الثالث: قال الفارسيُّ - ونقله الزمخشري عن الزجاج - إن النصب على إضمار «أنْ» ؛ لأنَّ قبلها جزاءً تقول: «ما تصنعْ أصنعْ وأكرمَك» وإنْ شِئْتَ: وأكرمُك، على وأنا أكرِمُك، وإنْ شِئْتَ «وأكرمْك» جزْماً. قال الزمخشري: «وفيه نظرٌ؛ لِما أَوْردَه سيبويه في كتابه» قال: «واعلَمْ أنَّ النصبَ بالواوِ والفاء في قوله:» إنْ تَأْتِني آتِك وأعطيكَ «ضعيفٌ، وهو نحوٌ مِنْ قولِه:
Üçüncüsü: el-Fârisî demiştir ki —ez-Zemahşerî bunu ez-Zeccâc'dan nakletmiştir—: Nasb, gizli bir «أنْ» iledir; çünkü öncesinde bir ceza (şartın cevabı) vardır. Nitekim «ما تصنعْ أصنعْ وأكرمَك» (Ne yaparsan yaparım ve sana ikram ederim) dersin. Dilersen «وأنا أكرِمُك» (ve ben sana ikram ederim) takdiriyle [ref' ile] «وأكرمُك», dilersen cezm ile «وأكرمْك» dersin. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in Kitâb'ında zikrettiği şeyden ötürü bu görüşte tutarsızlık vardır.» [Sîbeveyh] şöyle demiştir: «Bil ki, bir kimsenin: 'إنْ تَأْتِني آتِك وأعطيكَ' (Bana gelirsen sana gelirim ve sana veririm) sözünde vâv ve fâ ile nasb yapılması zayıftır; bu durum şairin şu sözü gibidir:
٣٩٧٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأَلْحَقُ بالحجازِ فَأَسْتريحا
3978 - «... ve Hicaz'a kavuşup rahatlayayım diye.»
فهذا لا يجوزُ، لأنه ليس بحَدِّ الكلامِ ولا وجهِه، إلاَّ أنه في الجزاء صار أقوى قليلاً؛ لأنه ليس بواجبٍ أنَّه يفعلُ، إلاَّ أَنْ يكونَ من الأولِ فِعْلٌ، فلمَّا ضارَعَ الذي لا يُوْجِبُهُ كالاستفهام ونحوِه أجازوا فيه هذا على ضَعْفِه» . قال الزمخشري: «ولا يجوزُ أَنْ تُحْمَلَ القراءةُ المستفيضةُ على وجهٍ ليس بحَدِّ
İşte bu caiz değildir; çünkü bu, kelamın asıl kuralı ve fasih vechi değildir. Ancak cezada biraz daha kuvvet kazanmıştır; çünkü birinciden bir fiil meydana gelmedikçe onun [o fiili] yapması kesinleşmiş değildir. Dolayısıyla soru ve benzeri gibi gereklilik bildirmeyen şeylere benzeyince, zayıf olmakla birlikte bunda buna cevaz vermişlerdir.» ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Müstevezî (yaygın ve mütevatir) olan bir kıraatin, kelamın asıl kuralı ve
الكلامِ ولا وجهِه، ولو كانَتْ من هذا البابِ لَما أَخْلَى سيبويه منها كتابَه، وقد ذَكَرَ نظائرَها مِن الآياتِ المُشْكِلة» .
vechi olmayan bir duruma hamledilmesi caiz değildir. Şayet bu bâbdan olsaydı, Sîbeveyh Kitâb'ını bundan yoksun bırakmazdı; nitekim o, [Kitâb'ında] müşkilliğe sahip benzer ayetleri zikretmiştir.»
الرابع: أَنْ ينتصِبَ عطفاً على تعليلٍ محذوفٍ تقديرُه: لينتقمَ منهم ويعلمَ الذين، ونحوُه في العطفِ على التعليلِ المحذوفِ غيرُ عزيزٍ في القرآن. ومنه: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِّلْنَّاسِ} [مريم: ٢١] وخَلَق اللَّهُ السماواتِ والأرضَ بالحقِّ، ولِتُجْزَى «قاله الزمخشري. قال الشيخ:» ويَبْعُدُ تقديرُه: لِيَنْتَقِمَ منهم؛ لأنه تَرَتَّبَ على الشرطِ إهلاكُ قومٍ ونجاةُ قومٍ فلا يَحْسُنُ لينتَقِمَ منهم. وأمَّا الآيتان فيمكنُ أَنْ تكونَ اللامُ متعلقةً بفعلٍ محذوفٍ تقديرُه: ولنجعلَه آيةً للناسِ فَعَلْنا ذلك، ولُتْجزَى كلُّ نفسٍ فَعَلْنا ذلك، وهو - كثيراً - يُقَدِّرُ هذا الفعل مع هذه اللامِ إذا لم يكنْ فعلٌ يتعلَّقُ به «. قلت: بل يَحْسُنُ تقديرُ» لينتقمَ «لأنَّه يعودُ في المعنى على إهلاكِ قومٍ المترتبِ على الشرط.
Dördüncüsü: Takdiri «onlardan intikam almak ve o kimseler bilsin diye» şeklinde olan mahzuf bir tatile (sebebe) atfen mansûb olmasıdır. Mahzuf ta'lile atfın benzeri Kur'an'da az değildir; {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِّلْنَّاسِ} “ve onu insanlara bir mucize kılalım diye” [Meryem 21] ayeti ile «Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı ve cezalandırılsın diye» ifadesi bunlardandır. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «'Onlardan intikam almak için' şeklinde takdir edilmesi uzaktır; zira şarta terettüp eden şey bir topluluğun helaki ve bir diğerinin kurtuluşudur, bu yüzden 'onlardan intikam almak için' [takdiri] uygun düşmez. Diğer iki ayete gelince, lâm harfinin 'insanlara bir mucize kılalım diye öyle yaptık' ve 'her nefis karşılığını alsın diye öyle yaptık' takdirinde mahzuf bir fiile taalluk etmesi mümkündür; nitekim o, kendisine taalluk edecek bir fiil bulunmadığında bu lâm ile birlikte çoğunlukla bu fiili takdir eder.» Derim ki: Bilakis «intikam almak için» takdiri uygundur; çünkü mana bakımından şarta terettüp eden 'bir topluluğun helaki'ne dönmektedir.
