قوله: {فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ} : قد تقدَّم الكلامُ عليه قريباً.
{فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ} “Biz seni alıp götürsek de” sözü: Buna dair açıklama az önce geçmişti.
وقُرئ «نُرِيَنْكَ» : بالنونِ الخفيفة. والعامَّةُ على {أُوحِيَ} [الزخرف: ٤٣] مبنيًّا للمفعولِ مفتوحَ الياء، وبعضُ قرَّاء الشام سَكَّنها تخفيفاً. والضحاك «أَوْحَى» مبنياً للفاعل وهو اللَّهُ تعالى.
«نُرِيَنَّكَ» lafzı hafif nun ile de [«نُرِيَنْكَ» şeklinde] okunmuştur. Genel kıraat [Zuhruf Suresi 43. ayetteki] {أُوحِيَ} “vahyolunan” lafzını fethalı ye ile meçhul sîgada okuma yönündedir; bazı Şam kurrâsı ise hafifletmek amacıyla ye harfini sâkin kılmıştır. Dahhâk ise fâili Yüce Allah olmak üzere ma'lûm olarak «أَوْحَى» şeklinde okumuştur.
قوله: {مَنْ أَرْسَلْنَا} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنَّ «مَنْ» موصولة، وهي مفعولةٌ للسؤالِ. كأنه قيل: واسأل الذي أرْسَلْناه مِنْ قَبْلِك عَمَّا أُرْسِلوا به، فإنَّهم لم يُرْسَلوا إلاَّ بالتوحيد. الثاني: أنَّه على حَذْفِ حَرْفِ الجرِّ على أنه المسؤولُ عنه. والمسؤولُ الذي هو المفعولُ الأولُ محذوفٌ، تقديرُه: واسْأَلْنا عن مَنْ أَرْسَلْناه. الثالث: أنَّ «مَنْ» استفهاميةٌ مرفوعةٌ بالابتداء، و «أَرْسَلَ» خبرُه. والجملةُ مُعَلِّقَةٌ للسؤالِ، فتكونُ في محلِّ نصبٍ على إسقاطِ الخافضِ، وهذا ليس بظاهرٍ، بل الظاهرُ أنَّ المُعَلِّقَ للسؤال إنما هو الجملةُ الاستفهاميةُ مِنْ قولِه «أَجَعَلْنا» .
{مَنْ أَرْسَلْنَا} “gönderdiğimiz kimselere [sor]” sözü: Bunda üç vecih vardır; en açığı: «مَنْ» lafzının ism-i mevsûl olup sorma fiilinin mef'ûlü olmasıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Senden önce gönderdiğimiz kimselere ne ile gönderildiklerini sor; zira onlar ancak tevhid ile gönderilmişlerdir. İkincisi: Cer harfinin hazfedilmesiyle hakkında soru sorulan olmasıdır; birinci mef'ûl olan kendisine soru sorulan ise hazfedilmiştir, takdiri: «واسْأَلْنا عن مَنْ أَرْسَلْناه» (Gönderdiğimiz kimseler hakkında bize sor) şeklindedir. Üçüncüsü: «مَنْ» lafzının mübteda olarak merfû bir istifhâm edatı, «أَرْسَلَ» fiilinin ise onun haberi olmasıdır. Bu cümle soru fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur); dolayısıyla cer harfinin düşmesiyle (iskât-ı hâfız) mansûb mahaldedir. Fakat bu açık değildir; bilakis açık olan, soru fiilini ta'lik edenin «أَجَعَلْنا» “kıldık mı?” sözündeki istifhâm cümlesi olduğudur.
