْسِيّ فإن كرسيّ وبُخْتيّ بُنِيَتِ الكلمةُ عليها بخلافِ ياء» أعجميّ «فإنهم يقولون: رجل أَعْجم وأعْجميّ» .
A'cemî (أعجمي), Araplardan olsa bile meramını açıkça ifade edemeyen kimsedir; «ahmerî (kıpkırmızı)» ve «devvârî (çok dönen)» gibi kendi sıfatına nispet edilmiştir, buradaki yâ harfi vasıfta mübalağa içindir ve buradaki nisbet hakiki değildir. Râzî, Levâmih'inde şöyle demiştir: «Bu, kürsiyy (كُرْسِيّ) ve buhtiyy (بُخْتِيّ) kelimelerindeki yâ gibidir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ikisinin arasını ayırarak şöyle demiştir: «Kürsiyy kelimesindeki yâ gibi değildir; çünkü kürsiyy ve buhtiyy kelimeleri bu harf üzerine inşa edilmiştir. 'A'cemî'deki yâ ise böyle değildir; zira onlar hem 'racülün a'cemü (رجل أَعْجم)' hem de 'a'cemiyyün (أعْجميّ)' derler.»
وقرأ عمرو بن ميمون «أَعَجَمِيٌّ» بفتح العين وهو منسوبٌ إلى العجم،
Amr b. Meymûn, ayın harfinin fethasıyla Acem'e (Arap olmayanlara) nispet ederek «E'acemiyyün (أَعَجَمِيٌّ)» şeklinde okumuştur.
والياءُ فيه للنسَبِ حقيقةً يُقال: رجل أعجميٌّ وإنْ كان فصيحاً. وقد تقدَّم الكلامُ في الفرقِ بينهما في سورةِ الشعراء.
Bunda yâ harfi hakiki nisbet içindir; fasih konuşan biri olsa dahi [Arap olmayan kimseye] «racülün acemiyyün (yabancı/Acem adam)» denir. İkisi arasındaki farka dair açıklama Şuarâ sûresinde daha önce geçmişti.
وفي رفع «أَعْجميّ» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مبتدأٌ، والخبرُ محذوف تقديرُه، أعجميٌّ وعربيٌّ يَسْتويان. والثاني: أنه خبرُ مبتدأ محذوف أي: هو، أي: القرآن أعجميٌّ والمرسلُ به عربيٌّ. والثالث: أنه فاعلُ فعلٍ مضمرٍ أي: أيَسْتوي أعجميٌّ وعربيٌّ. وهذا ضعيفٌ؛ إذ لا يُحذف الفعلُ إلاَّ في مواضعَ بَيَّنْتُها غيرَ مرةٍ.
«A'cemiyyün (أَعْجميّ)» kelimesinin ref'inde üç vecih vardır: Birincisi: Mübteda olmasıdır, haberi ise mahzuftur; takdiri: «Yabancı dil ile Arapça dil bir olur mu?» şeklindedir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «O -yani Kur'an- yabancı dilde, onu tebliğ eden ise Arap mıdır?» demektir. Üçüncüsü: Gizli bir fiilin faili olmasıdır; yani: «Yabancı dil ile Arapça dil bir olur mu?» demektir. Fakat bu zayıftır; zira fiil ancak defalarca açıkladığım belirli yerlerde hazfedilir.
قوله: {والذين لاَ يُؤْمِنُونَ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أَنْ يكونَ مبتدأً، و «في آذانِهم» خبرُه و «وَقْرٌ» فاعلٌ، أو «في آذانهم» خبرٌ مقدم «ووقرٌ» مبتدأٌ مؤخر، والجملةُ خبرُ الأول. الثاني: أنَّ وَقْراً خبرُ مبتدأ مضمرٍ. والجملةُ خبرُ الأولِ والتقديرُ: والذين لا يُؤْمنون هو وَقْرٌ في آذانهم لَمَّا أَخْبر عنه بأنه هدىً لأولئك، أخبر عنه أنه وَقْرٌ في آذان هؤلاءِ وَعَمَىً عليهم. قال معناه الزمخشري. ولا حاجةَ إلى الإِضمار مع تمام الكلامِ بدونه. الثالث: أن يكونَ {الذين لاَ يُؤْمِنُونَ} عطفاً على «الذين آمنوا» ، و «وَقْرٌ» عطفٌ على «هدىً» وهذا من بابِ العطفِ على معمولَيْ عامِلَيْنِ. وفيه مذاهبُ تقدَّم تحريرُها.