وأمَّا الجزمُ فقال الزمخشري:» فإنْ قلتَ: كيف يَصِحُّ المعنى على جزم «ويعلَمْ» ؟ قلت: كأنه قيل: إنْ يَشَأْ يَجْمَعْ بين ثلاثةِ أمور: إهلاكِ قومٍ، ونجاةِ قومٍ، وتحذيرِ آخرين «. وإذا قُرِئَ بالجزم فتُكْسَرُ الميمُ لالتقاءِ الساكنين.
Cezme gelince, ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'ويعلَمْ' lafzının cezmi üzere mana nasıl sahih olur?' dersen; derim ki: Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer dilerse üç şeyi bir araya toplar: Bir kavmin helaki, bir kavmin kurtuluşu ve diğerlerinin uyarılması.'» Cezm ile okunduğunda ise iki sâkinin bir araya gelmesinden dolayı mim harfi kesrelenir.
قوله: {مَا لَهُمْ مِّن مَّحِيصٍ} في محلِّ نصبٍ لسَدِّها مَسَدَّ مفعولَيْ العِلْم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا لَهُمْ مِّن مَّحِيصٍ} “kendileri için sığınacak hiçbir yer olmadığını” kavli, ilim fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmesinden dolayı nasb mahallindedir.
قوله: {فَمَآ أُوتِيتُمْ} : «ما» شرطيةٌ. وهي في محلِّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَآ أُوتِيتُمْ} “Size verilen her şey” kavlindeki «ما», şartiyedir. Ve o,
نصبٍ مفعولاً ثانياً ل «أُوْتِيتم» والأولُ هو ضميرُ المخاطبين قامَ مقامَ الفاعلِ، وإنما قَدَّم الثاني لأنَّ له صَدْرَ الكلامِ.
«أُوْتِيتم» fiilinin ikinci mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Birincisi ise nâib-i fâil makamına geçen muhatap zamiridir. İkinci mef'ûlün öne geçirilmesi ise ancak kelamın başında yer alma hakkına sahip olmasındandır.
قوله: «مِنْ شَيءٍ» بيانٌ ل «ما» الشرطيةِ لِما فيها من الإِبْهام.
«مِنْ شَيءٍ» kavli, bünyesindeki kapalılıktan ötürü şartiyye olan «ما» için bir beyandır.
قوله: «فمتاعُ» الفاءُ جوابُ الشرطِ، و «متاعُ» خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: فهو متاع. قوله: {وَمَا عِندَ الله} «ما» موصولةٌ مبتدأةٌ، و «خيرٌ» خبرها، و «الذين» متعلِّقٌ ب «أَبْقَى» .
«فمتاعُ» kavlindeki fâ harfi, şartın cevabıdır; «متاعُ» ise gizli bir mübtedanın haberidir, yani: «O, bir geçimliktir» takdirindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا عِندَ الله} “Allah katında olan ise” kavlindeki «ما», mübteda olan ism-i mevsûldür; «خيرٌ» onun haberidir; «الذين» ise «أَبْقَى» lafzına taalluk etmektedir.
قوله: {والذين يَجْتَنِبُونَ} : نَسَقٌ على «الذين» الأولى. وقال أبو البقاء: «الذين يَجْتَنبون في موضعِ جرّ بدلاً مِنْ» للذين آمنوا «. ويجوزُ أَنْ يكونَ في موضع نصبٍ بإضمار أعني، أو في موضع رفعٍ على تقدير: هم» . وهذا وهمٌ منه في التلاوةِ كأنه اعتقد أنَّ القرآن {وعلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ، والذين يَجْتَنِبُونَ} فبنى عليه ثلاثةَ الأوجهِ بناءً فاسداً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والذين يَجْتَنِبُونَ} “Ve kaçınanlar” kavli: Birinci «الذين» lafzına matuftur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'الذين يَجْتَنبون', 'للذين آمنوا' lafzından bedel olarak cer mahallindedir. 'Kastediyorum' [fiilinin] takdiriyle nasb mahallinde yahut 'onlar' takdiriyle ref' mahallinde olması da caizdir.» Bu, onun kıraatteki bir vehmidir; sanki o, Kur'an'ın {وعلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ، والذين يَجْتَنِبُونَ} olduğunu zannetmiş ve bunun üzerine bu üç vechi fasit bir şekilde bina etmiştir.
قوله: «كبائرَ» قرأ الأخوان هنا وفي النجم «كبيرَ الإِثم» بالإِفراد. والباقون «كبائرَ» بالجمع في السورتَيْن. والمفردُ هنا في معنى الجمع، والرسمُ يحتمل القراءتَيْن.
«كبائرَ» lafzını; iki kardeş (Hamza ve el-Kisâî) burada ve en-Necm Suresi'nde müfred olarak «كبيرَ الإِثم» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise her iki surede de cemi olarak «كبائرَ» şeklinde okumuşlardır. Müfred burada cemi manasındadır ve Mushaf hattı her iki kıraate de elverişlidir.