قوله: {إِذَا هُم مِّنْهَا يَضْحَكُونَ} : قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: كيف جازَ أَنْ تُجاب» لَمَّا «ب» إذا «المفاجأة؟ قلت: لأنَّ فِعْلَ المفاجأةِ معها مقدَّرٌ، وهو عاملُ النصبِ في مَحَلِّها، كأنه قيل: فلمَّا جاءهم بآياتنا فاجَؤُوا وقتَ ضَحِكهم» . قال الشيخ: «ولا نعلَمُ نحوَ ما ذهب إلى ما ذَهَب إليه مِنْ أنَّ» إذا «الفجائيةَ تكونُ منصوبةً بفعلٍ مقدرٍ تقديره: فاجأ، بل المذاهبُ ثلاثةٌ: إمَّا حرفٌ فلا تحتاجُ إلى عاملٍ، أو ظرفُ مكانٍ، أو ظرفُ زمانِ. فإنْ ذُكِرَ بعد الاسمِ الواقع بعدها خبرٌ كانت منصوبةً على الظرفِ، والعاملُ فيها ذلك الخبرُ نحوَ:» خرجتُ فإذا زيدٌ قائمٌ «تقديره: خرجتُ ففي المكان الذي خَرَجْتُ فيه زيدٌ قائمٌ، أو ففي الوقتِ الذي خَرَجْتُ فيه زيدٌ قائمٌ، وإنْ لم يُذْكَرْ بعد الاسمِ خبرٌ، أو/ ذُكِرَ اسمٌ منصوبٌ على الحالِ: فإنْ كان الاسمُ جثةً وقُلنا: إنها ظرفُ مكانٍ كان الأمرُ واضحاً نحو: خرجْتُ فإذا الأسدُ أي: فبالحضرةِ الأسدُ، أو فإذا الأسدُ رابضاً. وإنْ قلنا: إنها ظرفُ زمانٍ كان على حذفِ مضافٍ لئلا يُخْبَرَ بالزمانِ عن الجثةِ نحو:» خَرَجْتُ فإذا الأسدُ «أي: ففي الزمانِ حضورُ الأسدِ، وإن كان الاسمُ حَدَثاً جازَ أن يكونَ مكاناً أو زماناً. ولا حاجةَ إلى تقديرِ مضافٍ نحو:» خرجْتُ فإذا القتالُ «إنْ شِئْتَ قَدَّرْتَ فبالحضرة القتالُ، أو ففي الزمانِ القتالُ» . وفيه تلخيصٌ وزيادةٌ كبيرةٌ في الأمثلةِ رأيْتُ تَرْكَها مُخِلاًّ.
{إِذَا هُم مِّنْهَا يَضْحَكُونَ} “bir de bakarsın ki onlar bunlara gülüveriyorlar” sözü: Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: ‘«لَمَّا» edatına sürpriz/ansızınlık bildiren «إِذَا» (el-müfâcee) ile cevap verilmesi nasıl caiz olmuştur?’ dersen, derim ki: Çünkü onunla birlikte sürpriz fiili takdir edilmiştir ve onun mahallen mansûb kılınmasındaki âmil de odur; sanki şöyle denilmiştir: ‘Onlara mucizelerimizi getirdiğinde, gülme anlarına ansızın yakalandılar / girdiler’.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Sürpriz bildiren «إِذَا» edatının takdiri ‘فَاجَأَ’ (ansızın yakaladı/karşılaştı) olan takdirî bir fiille mansûb olduğu yönündeki görüşünü hiçbir dil âliminden bilmiyoruz. Bilakis mezhepler üçtür: Ya harftir, dolayısıyla bir âmile ihtiyaç duymaz; ya mekân zarfıdır veya zaman zarfıdır. Şayet kendisinden sonra gelen isimden sonra bir haber zikredilirse, zarf olarak mansûb olur ve bundaki âmil de o haberdir; nitekim «خرجتُ فإذا زيدٌ قائمٌ» (Çıktım, bir de baktım ki Zeyd ayakta) sözünün takdiri: ‘Çıktım, çıktığım yerde Zeyd ayaktadır’ yahut ‘çıktığım vakitte Zeyd ayaktadır’ şeklindedir. Şayet isimden sonra bir haber zikredilmezse veya hâl olarak mansûb bir isim zikredilirse: Eğer isim somut bir varlık (cüsse) ise ve biz onun mekân zarfı olduğunu söylersek durum açıktır; nitekim «خرجْتُ فإذا الأسدُ» (Çıktım, bir de baktım ki aslan) yani ‘huzurda/karşımda aslan duruyor’ veya «فإذا الأسدُ رابضاً» (bir de baktım aslan çökmüş yatıyor) misalinde olduğu gibidir. Şayet onun zaman zarfı olduğunu söylersek, somut bir varlık hakkında zaman ile haber verilmesin diye bir muzâfın hazfi üzere olur; nitekim «خَرَجْتُ فإذا الأسدُ» sözünün mânası: ‘O vakitte aslanın hazır bulunması vuku buldu’ demektir. Şayet isim bir eylem/olay (hades) ise mekân veya zaman olması caizdir ve muzâf takdirine de ihtiyaç kalmaz; nitekim «خرجْتُ فإذا القتالُ» (Çıktım, bir de baktım ki savaş) sözünde dilersen ‘huzurda savaş var’ dilersen ‘o vakitte savaş var’ şeklinde takdir edersin.» Bunda bir özetleme ve örneklerde büyük bir artırma vardır ki bunları terk etmeyi eksiklik gördüm.