Yüce Allah'ın: {والذين لاَ يُؤْمِنُونَ} “İnanmayanlar ise” sözünde üç vecih vardır: Birincisi: Mübteda olması, «fî âzânihim (في آذانِهم)» ifadesinin onun haberi, «vakrun (وَقْرٌ)» kelimesinin de fail olmasıdır; yahut «fî âzânihim» öne geçmiş haber, «vakrun» gecikmiş mübteda olup bu cümlenin birinci mübtedanın haberi olmasıdır. İkincisi: «Vakrun» kelimesinin gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; bu cümle birincinin haberidir ve takdiri şöyledir: «İnanmayanlar ise, [Kur'an] onların kulaklarında bir ağırlıktır.» O'nun berikiler için bir hidayet olduğunu haber verince, bunların kulaklarında bir ağırlık ve onlara karşı bir körlük olduğunu haber vermiştir. Bu anlamı Zemahşerî söylemiştir. Ancak kelamın onsuz tamam olduğu bir durumda takdire (idmâra) ihtiyaç yoktur. Üçüncüsü: {الذين لاَ يُؤْمِنُونَ} ifadesinin «ellezîne âmenû» üzerine, «vakrun» kelimesinin de «hüden» üzerine matuf olmasıdır; bu da iki amilin iki ma'mûlü üzerine atıf kabilindendir. Bunda daha önce tahkiki geçen mezhepler/görüşler bulunmaktadır.
قوله: «عَمَىً» العامَّةُ على فتحِ الميم المنونةِ وهو مصدرٌ ل عَمِي يَعْمَى نحو: صَدِي يَصْدَى صَدَىً، وهَوِي يَهْوَى هَوَىً.
[Yüce Allah'ın:] «Amâ (عَمَىً)» sözü: Genel kıraat ehli (âmme), tenvinli mîm harfinin fethasıyla okumuştur; bu, «sadıye - yasdâ - sadan» ve «heviye - yehvâ - heven» gibi «amiye - ya'mâ (عَمِي يَعْمَى)» fiilinin masdarıdır.
وقرأ ابن عباس وابن عمر وابن الزبير وجماعة «عَمٍ» بكسرِها منونةً اسماً منقوصاً وُصِفَ بذلك
İbn Abbas, İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr ve bir grup, mîm'in kesresi ve tenvin ile mankûs bir isim olarak «Amin (عَمٍ)» şeklinde okumuşlardır; böylece [Kur'an]
مجازاً. وقرأ عمرو بن دينار ورُوِيت عن ابن عباس «عَمِيَ» بكسر الميم وفتح الياء فعلاً ماضياً. وفي الضمير وجهان أظهرُهما: أنه للقرآن. والثاني: أنه للوَقْر والمعنى يأباه، و «في آذانهم» - إنْ لم تجعَلْه خبراً - متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ منه؛ لأنه صفةٌ في الأصلِ ولا يتعلَّق به، لأنَّه مصدرٌ، فلا يتقدَّم معمولُه عليه وقوله: {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} كذلك في قراءة العامَّةِ، وأمَّا في القراءتين المتقدمتين فتتعلَّق «على» بما بعده؛ إذ ليس بمصدرٍ.
mecazen bununla nitelenmiştir. Amr b. Dînâr ile İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise mîm'in kesresi ve yâ'nın fethasıyla mazi bir fiil olarak «Amiye (عَمِيَ)» şeklinde okunmuştur. Zamirde iki vecih vardır; en zahir olanı Kur'an'a ait olmasıdır. İkincisi ise «vakr (ağırlık)» kelimesine ait olmasıdır ki mana bunu reddeder. «Fî âzânihim» ifadesi -şayet onu haber kılmazsan- ondan hal olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallıktır; çünkü o asılda sıfattır ve masdar olduğu için «amâ» kelimesine taalluk etmez, zira masdarın ma'mûlü onun önüne geçemez. Yüce Allah'ın: {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “Ve o, onlara karşı bir körlüktür” sözü de genel kıraatte böyledir. Daha önce geçen diğer iki kıraatte ise «alâ (على)» edatı kendisinden sonrakine taalluk eder; çünkü o masdar değildir.