قوله: {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ} هذه «إذا» منصوبةٌ ب «يَغْفِرُون» ، و «يَغْفِرُون» خبرٌ ل «هم» ، والجملةُ بأَسْرِها عطفٌ على الصلة، وهي «يَجْتَنِبون» والتقدير:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ} “ve öfkelendikleri zaman” kavlindeki bu «إذا», «يَغْفِرُون» fiili ile mansûbdur; «يَغْفِرُون» lafzı «هم» zamirinin haberidir ve cümlenin tamamı sıla olan «يَجْتَنِبون» fiiline matuftur. Takdiri:
والذين يَجْتَنِبون وهم يَغْفِرون، عَطَفَ اسميةً على فعليةٍ. ويجوزُ أَنْ يكون «هم» توكيداً للفاعل في قوله: «غَضِبوا» ، وعلى هذا فيَغْفِرون جوابُ الشرطِ. وقال أبو البقاء: «هم مبتدأٌ ويَغْفِرون الخبرُ، والجملةُ جوابُ إذا» وهذا غيرُ صحيحٍ؛ لأنَّه لو كان جواباً ل «إذا» لاقترن بالفاء. تقول: «إذا جاء زيدٌ فعمروٌ منطلق» ولا يجوز: «عمروٌ ينطلق» وقيل: «هم» مرفوع بفعلٍ مقدرٍ يُفَسِّره «يَغْفِرون» بعده، ولَمَّا حُذِفَ الفعلُ انفصلَ الضميرُ ولم يَسْتَبْعِدْه الشيخُ. وقال: «ينبغي أَنْ يجوزَ ذلك في مذهبِ سيبويه؛ لأنه أجازَه في الأداةِ الجازمةِ، تقول:» إنْ يَنْطَلِقْ، زيدٌ يَنْطَلِق «تقديرُه: ينطلِقْ زيدٌ ينطلِقْ. ف» ينطلقْ «واقعٌ جواباً، ومع ذلك فَسَّر الفعلَ فكذلك هذا، وأيضاً فذلك/ جائزٌ في فعلِ الشرطِ بعدَها نحو: {إِذَا السمآء انشقت} [الانشقاق: ١] فليَجُزْ في جوابِها أيضاً» .
«ve kaçınanlar ve bağışlayanlar» şeklindedir; isim cümlesini fiil cümlesine atfetmiştir. «هم» zamirinin «غَضِبوا» kavlindeki fail için tekid olması da caizdir; bu takdire göre «يَغْفِرون» şartın cevabı olur. Ebü'l-Bekâ: «'هم' mübteda, 'يَغْفِرون' haberdir ve cümle 'إذا' lafzının cevabıdır» demiştir; fakat bu doğru değildir; zira şayet «إذا» için cevap olsaydı fâ harfi ile birlikte gelirdi. Nitekim «إذا جاء زيدٌ فعمروٌ منطلق» (Zeyd geldiğinde Amr gitmektedir) dersin; «عمروٌ ينطلق» [fâ olmaksızın] caiz olmaz. «هم» zamirinin, kendisinden sonraki «يَغْفِرون» lafzının tefsir ettiği mukadder bir fiille merfû olduğu da söylenmiştir; fiil hazfedilince zamir munfasıl hale gelmiştir; Şeyh [Ebû Hayyân] bunu uzak görmemiştir. Ve şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in mezhebine göre bunun caiz olması gerekir; zira o, cezmeden edatta buna cevaz vermiştir; nitekim 'إنْ يَنْطَلِقْ، زيدٌ يَنْطَلِق' (Giderse, Zeyd gider) dersin, takdiri: 'Zeyd giderse gider' şeklindedir. 'ينطلقْ' fiili cevap olarak vaki olmuştur, bununla birlikte fiili tefsir etmiştir; dolayısıyla bu da öyledir. Ayrıca bu durum, {إِذَا السمآء انشقت} “Gökyüzü yarıldığı zaman” [İnşikâk 1] ayetinde olduğu gibi ondan sonraki şart fiilinde caizdir, öyleyse cevabında da caiz olsun.»
قوله: {هُمْ يَنتَصِرُونَ} : كقولِه {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ هُمْ يَغْفِرُونَ} سواءً ويجيْء فيه ما تقدَّم. إلاَّ أنَّه يزيدُ هنا أنه يجوزُ أَنْ يكونَ «هم» توكيداً للضميرِ المنصوبِ في «أصابَهم» أكَّد بالضميرِ المرفوعِ وليس فيه إلاَّ الفصلُ بين المؤكَّدِ والمؤكِّد بالفاعلِ. والظاهر أنَّه غيرُ ممنوعٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {هُمْ يَنتَصِرُونَ} “onlar yardımlaşırlar / haklarını alırlar” kavli: Aynen {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ هُمْ يَغْفِرُونَ} “ve onlar öfkelendikleri zaman bağışlarlar” kavli gibidir ve daha önce geçen hususlar bunda da geçerlidir. Ancak şu kadar fazlalık vardır ki: Burada «هم» zamirinin, «أصابَهم» içindeki mansûb zamire tekid olması caizdir; merfû zamirle tekid yapmıştır ve bunda tekid edilen ile tekid eden arasına fâilin girmesinden başka bir durum yoktur. Zahir olan ise bunun yasak olmadığıdır.
قوله: {وَلَمَنِ انتصر} : هذه لامُ الابتداءِ. وجعلها الحوفي وابنُ عطيَّة للقسم. وليس بجيدٍ إذا جَعَلْنا «مَنْ» شرطيةً كما سيأتي؛ لأنه كان ينبغي أَنْ يُجابَ السابِقُ، وهنا لم يُجَبْ إلاَّ الشرطُ. و «مَنْ» يجوزُ أَنْ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمَنِ انتصر} “Ve kim hakkını alırsa” kavli: Bu, lâm-ı ibtidâdır. el-Hûfî ve İbn Atiyye bunu kasem için kılmışlardır. İleride geleceği üzere «مَنْ» edatını şartiyye kılarsak bu uygun olmaz; zira önce gelenin cevabının verilmesi gerekirdi, oysa burada sadece şartın cevabı verilmiştir. «مَنْ» lafzının
تكونَ شرطيةً، وهو الظاهرُ، والفاءُ في «فأولئك» جواب الشرطِ، وأَنْ تكونَ موصولةً، ودَخَلَتِ الفاءُ لِما عَرَفْتَ مِنْ شَبَهِ الموصولِ بالشرطِ. و «ظُلْمِه» مصدرٌ مضافٌ للمفعولِ. وأيَّدها الزمخشريُّ بقراءةِ مَنْ قرأ «بعدما ظُلِمَ» مبنياً للمفعول.