قوله: {إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ} : جملةٌ واقعةٌ صفةً لقولِه: «مِنْ آية» فيُحْكَمُ على موضِعها بالجَرِّ اعتباراً باللفظِ، وبالنصبِ اعتباراً بالمحلِّ،
{إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ} “muhakkak o daha büyüktü” sözü: «مِنْ آية» sözünün sıfatı konumunda bir cümledir; dolayısıyla lafza itibar edilerek mahallinin mecrûr olduğuna, mahalle itibar edilerek de mansûb olduğuna hükmedilir.
وفي معنى قولِه: {أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا} أوجهٌ، أحدها: - قاله ابنُ عطية - وهو أنهم يَسْتَعْظِمون الآيةَ التي تأتي، لجِدَّةِ أَمْرِها وحُدوثِه؛ لأنهم أَنِسُوا بتلك الآيةِ السابقةِ فيَعْظُم أَمْرُ الثانيةِ ويَكْبرُ، وهذا كما قال:
{أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا} “kendi benzerinden/kardeşinden daha büyük” sözünün anlamında birkaç vecih vardır. Birincisi -ki bunu İbn Atiyye söylemiştir-: Durumunun yeniliği ve sonradan ortaya çıkışı sebebiyle gelen her ayeti gözlerinde büyütmeleridir; çünkü önceki ayete alışmışlardır, dolayısıyla ikincisinin durumu gözlerinde büyür ve daha azametli görünür. Bu durum şairin şu sözü gibidir:
٣٩٩٩ - على أنَّها تَعْفُو الكُلُوم، وإنما ... نُوَكَّلُ بالأَدْنى وإنْ جَلَّ ما يَمْضي
3999 - Yaralar iyileşip izi silinir gerçi, ama biz / Geçip giden ne kadar büyük olsa da hep en yakındakine havale ediliriz.