قوله: {فَلِنَفْسِهِ} : يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بفعلٍ مقدر أي: فلنفسِه عملُه، وأَنْ يكونَ خبرَ مبتدأ مضمرٍ أي: فالعملُ الصالحُ لنفسِه. وقوله «فعليها» مثلُه. /
Yüce Allah'ın: {فَلِنَفْسِهِ} “Kendi lehinedir” sözü: Takdir edilen bir fiile taalluk etmesi caizdir, yani: «Yaptığı amel kendi lehinedir» demektir; gizli bir mübtedanın haberi olması da caizdir, yani: «Salih amel kendi lehinedir» demektir. [Yüce Allah'ın:] «Fe-aleyhâ (فعليها)» sözü de bunun gibidir.
قوله: {وَمَا تَخْرُجُ مِن ثَمَرَاتٍ} : «ما» هذه يجوزُ أَنْ تكونَ نافيةً وهو الظاهرُ، وأَنْ تكونَ موصولةً، جَوَّز ذلك أبو البقاء، ولم يُبَيِّنْ وجهَه. وبيانُه أنها تكونُ مجرورةَ المحلِّ عطفاً على الساعة أي: عِلْمُ الساعةِ وعِلْمُ التي تخرج، و «مِنْ ثمرات» على هذا حالٌ، أو تكون «مِنْ» للبيان. و «مِنْ» الثانية لابتداء الغاية. وأما «ما» الثانيةُ فنافيةٌ فقط. قال أبو البقاء: «لأنَّه عَطَفَ عليها» ولا تَضَعُ «، ثم نقض النفيَ ب» إلاَّ «، ولو كانَتْ بمعنى الذي معطوفةً على» الساعة «لم يَجُز ذلك» .
Yüce Allah'ın: {وَمَا تَخْرُجُ مِن ثَمَرَاتٍ} “Hiçbir meyve çıkmaz” sözü: Buradaki «mâ (ما)» edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması caizdir ki zahir olan da budur; mevsûle olması da caizdir, bunu Ebu'l-Bekâ caiz görmüş ancak vechini açıklamamıştır. Bunun açıklaması şudur: Kıyamete atfedilerek cer mahallinde olur, yani «Kıyametin ilmi ve çıkan şeylerin ilmi [O'na aittir]» demektir; «min semerâtin» ifadesi bu takdirde hal olur yahut «min» edatı beyan (açıklama) içindir. İkinci «min» ise gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gaye) içindir. İkinci «mâ»ya gelince; o sadece nâfiyedir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü onun üzerine 've lâ teda'u (doğurmaz)' fiilini atfetmiş, sonra da nefyi 'illâ (ancak)' ile bozmuştur; şayet 'es-Sâat' kelimesine matuf olarak 'ellezî' manasında olsaydı bu caiz olmazdı.»
وقرأ نافع وابن عامر «ثمرات» ويُقَوِّيه أنها رُسِمَتْ بالتاءِ الممطوطة.
Nâfi' ve İbn Âmir, açık/uzun tâ ile yazılmış olmasının da desteklediği üzere çoğul olarak «Semerâtin (ثمرات)» şeklinde okumuşlardır.
والباقون «ثمرة» بالإِفرادِ والمرادُ بها الجنسُ. فإنْ كانَتْ «ما» نافيةً كانَتْ «مِنْ» مزيدةً في الفاعلِ، وإنْ كانَتْ موصولةً كانت للبيانِ كما تقدَّم.
Diğer kıraat ehli ise tekil olarak «Semeratin (ثمرة)» şeklinde okumuşlardır ve bununla cins kastedilmiştir. Şayet «mâ» nâfiye ise, «min» failde zâid kılınmıştır; şayet mevsûle ise daha önce geçtiği üzere beyan içindir.