şartiyye olması caizdir ki zahir olan budur ve «فأولئك» kavlindeki fâ şartın cevabıdır; mevsûle olması da caizdir, fâ harfi ise ism-i mevsûlün şarta benzerliğinden dolayı girmiştir. «ظُلْمِه» ise mef'ûlüne muzaf olmuş bir masdardır. ez-Zemahşerî bunu, meçhul olarak «بعدما ظُلِمَ» (kendisine zulmedildikten sonra) şeklinde okuyan kimsenin kıraati ile desteklemiştir.
قوله: {وَلَمَن صَبَرَ} : الكلامُ في اللام بَيِّنٌ كما تقدَّم. فإنْ جَعَلْتَها شرطيةً ف «إنَّ» جوابُ القسمِ المقدَّر، وحُذِفَ جوابُ الشرطِ للدلالةِ عليه. وإنْ كانَتْ موصولةً كان «إنَّ ذلك» هو الخبرُ. وجَوَّز الحوفي وغيرُه أن تكونَ «مَنْ» شرطيةً، وأنَّ ذلك جوابُها على حَذْفِ الفاء على حَدِّ حَذْفِها في البيت المشهور:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمَن صَبَرَ} “Ve her kim sabrederse” kavli: Lâm hakkındaki söz daha önce geçtiği üzere açıktır. Eğer onu şartiyye kılarsan «إنَّ», mukadder kasemin cevabı olur; şartın cevabı ise ona delalet ettiği için hazfedilmiştir. Eğer mevsûle olursa «إنَّ ذلك» onun haberi olur. el-Hûfî ve başkaları, «مَنْ» lafzının şartiyye olmasını ve şu meşhur beyitte fânın hazfedilmesi kuralına göre fâ hazfedilerek «أنَّ ذلك» ifadesinin onun cevabı olmasını caiz görmüşlerdir:
٣٩٧٩ - مَنْ يَفْعَلِ الحَسَناتِ. . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3979 - «Kim iyilikler yaparsa...»
وفي الرابط قولان، أحدُهما: هو اسمُ الإِشارةِ إذا أُريد به المبتدأُ، ويكون حينئذٍ على حَذْفِ مضافٍ، تقديره: إنَّ ذلك لَمِنْ ذوي عَزْمِ الأمور والثاني: أنه ضميرٌ محذوفٌ تقديرُه: لمِنْ عَزْمِ الأمورِ منه، أوله. وقولُه: «ولَمَنْ صَبَرَ» عطفٌ على قولِه: «ولَمَنِ انتصَرَ» . والجملةُ مِنْ قولِه: «إنما السبيلُ» اعتراضٌ.
Râbıt (bağlayıcı zamir) hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Mübteda kastedildiğinde işaret ismidir ve bu takdirde bir muzafın hazfi üzere olur; takdiri: «Şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir» şeklindedir. İkincisi: Mahzuf bir zamirdir; takdiri: «Ondan olan azmedilmeye değer işlerdendir» veya «onun için olan» şeklindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: «ولَمَنْ صَبَرَ» kavli, «ولَمَنِ انتصَرَ» kavline matuftur. «إنما السبيلُ» ifadesinden itibaren gelen cümle ise itirâziyyedir (ara cümledir).
قوله: {يُعْرَضُونَ} : حالٌ لأنَّ الرؤيةَ بصريةٌ. «خاشعين» حالٌ. والضميرُ مِنْ عليها يعودُ على النار لدلالةِ «العذاب» عليها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُعْرَضُونَ} “Sunulurlar” kavli: Hâldir; zira görme fiili gözle görmektir. «خاشعين» lafzı da hâldir. «عليها» kavlindeki zamir ise «العذاب» (azap) kelimesinin ona delalet etmesinden ötürü ateşe racidir.
وقرأ طلحةُ «من الذِّل» بكسر الذال. وقد تقدَّم الفرقُ بين الذُّل والذِّل. و «من الذُّل» يتعلَّقُ ب «خاشعين» أي: من أَجْل. وقيل: هو متعلقٌ ب «يَنْظُرون» . وقوله: «مِنْ طَرْفٍ» يجوزُ في «مِنْ» أَنْ تكونَ لابتداءِ الغاية، وأَنْ تكونَ تبعيضيَّةً، وأن تكونَ بمعنى الباء، وبكلٍ قد قيل. والطرفُ قيل: يُراد به العُضْوُ. وقيل: يُراد به المصدرُ. يقال: طُرِفَتْ عَيْنُه تُطْرَفُ طَرْفاً أي: يَنْظُرون نَظَراً خَفِيًّا.
Talha zâl harfinin kesresiyle «من الذِّل» şeklinde okumuştur. ez-Züll (zillet) ile ez-Zill (boyun eğme) arasındaki fark daha önce geçmişti. «من الذُّل» kavli, «خاشعين» lafzına taalluk eder, yani: [Zillet] sebebiyle demektir. «يَنْظُرون» fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: «مِنْ طَرْفٍ» kavlindeki «مِنْ» harfinin ibtidâ-i gâye için, teb'îz için ve bâ harfi manasında olması caizdir; bunların hepsi söylenmiştir. «الطرف» ile ilgili olarak: Uzvun (gözün) kastedildiği söylenmiştir. Masdarın kastedildiği de söylenmiştir. «طُرِفَتْ عَيْنُه تُطْرَفُ طَرْفاً» denir, yani: Gizlice bakarlar demektir.