الثاني: ما ذكرَه بعضُهم: مِنْ أنَّ المعنى: إلاَّ هي أكبرُ من أختها السابقةِ، فحذَفَ الصفةَ للعِلْمِ بها. الثالث: قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: هو كلامٌ متناقضٌ؛ لأنَّ معناه: ما مِنْ آيةٍ من التسعِ إلاَّ وهي أكبرُ مِنْ كلِّ واحدةٍ منها، فتكونُ كلُّ واحدةٍ منها فاضلةً ومفضولةً في حالةٍ واحدة. قلت: الغرضُ بهذا الكلامِ وَصْفُهُنَّ بالكبرِ لا يَكَدْنَ يتفاوَتْنَ فيه، وكذلك العادةُ في الأشياء التي تتقارَبُ في الفضلِ التقاربَ اليسيرَ، تختلفُ آراءُ الناس في تفضيلِها، فبعضُهم يفضِّل هذا، وبعضُهم يفضِّل هذا، وربما اختلفَتْ آراءُ الواحدِ فيها، كقول الحماسيِّ:
İkincisi: Bazılarının zikrettiği görüştür: Mâna, ‘muhakkak o, kendisinden önceki benzerinden/kardeşinden daha büyüktü’ şeklindedir; bilindiği için sıfat hazfedilmiştir. Üçüncüsü: Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: ‘Bu çelişkili bir sözdür; çünkü mânası: Dokuz mucizeden hiçbir mucize yoktur ki onların her birinden daha büyük olmasın; bu durumda her biri aynı anda hem üstün hem de üstün olunmuş (faziletli ve mefdûl) olur’ dersen, derim ki: Bu sözden maksat, aralarında neredeyse hiçbir fark bulunmayacak derecede hepsini büyüklükle nitelemektir. Fazilet bakımından birbirine çok yakın olan şeylerde adet böyledir; insanların onları üstün tutma konusundaki görüşleri farklılaşır, kimi bunu üstün tutar, kimi diğerini üstün tutar; hatta bazen tek bir kişinin görüşü dahi bunlar hakkında farklılık gösterebilir. Nitekim Hamâse şairinin dediği gibi:
٤٠٠٠ - مَنْ تَلْقَ منهم تَقُلْ لاقَيْتُ سَيِّدَهُمْ ... مثلَ النجومِ التي يَهْدِي بها السَّاري
4000 - Onlardan kime rastlasan ‘Efendileriyle karşılaştım’ dersin, / Gece yolcusunun kendileriyle yol bulduğu yıldızlar gibidirler.
وقالت الأنمارية في الجُمْلة من أبنائها: ثَكِلْتُهُمْ إنْ كنتُ أعلمُ أيُّهم أفضلُ، هم كالحَلْقَةِ المُفْرَغَةِ لا يُدْرى أين طرفاها» انتهى كلامُه. وأولُه فظيعٌ جداً كأن العباراتِ ضاقَتْ عليه حتى قال ما قال، وإنْ كان جوابُه حَسَناً فسؤالُه فظيعٌ. وقد تقدَّم الخلافُ في {ياأيها الساحر} في النور.
Enmâriyye de oğullarının tamamı hakkında şöyle demiştir: ‘Hangisinin daha üstün olduğunu biliyorsam onları kaybedeyim! Onlar içi boş halka gibidir, iki ucu nerede bilinmez.’» [Zemahşerî’nin] sözü bitti. Bu sözünün başı son derece çirkindir; sanki ifadeler ona dar gelmiş de bu söylediğini söylemiştir. Gerçi cevabı güzel olsa da sorduğu soru pek çirkindir. {ياأيها الساحر} “Ey büyücü!” lafzındaki ihtilaf daha önce Nûr Suresinde geçmişti.
وقرأ أبو حيوةَ «يَنْكِثُوْن» بكسرِ الكافِ. وهي لغةٌ.
Ebû Hayve, kâf harfinin kesresiyle «يَنْكِثُوْن» şeklinde okumuştur. Bu bir lehçedir.
قوله: {وهذه الأنهار} : يجوزُ في «وهذه» وجهان، أحدهما: أَنْ تكونَ مبتدأةً، والواوُ للحالِ. والأنهارُ صفةٌ لاسمِ الإِشارةِ، أو عطفُ بيانٍ. و «تجري» الخبرُ. والجملةُ حالٌ مِنْ ياء «لي» . والثاني: أنَّ «هذه» معطوفةٌ على «مُلْك مِصْرَ» ، و «تَجْري» على هذا حالٌ أي: أليس مُلْكُ مِصْرَ وهذه الأنهارُ جاريةً أي: الشيئان.
{وهذه الأنهار} “ve şu nehirler” sözü: «وهذه» lafzında iki vecih caizdir. Birincisi: Mübteda olmasıdır, vâv ise hâl içindir. «الأنهارُ» lafzı işaret isminin sıfatı veya atf-ı beyânıdır. «تجري» “akıp duruyor” ise haberdir. Cümle, «لي»deki mütekellim yâ'sından hâldir. İkincisi: «هذه» lafzının «مُلْك مِصْرَ» “Mısır hükümdarlığı” üzerine mâtûf olmasıdır; bu takdirde «تَجْري» hâldir, yani: ‘Mısır hükümdarlığı ve bu nehirler akıp dururken [bana ait] değil mi?’, yani her iki şey.