والأَكْمام: جمع كِمّ بكسرِ الكاف، كذا ضبطه الزمخشري، وهو ما يُغَطِّي الثمرةَ كجُفِّ الطَّلْعِ. وقال الراغب: «الكمُّ ما يُغَطِّي اليدَ من القميصِ، وما يغطي الثمرة، وجمعُه أكْمام فهذا يدلُّ على أنه مضموم الكاف، إذ جعله مشتركاً بين كُمِّ القيمصِ وكمِّ الثمرةِ. ولا خلافَ في كُمِّ القميصِ أنه بالضم، فيجوزُ أَنْ يكونَ في وعاءِ الثمرةِ لغتان، دون كُمِّ القميصِ، جمعاً بين قولَيْهما. وأمَّا أَكِمَّة فواحدُه كِمام كأَزِمَّة وزِمام. وفتح ابن كثير ياءَ» شُركائيَ «.
Ekmâm (الأَكْمام): Kâf harfinin kesresiyle «kimm (كِمّ)» kelimesinin çoğuludur, Zemahşerî bunu böyle harekelemiştir; o da hurma çiçeğinin kılıfı gibi meyveyi örten/kaplayan şeydir. Râgıb ise şöyle demiştir: «El-Kumm, gömleğin eli örten kısmı (kolu) ve meyveyi örten kabuktur; çoğulu da ekmâmdır.» Bu ifade, kâf harfinin zammeli olduğuna delalet eder; zira o, bu lafzı gömlek kolu ile meyve kabuğu arasında müşterek kılmıştır. Gömlek kolunun zammeli (kumm) olduğunda ihtilaf yoktur; bu durumda iki görüşü birleştirmek adına, gömlek kolu hariç meyve kabuğu için iki lügatin (kimm ve kumm) bulunması caizdir. «Ekimme (أَكِمَّة)»ye gelince, «ezimme - zimâm» gibi onun tekili «kimâm (كِمام)»dır. İbn Kesîr «Şürakâî (شُركائيَ)» kelimesinin yâ harfini fethalı okumuştur.
قوله: {مَا مِنَّا مِن شَهِيدٍ} هذه الجملةُ المنفيةُ معلِّقَةٌ ل» آذنَّاك «لأنها بمعنى أَعْلَمْناك قال:
Yüce Allah'ın: {مَا مِنَّا مِن شَهِيدٍ} “Bizden hiçbir şahit yoktur” sözü: Bu menfi cümle «âzennâke (آذنَّاك)» fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur); çünkü o «a'lemnâke (sana bildirdik)» manasındadır. Şair şöyle demiştir:
٣٩٦١ - آذَنَتْنا ببَيْنِها أسماءُ ... رُبَّ ثاوٍ يَمَلُّ منه الثَّواءُ
3961 - Esmâ bize ayrılığını bildirdi (âzenetnâ)... Nice yurt tutan misafir vardır ki onun kalışından usanılır!
وتقدَّم لنا خلافٌ في تعليقِ أعلم. . .، والصحيحُ وقوعُه سماعاً من العربِ. وجَوَّز أبو حاتمٍ أَنْ يوقف على» آذنَّاك «وعلى» ظنُّوا «ويُبتدأَ بالنفي
«A'leme» fiilinin ta'liki konusunda aramızdaki ihtilaf daha önce geçmişti... Sahih olan, bunun Araplardan işitilerek (semâen) vaki olduğudur. Ebû Hâtim, «âzennâke» ve «zannû» kelimeleri üzerinde durulmasını ve
بعدَهما على سبيلِ الاستئناف. و» مِنَّا «خبرٌ مقدمٌ. و» مِنْ شهيد «مبتدأٌ. ويجوزُ أَنْ يكونَ» مِنْ شهيد «فاعلاً بالجارِّ قبلَه لاعتمادِه على النفي.
her ikisinden sonra istînâf yoluyla nefiy ile başlanmasını caiz görmüştür. «Minnâ (مِنَّا)» öne geçmiş haberdir. «Min şehîdin (مِنْ شهيد)» ise mübtedadır. «Min şehîdin» ifadesinin, nefye dayanmasından ötürü kendisinden önceki câr [ve mecrûr] ile merfû bir fail olması da caizdir.