قوله: {وَقَالَ الذين آمنوا} يجوزُ أَنْ يَبْقَى على حقيقتِه، ويكون «يومَ القيامة» معمولاً ل «خَسِروا» . ويجوزُ أَنْ يكونَ بمعنى: يقول، فيكون «يوم القيامةِ» معمولاً له.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَالَ الذين آمنوا} “İnananlar dediler ki” kavli: Kendi hakikati üzere kalması ve «يومَ القيامة» lafzının «خَسِروا» fiilinin ma'mûlü olması caizdir. «يقول» (derler) manasında olması da caizdir, bu takdirde «يوم القيامةِ» lafzı onun ma'mûlü olur.
قوله: {يَنصُرُونَهُم} : صفةٌ ل «أَوْلِياء» فيجوزُ أَنْ يُحْكَمَ على موضعِها بالجرِّ اعتباراً بلفظِ مَوْصوفِها، وبالرفعِ اعتباراً بمحَلِّه فإنه اسمٌ ل «كان» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَنصُرُونَهُم} “Kendilerine yardım edecek” kavli: «أَوْلِياء» kelimesinin sıfatıdır; mevsûfunun lafzı dikkate alınarak mahallinin cer olduğuna, mahalli dikkate alınarak da —çünkü o «كان» fiilinin ismidir— ref' olduğuna hükmedilmesi caizdir.
قوله: «مِنْ سبيلٍ» إمَّا فاعلٌ، وإمَّا مبتدأٌ.
«مِنْ سبيلٍ» kavli ya fâildir ya da mübtedadır.
قوله: {مِنَ الله} : يجوزُ تعلُّقُه ب «يأتي» أي: يأتي من الله يومٌ لا مَرَدَّ له، وأَنْ يتعلَّق بمحذوفٍ يَدُلُّ عليه لا مَرَدَّ له أي: لا يَرُدُّ ذلك اليومَ ممَّا حكم اللَّهُ به فيه. وجَوَّز الزمخشري أَنْ يتعلَّقَ ب «لا مَرَدَّ» . وردَّه الشيخُ: بأنه يكونُ مُطَوَّلاً فكان ينبغي أَنْ يُعْرَبَ فينصبَ منوَّناً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الله} “Allah'tan” kavli: «يأتي» fiiline taalluk etmesi caizdir; yani: Allah'tan, geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelir demektir; «لا مَرَدَّ له» ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; yani: Allah'ın o gün hakkında hükmettiği şeylerden o günü hiçbir şey geri çeviremez. ez-Zemahşerî «لا مَرَدَّ» lafzına taalluk etmesini de caiz görmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân] ise buna şöyle karşı çıkmıştır: O zaman مطول (şibh-i muzaf) olurdu ve tenvinle mansûb olarak irab edilmesi gerekirdi.
قوله: {فَإِنَّ الإنسان} : مِنْ وقوعِ الظاهرِ مَوْقِعَ المضمرِ أي: فإنَّه كفورٌ. وقَدَّر أبو البقاء ضميراً محذوفاً فقال: «فإنَّ الإِنسانَ منهم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّ الإنسان} “Şüphesiz insan” kavli: Zahir ismin zamir yerine geçmesindendir; yani: Şüphesiz o çok nankördür demektir. Ebü'l-Bekâ ise mahzuf bir zamir takdir ederek: «Şüphesiz insan onlardandır» demiştir.
قوله: {ذُكْرَاناً وَإِنَاثاً} : حالٌ، وهي حالٌ لازمةٌ، وسَوَّغ مجيْئَها كذلك: أنَّها بعدما يجوزُ أَنْ يكونَ الأمرُ على خلافه؛ لأنَّ معنى «يُزَوِّجُهم» يَقْرِنُهم. قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: لِمَ قَدَّم الإِناثَ أولاً على الذكورِ مع تقديمِهم عليهنَّ، ثم رَجَعَ فقدَّمَهم؟ ولِمَ عَرَّف الذكورَ بعدما نَكَّر الإِناثَ؟ قلت: لأنَّه ذكر البلاءَ في آخر الآية الأولى، وكفرانَ الإِنسان بنسيانِه الرحمةَ السابقةَ، ثم عَقَّبَ بذِكْر مُلْكِه ومشيئتِه وذكرَ قسمةَ الأولادِ فقدَّم الإِناثَ؛ لأنَّ سياق الكلامِ أنه فاعلُ ما يشاءُ لا ما يشاؤه الإِنسانُ، فكان ذِكْرُ الإِناثِ التي مِنْ جملة ما لا يَشاؤه الإِنسانُ أهمَّ، والأهمُّ واجبُ التقديمِ، ولِيَليَ الجنسَ الذي كانت العربُ تَعُدُّه بلاءً، ذكر البلاء، وأخَّر الذكورَ، فلمَّا أَخّرهم تدارَك تأخيرَهم وهم أَحِقَّاءُ بالتقديم بتعريفَهم؛ لأنَّ تعريفَهم فيه تَنْويهٌ وتشهيرٌ، كأنه قال: ويَهَبَ لمَنْ يشاءُ الفرسانَ الأعلامَ المذكورين الذين لا يَخْفَوْن عليكم، ثم أعطى بعد ذلك كلا الجنسَيْن حقَّه من التقديمِ والتأخيرِ، وعَرَّفَ أنَّ تقديمَهن لم يكُنْ لتقدُّمِهنَّ ولكنْ لمقتضٍ آخر، فقال: ذُكْراناً وإناثاً، كما قال: {إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وأنثى} [الحجرات: ١٣] {فَجَعَلَ مِنْهُ الزوجين الذكر والأنثى} [القيامة: ٣٩] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذُكْرَاناً وَإِنَاثاً} “hem erkekler hem kızlar” kavli: Hâldir ve o lâzım (ayrılmaz) bir hâldir; bu şekilde gelmesini caiz kılan şey ise işin aksine olmasının caiz olmasından sonra gelmesidir; çünkü «يُزَوِّجُهم» fiilinin anlamı onları eşleştirmektir (birlikte vermektir). ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Onlar kendilerinden önde tutulduğu halde neden önce dişileri erkeklerin önüne geçirdi, sonra dönüp erkekleri öne aldı? Ve dişileri nekre kıldıktan sonra neden erkekleri ma'rife kıldı?' dersen; derim ki: Çünkü O, birinci ayetin sonunda belayı ve insanın önceki rahmeti unutarak nankörlük etmesini zikretti, ardından mülkünü ve iradesini zikredip çocukların taksimini anlattı da dişileri öne geçirdi; zira sözün akışı, insanın dilediğini değil O'nun dilediğini yaptığıdır; dolayısıyla insanın dilemediği şeylerden olan dişilerin zikri daha mühimdi ve daha mühim olanın öne geçirilmesi vaciptir; ayrıca Arapların bela saydığı cinsin, bela zikrinin hemen peşinden gelmesi içindir. Erkekleri ise geriye bıraktı; onları tehir edince, takdime daha layık oldukları halde onların tehirini ma'rife kılmakla telafi etti; zira onları ma'rife kılmakta bir şan yüceltme ve şöhret kazandırma vardır; sanki şöyle demiştir: 'Dilediğine, size gizli kalmayan o meşhur, önde gelen süvarileri bahşeder.' Daha sonra ise her iki cinse de takdim ve tehirden hakkını verdi ve dişilerin takdiminin onların üstünlüğünden değil, başka bir gerektiriciden ötürü olduğunu bildirdi de: {إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وأنثى} “Şüphesiz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık” [Hucurât 13] ve {فَجَعَلَ مِنْهُ الزوجين الذكر والأنثى} “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti” [Kıyâme 39] buyurduğu gibi {ذُكْرَاناً وَإِنَاثاً} “hem erkekler hem kızlar” buyurdu.»
قوله: / {أَن يُكَلِّمَهُ الله} : «أَنْ» ومنصوبُها اسمُ كان وليس «خبرَ» «ما» . وقال أبو البقاء: «أَنْ والفعلُ في موضع رفعٍ على الابتداءِ وما قبلَه الخبرُ، أو فاعلٌ بالجارِّ لاعتمادِه على حرفِ النفي» وكأنه [وَهِمَ في التلاوةِ، فزعَم أنَّ القرآنَ: وما لبشَرٍ أَنْ يُكَلِّمه] مع أنَّه يمكنُ الجوابُ عنه بتكلُّفٍ. و «إلاَّ وَحْياً» يجوزُ أَنْ يكونَ مصدراً أي: إلاَّ كلامَ وَحْيٍ. وقال أبو البقاء: «استثناءٌ منقطعٌ؛ لأنَّ الوَحْيَ ليس من جنس الكلام» وفيه نظرٌ لأنَّ ظاهرَه أنه مُفرَّغٌ، والمفرَّغُ لا يُوْصَفُ بذلك. ويجوزُ أَنْ يكونَ مصدراً في موضعِ الحال.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يُكَلِّمَهُ الله} “Allah'ın onunla konuşması” kavli: «أَنْ» ve mansûb kıldığı fiil kâne'nin ismidir; «ما»nın haberi değildir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'أن' ve fiil, ibtidaen ref' mahallindedir ve öncesi haberdir, yahut nefy harfine itimad ettiği için câr ile fâildir.» Sanki o, [kıraatte vehme düşmüş de Kur'an'ın: «وما لبشَرٍ أَنْ يُكَلِّمه» olduğunu iddia etmiştir]; bununla birlikte tekellüfle buna cevap verilmesi mümkündür. Cenâb-ı Hakk'ın: «إلاَّ وَحْياً» “ancak vahiy ile” kavlinin masdar olması caizdir; yani: «Vahiy kelamı müstesna» takdirindedir. Ebü'l-Bekâ: «Munkatı' bir istisnadır; çünkü vahiy, kelam cinsinden değildir» demiştir; fakat bu görüşte tutarsızlık vardır, zira zahiri onun müferrağ istisna olmasıdır, müferrağ ise bununla nitelenmez. Hâl mahallinde masdar olması da caizdir.
قوله: «أو يُرْسِل» قرأ نافعٌ «يُرْسِلُ» برفع اللامِ، وكذلك «فيوحِيْ» فسَكَنَتْ ياؤُه. والباقون بنصبهما. فأمَّا القراءةُ الأولى ففيها ثلاثة أوجهٍ، أحدها: أنَّه رفعٌ على إضمارِ مبتدأ أي: أو هو يُرْسِلُ. الثاني: أنه عطفٌ على «وَحْياً» على أنَّه حالٌ؛ لأنَّ وَحْياً في تقديرِ الحال أيضاً، فكأنه قال: إلاَّ مُوْحِياً أو مرسِلاً. الثالث: أَنْ يُعْطَفَ على ما يتعلَّقُ به «من وراءه» ، إذ تقديرُه: أو يُسْمِعُ مِنْ وراءِ حجاب، و «وَحْياً» في موضعِ الحال، عُطِف عليه ذلك المقدَّرُ المعطوفُ عليه «أَوْ يُرْسِلُ» . والتقدير: إلاَّ مُوْحِياً أو مُسْمِعاً مِنْ وراءِ حجابٍ، أو مُرْسِلاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: «أو يُرْسِل» kavli: Nâfi' lâm harfinin ref'i ile «يُرْسِلُ» ve aynı şekilde yâ harfi sâkin kılınarak «فيوحِيْ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise her ikisinin nasbı ile okumuşlardır. Birinci kıraate gelince, onda üç vecih vardır; birincisi: Mukadder bir mübtedaya binaen ref' olmasıdır; yani: «Yahut O gönderir» takdirindedir. İkincisi: Hâl olması hasebiyle «وَحْياً» lafzına matuf olmasıdır; çünkü «وَحْياً» lafzı da hâl takdirindedir; dolayısıyla sanki: «Vahyederek yahut elçi göndererek müstesna» demiştir. Üçüncüsü: «من وراءه» lafzının taalluk ettiği şeye matuf olmasıdır; zira takdiri: «Yahut perde arkasından işittirir» şeklindedir ve «وَحْياً» hâl mahallindedir, «أَوْ يُرْسِلُ» lafzının matuf olduğu o mukadder fiil de onun üzerine atfedilmiştir. Takdiri: «Vahyederek yahut perde arkasından işittirerek yahut bir elçi göndererek müstesna» şeklindedir.
وأمَّا الثانيةُ ففيها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ يُعْطَفَ على المضمرِ الذي
İkinci [kıraate] gelince, onda üç vecih vardır; birincisi:
يتعلَّقُ به {مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} إذ تقديرُه: أو يُكَلِّمه مِنْ وراءِ حجابٍ. وهذا الفعلُ المقدَّر معطوفٌ على «وَحْياً» والمعنى: إلاَّ بوَحْي أو إسماعٍ مِنْ وراءِ حجاب أو إرسالِ رسولٍ. ولا يجوزُ أَنْ يُعَطفَ على «يكلِّمَه» لفسادِ المعنى. قلت: إذ يَصيرُ التقديرُ: وما كان لبشَرٍ أن يُرْسِلَ اللَّهُ رسولاً، فَيَفْسُدُ لَفْظاً ومعنى. وقال مكي: «لأنَّه يَلْزَم منه نَفْيُ الرسلِ ونفيُ المُرْسَلِ إليهم» .
{مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} “perde arkasından” kavlinin taalluk ettiği gizli fiile atfedilmesidir; zira takdiri: «Yahut onunla perde arkasından konuşur» şeklindedir. Bu mukadder fiil «وَحْياً» lafzına matuftur; mana ise: «Vahiy ile yahut perde arkasından işittirmekle yahut bir elçi göndermekle müstesna» şeklindedir. Mananın bozulmasından ötürü «يكلِّمَه» fiiline atfedilmesi caiz değildir. Derim ki: Zira takdir: «Allah'ın bir elçi göndermesi hiçbir insana nasip olmamıştır» şeklini alır ve lafız ile mana bakımından bozulur. Mekkî şöyle demiştir: «Çünkü bundan, elçilerin ve kendilerine elçi gönderilenlerin nefyi lazım gelir.»
الثاني: أَنْ يُنْصَبَ ب «أنْ» مضمرةً، وتكونَ هي وما نَصَبَتْه معطوفَيْن على «وَحْياً» و «وَحْياً» حالٌ، فيكونَ هنا أيضاً [حالاً: والتقدير: إلاَّ مُوْحِياً أو مُرْسِلاً] . وقال الزمخشري: «وَحْياً وأَنْ يُرْسِلَ مصدران واقعان موقعَ الحال؛ لأنَّ أَنْ يُرْسِلَ في معنى إرسالاً. و {مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} ظرفٌ واقعٌ موقعَ الحالِ أيضاً، كقوله: {وعلى جُنُوبِهِمْ} [آل عمران: ١٩١] . والتقدير: وما صَحَّ أَنْ يُكَلَّم أحداً إلاَّ مُوْحياً أو مُسْمِعاً مِنْ وراءِ حجاب أو مُرسِلاً» . وقد رَدَّ عليه الشيخُ: بأنَّ وقوعَ المصدرِ موقعَ الحالِ غيرُ منقاسٍ، وإنما قاسَ منه المبردُ ما كان نوعاً للفعلِ فيجوزُ: «أتيتُه رَكْضاً» ويمنعُ «أَتَيْتُه بكاءً» أي: باكياً.
İkincisi: Gizli bir «أنْ» ile mansûb olması ve bu «أنْ» ile mansûb kıldığı fiilin «وَحْياً» lafzına matuf olmalarıdır; «وَحْياً» hâldir, dolayısıyla burası da [hâl olur; takdiri: «Vahyederek yahut elçi göndererek müstesna» şeklindedir]. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'وَحْياً' ve 'أَنْ يُرْسِلَ' hâl mevkiine geçen iki masdardır; zira 'أَنْ يُرْسِلَ', 'إرسالاً' (göndermek) manasındadır. {مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} “perde arkasından” kavli de, Cenâb-ı Hakk'ın: {وعلى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine” [Âl-i İmrân 191] kavlinde olduğu gibi hâl mevkiine geçen bir zarftır. Takdiri: 'Hiçbir kimseyle ancak vahyederek yahut perde arkasından işittirerek yahut bir elçi göndererek konuşması sahih olmuştur' şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ona şöyle karşı çıkmıştır: Masdarın hâl mevkiine geçmesi kıyasa uygun (kurallı) değildir; el-Müberred bundan sadece fiilin bir türü olanı kıyas kabul etmiştir; nitekim «أتيتُه رَكْضاً» (Ona koşarak geldim) demek caizdir, fakat ağlayarak manasında «أَتَيْتُه بكاءً» demeyi meneder.
وبأنَّ «أَنْ يُرْسِلَ» لا يقعُ حالاً لنصِّ سيبويه على أنَّ «أَنْ» والفعلَ لا يَقَعُ حالاً، وإن كان المصدرُ الصريحُ يقع حالاً تقولُ: «جاء زيد ضَحِكاً» ، ولا يجوز «جاء أَنْ يضحكَ» .