قوله: {مَا لَهُمْ مِّن مَّحِيصٍ} : كقوله: {مَا مِنَّا مِن شَهِيدٍ} من غيرِ فرقٍ.
Yüce Allah'ın: {مَا لَهُمْ مِّن مَّحِيصٍ} “Onlar için kaçacak hiçbir yer yoktur” sözü: Hiçbir fark olmaksızın {مَا مِنَّا مِن شَهِيدٍ} “Bizden hiçbir şahit yoktur” sözü gibidir.
قوله: {مِن دُعَآءِ الخير} : مصدرٌ مضافٌ لمفعولِه، وفاعلُه محذوفٌ أي هو. وقرأ عبد الله «مِن دُعَآءِ بالخير» .
Yüce Allah'ın: {مِن دُعَآءِ الخير} “İyilik istemekten” sözü: Mef'ûlüne muzaf olmuş bir masdardır; faili ise mahzuftur, yani «hüve (o)»dur. Abdullah [b. Mes'ûd] «Min duâin bi'l-hayri (مِن دُعَآءِ بالخير)» şeklinde okumuştur.
قوله: {لَيَقُولَنَّ هذا لِي} : جوابُ القسمِ لسَبْقِهِ الشرطَ، وجوابُ الشرطِ محذوفٌ، كما عُرِف تقريرُه. وقال أبو البقاء: «ليقولَنَّ» جوابُ الشرطِ، والفاءُ محذوفةٌ «. قلت: وهذا لا يجوزُ إلاَّ في شعرٍ كقولِه:
Yüce Allah'ın: {لَيَقُولَنَّ هذا لِي} “Mutlaka 'Bu benim hakkımdır' der” sözü: Şartın önüne geçtiği için yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise kural olarak bilindiği üzere mahzuftur. Ebu'l-Bekâ: «'Le-yekûlenne' şartın cevabıdır ve fâ harfi mahzuftur» demiştir. Derim ki: Bu durum ancak şairin şu sözünde olduğu gibi şiirde caiz olur:
٣٩٦٢ - مَنْ يَفْعلِ الحسناتِ اللَّهُ يَشْكُرُها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3962 - Kim iyilikler yaparsa, Allah ona teşekkür eder (cezalandırır)... ....................................................
حتى إنَّ المبردَ يمنعُه في الشعر. ويَرْوي البيت:» فالرحمن يشكرُه «.
Hatta Müberred bunu şiirde bile yasaklar ve beyti «fe'r-Rahmânü yeşkürühû (فالرحمن يشكرُه)» şeklinde rivayet eder.
قوله: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} : قد تقدَّم الكلامُ عليها مراراً. ومفعولُها الأولُ هنا محذوفٌ تقديرُه: أرأيتم أنفسَكم، والثاني: هو الجملةُ الاستفهامية.
Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: Gördünüz mü? (Bana haber verin)” sözü: Buna dair açıklama defalarca geçmişti. Buradaki birinci mef'ûlü mahzuftur, takdiri: «Eraeytüm enfüseküm (Kendinizi gördünüz mü?)» şeklindedir; ikincisi ise istifham cümlesidir.
والآفاق جمع أُفُق وهو الناحيةُ. قال الشاعر:
Âfâk (الآفاق), taraf ve yön demek olan «ufuk (أُفُق)» kelimesinin çoğuludur. Şair şöyle demiştir:
٣٩٦٣ - لو نالَ حيٌّ مِن الدنيا بمنزلةٍ ... أفْقَ السماءِ لنالَتْ كفُّه الأُفُقا
3963 - Yaşayan bir kişi dünyadan bir mertebe ile Göğün ufkuna ulaşacak olsaydı, elbette onun eli o ufka ulaşırdı!