Ayrıca «أَنْ يُرْسِلَ» ifadesi hâl olarak vaki olmaz; zira Sîbeveyh, sarîh masdar hâl olarak gelse de —nitekim 'Zeyd gülerek geldi' anlamında «جاء زيد ضَحِكاً» dersin, ama «جاء أَنْ يضحكَ» demek caiz olmaz— «أَنْ» ve fiilin hâl olarak vaki olamayacağını açıkça belirtmiştir.
الثالث: أنَّه عطفٌ على معنى «وَحْياً» فإنَّه مصدرٌ مقدَّرٌ ب «أنْ» والفعلِ. والتقديرُ: إلاَّ بأَنْ يوحيَ إليه أو بأَنْ يُرْسِلَ، ذكره مكي وأبو البقاء.
Üçüncüsü: «وَحْياً» lafzının manasına matuf olmasıdır; zira o, «أنْ» ve fiil ile takdir edilen bir masdardır. Takdiri: «Ona vahyetmesiyle yahut göndermesiyle müstesna» şeklindedir; bunu Mekkî ve Ebü'l-Bekâ zikretmiştir.
وقوله: {أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} العامَّةُ على الإِفراد. وابنُ أبي عبلةَ «حُجُبٍ» جمعاً. وهذا الجارُّ يتعلَّقُ بمحذوفٍ تقديرُه: أو يُكَلِّمَه مِنْ وراء حجاب. وقد تقدَّم أن هذا الفعلَ معطوفٌ على معنى وَحْياً أي: إلاَّ أَنْ يوحيَ أو يكلِّمَه. قال أبو البقاء: «ولا يجوزُ أَنْ تتعلَّق» مِنْ «ب» يُكَلِّمَه «الموجودةِ في اللفظِ؛ لأنَّ ما قبل الاستثناءِ لا يعملُ فيما بعد إلاَّ» ، ثم قال: «وقيل:» مِنْ «متعلِّقةٌ ب» يُكلِّمه «لأنه ظرفٌ، والظرفُ يُتَّسَعُ فيه» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} “Yahut bir perde arkasından” kavli: Cumhura göre müfreddir. İbn Ebî Able ise cemi olarak «حُجُبٍ» şeklinde okumuştur. Bu câr [ve mecrûr], takdiri «yahut onunla perde arkasından konuşur» şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk eder. Bu fiilin «وَحْياً» lafzının manasına matuf olduğu daha önce geçmişti, yani: «Vahyetmesi yahut konuşması müstesna» demektir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'مِنْ' harfinin lafızda mevcut olan 'يُكَلِّمَه' fiiline taalluk etmesi caiz değildir; zira istisnadan önceki kısım, 'إلاَّ' edatından sonraki kısımda amel etmez.» Ardından şöyle demiştir: «'مِنْ' harfinin 'يُكلِّمه' fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; çünkü o bir zarftır ve zarflarda genişlik tanınır.»
قوله: {مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الكتاب} : «ما» الأولى نافيةٌ، والثانيةُ استفهاميةٌ. والجملةُ الاستفهامية معلِّقَةٌ للدِّراية فهي في محلِّ نصبٍ لسَدِّها مَسَدَّ مفعولَيْنِ. والجملةُ المنفيةُ بأَسْرِها في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الكافِ في «إليك» . قوله: «جَعَلْنَاه» الضميرُ يعودُ: إمَّا ل «رُوْحاً» وإمَّا ل «الكتاب» وإمَّا لهما؛ لأنَّهما مَقْصَدٌ واحدٌ فهو كقولِه: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الكتاب} “Sen Kitab nedir bilmezdin” kavli: Birinci «ما» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır), ikincisi ise istifhâmiyyedir (soru edatıdır). İstifhâm cümlesi bilme fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur); dolayısıyla iki mef'ûlün yerine geçmekle nasb mahallindedir. Menfî cümlenin tamamı ise «إليك» kavlindeki kâf harfinden hâl olarak nasb mahallindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: «جَعَلْنَاه» kavlindeki zamir; ya «رُوْحاً» lafzına ya «الكتاب» lafzına ya da aynı amaca yönelik oldukları için her ikisine birden racidir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Allah ve Resulü, razı etmelerine daha layıktır” [Tevbe 62] kavli gibidir.
وقرأ ابن حوشب «لتُهْدَى» مبنياً للمفعول. وابن السَّمَيْفَع «لتُهْدي» بضم التاء وكسر الدال مِنْ أهْدَى.
İbn Havşeb meçhul fiil olarak «لتُهْدَى» şeklinde okumuştur. İbnü's-Semeyka' ise «أهْدَى» fiilinden olmak üzere tâ harfinin zammesi ve dâl harfinin kesresi ile «لتُهْدي» şeklinde okumuştur.
قوله: «نَهْدِي» يجوز أَنْ يكونَ مُسْتأنفاً، وأن يكونَ مفعولاً مكرَّراً للجَعْل، وأَنْ يكونَ صفةً ل «نُوْراً» .
Cenâb-ı Hakk'ın: «نَهْدِي» kavli: İstînâfiyye olması, kılma (ce'l) fiilinin tekrarlanan bir mef'ûlü olması ve «نُوْراً» lafzına sıfat olması caizdir.
قوله: {صِرَاطِ الله} : بدلٌ مِنْ «صراطٍ» قبلَه بدلُ كلٍ مِنْ كلٍ، معرفةٍ مِنْ نكرة. والله أعلم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {صِرَاطِ الله} “Allah'ın yoluna” kavli: Kendisinden önceki «صراطٍ» lafzından bedel-i kül minel-küldür; marifenin nekreden bedelidir. En doğrusunu Allah bilir.