وهو كأَعْناق في عُنُق، أُبْدِلَتْ همزتُه ألفاً. ونقل الراغب أنه يقال: أَفَق بفتحِ الهمزةِ والفاءِ، فيكون ك جَبَل وأَجْبال. وآفَقَ فلانٌ أي: ذهب في الآفاقِ. والآفِقُ: الذي بلغ نهايةَ الكرم تشبيهاً في ذلك بالذاهبِ في الآفاقِ. والنسَبُ إلى الأُفُقِ أَفَقيٌّ بفتحهما قلت: ويُحتمل أنه نسبه إلى المفتوح واسْتَغنوا بذلك عن النسبة إلى المضمومِ. وله نظائر.
Bu kelime, hemzesi elife dönüştürülmüş olarak «unuk - a'nâk (عُنُق - أَعْناق)» gibidir. Râgıb, hemze ve fâ harfinin fethasıyla «efak (أَفَق)» denildiğini, böylece «cebel - ecbâl (جَبَل - أَجْبال)» gibi olduğunu nakletmiştir. «Âfeka fülânün (آفَقَ فلانٌ)» yani 'ufuklarda/diyarlarda gezindi' demektir. «El-Âfik (الآفِق)» ise ufuklarda gezinip dolaşan kimseye benzetilerek cömertliğin zirvesine ulaşmış kimseye denir. «Ufuk» kelimesine nisbet ise her iki harfin fethasıyla «efekıyy (أَفَقيٌّ)» şeklindedir. Derim ki: Fethalı olanına nispet edilmiş olması ve bununla zammeli olanına nispet etmekten müstağni kalmış olmaları muhtemeldir; nitekim bunun benzerleri vardır.
قوله: {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} فيه وجهان، أحدهما: أن الباءَ مزيدةٌ في الفاعلِ، وهذا هو الراجحُ. والمفعولُ محذوفٌ أي: أو لم يَكْفِكَ ربُّكَ. وفي قوله: {أَنَّهُ على كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} وجهان، أحدهما: أنه بدلٌ مِنْ «بربك» فيكون مرفوعَ المحلِّ مجرورَ اللفظِ كمتبوعِه. والثاني: أنَّ الأصلَ بأنَّه، ثم حَذَفَ الجارَّ فجرى الخلافُ. الثاني من الوجهين الأولين: أَنْ يكون «بربك» هو المفعولَ، وأنه وما بعده هو الفاعلُ أي: أو لم يكْفِ ربُّك شهادتَه. وقُرئ {أَنَّهُ على كُلِّ} بالكسر، وهو على إضمارِ القولِ، أو على الاستئناف.
Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} “Rabbin yetmedi mi?” sözünde iki vecih vardır. Birincisi: Bâ harfi failde zâiddir ve racih olan da budur. Mef'ûl ise mahzuftur; yani «Eve lem yekfike Rabbüke (Rabbin sana yetmedi mi?)» [demektir]. Yüce Allah'ın: {أَنَّهُ على كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “O'nun her şeye şahit olması” sözünde ise iki vecih vardır: Birincisi: «bi-Rabbike» ifadesinden bedel olmasıdır; dolayısıyla tâbi olduğu kelime gibi lafzan mecrûr, mahallen merfû olur. İkincisi: Aslının «bi-ennehû (بأنَّه)» olması, sonra cer harfinin hazfedilmesidir; böylece [mahalli hususundaki meşhur] ihtilaf cereyan eder. İlk iki vecihten ikincisi ise: «bi-Rabbike» ifadesinin mef'ûl, [«enne»] ve sonrasının ise fail olmasıdır; yani «Rabbin için O'nun [her şeye] şahitliği yetmedi mi?» [demektir]. {أَنَّهُ على كُلِّ} [ayeti] “Şüphesiz O, her şeye [şahittir]” [şeklinde hemzenin] kesrasıyla da okunmuştur; bu da 'kavl' (söz) fiilinin gizlenmesine veya istînâfa (yeni cümleye başlanmasına) dayanır.
وقرأ أبو عبد الرحمن والحسن «في مُرْيَة» بضم الميم، وقد تقدم أنَّها لغةٌ في المكسورةِ الميم. والله أعلم.
Ebû Abdirrahmân ve el-Hasan, mîm harfinin zammesiyle «fî müryetin (في مُرْيَة)» şeklinde okumuşlardır. Bunun, mîm harfi kesreli olanın bir lehçesi olduğu daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.