قوله: «تُبْصِرونَ» العامَّةُ على الخطابِ لِمَنْ ناداه. وقرأ عيسى بكسر النون أي: تُبْصِروني. وفي قراءةِ العامَّةِ المفعولُ محذوفٌ أي: تُبْصِرون مُلْكي وعَظَمتي. وقرأ فهد بن الصقر «يُبْصِرون» بياء الغَيْبة: إمَّا على الالتفاتِ من الخطاب إلى الغَيْبة، وإمَّا رَدًّا على قوم موسى.
«تُبْصِرونَ» “görmüyor musunuz?” sözü: Genel kıraat, seslendiği kimselere hitap sigasıyladır. Îsâ [b. Ömer] nun harfinin kesresiyle [«تُبْصِروني»], yani ‘beni görmüyor musunuz?’ şeklinde okumuştur. Genel kıraatte mef'ûl hazfedilmiştir, yani: ‘Hükümranlığımı ve azametimi görmüyor musunuz?’ demektir. Fehd b. Sakr ise gaib yâ'sı ile «يُبْصِرون» (görmüyorlar mı?) şeklinde okumuştur: Bu ya hitaptan gaibe iltifat yoluyladır ya da Mûsâ'nın kavmine racidir.
قوله: {أَمْ أَنَآ خَيْرٌ} : في «أم» أقوالٌ، أحدها: أنها منقطعةٌ، فتتقدَّرُ ب بل التي لإِضرابِ الانتقال، وبالهمزة التي للإِنكار. والثاني: أنها بمعنى بل فقط، كقوله:
{أَمْ أَنَآ خَيْرٌ} “Yoksa ben daha hayırlı değil miyim?” sözü: «أم» hakkında görüşler vardır. Birincisi: Munkatı' (kesintili) olmasıdır; bu takdirde intikâl idrâbı bildiren ‘بل’ ve inkâr bildiren hemze ile takdir edilir. İkincisi: Yalnızca ‘بل’ (bilakis) mânasında olmasıdır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٤٠٠١ - بَدَتْ مِثْلَ قَرْنِ الشَّمْسِ في رَوْنَق الضُّحى ... وصورتِها أم أنتِ في العينِ أَمْلَحُ
4001 - Kuşluk vaktinin parlaklığında ve sûretinde güneşin ilk ışığı gibi belirdi, / Yoksa sen mi göze daha güzelsin?
أي: بل أنتِ. الثالث: أنها منقطعةٌ لفظاً، متصلةٌ معنىً. قال أبو البقاء: «أمْ هنا منقطعةٌ في اللفظ لوقوع الجملةِ بعدَها في اللفظ، وهي في المعنى متصلةٌ معادِلةٌ؛ إذ المعنى: أنا خيرٌ منه أم لا، وأيُّنا خيرٌ» وهذه عبارةٌ غريبةٌ: أن تكونَ منقطعةً لفظاً، متصلةً معنى، وذلك أنهما معنيان مختلفان؛ فإن الانقطاعَ يَقْتضي إضراباً: إمَّا إبطالاً، وإمّا انتقالاً. الرابع: أنها متصلةٌ، والمعادِلُ محذوفٌ تقديره: أم تُبْصِرون. وهذا لا يجوزُ إلاَّ إذا كانت «لا» بعد أم نحو: أتقومُ أم لا؟ أي: أم لا تقوم. وأزيدٌ عندك أم لا؟ أي: أم لا هو عندك. أمَّا حَذْفُه دون «لا» فلا يجوزُ، وقد جاء حَذْفُ «أم» مع المعادِلِ وهو قليلٌ جداً. قال الشاعر:
Yani: ‘Bilakis sen [daha güzelsin]’ demektir. Üçüncüsü: Lafzen munkatı', mânen muttasıl olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «‘أمْ’ burada lafızda kendisinden sonra cümle geldiği için munkatı'dır; mânada ise muttasıl ve muâdildir; zira mâna: ‘Ben mi ondan daha hayırlıyım yoksa değil miyim, hangimiz daha hayırlıyız?’ şeklindedir.» Bu, lafzen munkatı' mânen muttasıl olması bakımından garip bir ifadedir; çünkü bu ikisi farklı mânalardır; zira munkatı' olmak ya iptal ya da intikâl ifade eden bir idrâbı gerektirir. Dördüncüsü: Muttasıl olması ve muâdilin (denk ögenin) hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: ‘Yoksa görüyor musunuz?’ şeklindedir. Bu ise ancak «أم»den sonra «لا» bulunduğu takdirde caizdir; nitekim «أتقومُ أم لا؟» (Kalkıyor musun yoksa kalkmıyor musun?) yani ‘yoksa kalkmıyor musun’ ve «أزيدٌ عندك أم لا؟» (Zeyd senin yanında mı yoksa değil mi?) yani ‘yoksa senin yanında değil mi’ misallerinde olduğu gibidir. «لا» olmaksızın onun hazfedilmesi ise caiz değildir. «أم» edatının muâdiliyle birlikte hazfedildiği de vaki olmuştur ki bu pek azdır. Şair şöyle demiştir:
٤٠٠٢ - دعاني إليها القلبُ إني لأَمْرِها ... سميعٌ فلا أَدْري أَرُشْدٌ طِلابُها
4002 - Kalbim beni ona çağırdı, doğrusu ben onun emrini / Dinlerim; bilemiyorum onu aramak bir doğruluk mudur?
أي: أم غَيٌّ. وكان الشيخ قد نقل عن سيبويه أنَّ هذه هي «أم»
Yani: ‘Yoksa bir sapıklık mıdır?’ [demektir]. Şeyh [Ebû Hayyân], Sîbeveyh'ten bunun...
المعادِلَةُ أي: أم تُبْصِرُون الأمرَ الذي هو حقيقٌ أَنْ يُبْصَرَ عنده، وهو أنَّه خيرٌ مِنْ موسى. قال: «وهذا القولُ بدأ به الزمخشريُّ فقال:» أم/ هذه متصلة لأنَّ المعنى: أفلا تُبْصِرون أم تُبْصرون، إلاَّ أنه وَضَعَ قولَه: «أنا خيرٌ» موضعَ «تُبْصِرون» ؛ لأنهم إذا قالوا: أنت خيرٌ، فهم عنده بُصَراءُ، وهذا من إنزالَ السببِ منزلةَ المسبب «. قال الشيخ:» وهذا متكلَّفٌ جداً؛ إذ المعادِلُ إنما يكونُ مقابلاً للسابقِ. فإن كان المعادِلُ جملةً فعليةً كان السابقُ جملةً فعليةً أو جملةً اسميةً يتقدَّر منها فعليةٌ، كقوله: {أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} [الأعراف: ١٩٣] لأنَّ معناه: أم صَمَتُّم، وهنا لا تتقدَّرُ منها جملةٌ فعليةٌ؛ لأنَّ قولَه: {أَمْ أَنَآ خَيْرٌ} ليس مقابلاً لقولِه: «أفلا تُبْصِرون» . وإن كان السابقُ اسماً كان المعادِلُ اسماً، أو جملةً فعليةً يتقدَّر منها اسمٌ نحو قولِه:
...muâdile olan «أم» olduğunu nakletmişti; yani: ‘Yoksa onun nezdinde görülmeye layık olan şeyi, yani kendisinin Mûsâ'dan daha hayırlı olduğunu mu görüyorsunuz?’ demektir. [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu görüşe Zemahşerî öncülük etmiş ve şöyle demiştir: ‘Bu «أم» edatı muttasıldır; çünkü mâna: ‘Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?’ şeklindedir. Ne var ki o, ‘أنا خيرٌ’ (ben daha hayırlıyım) sözünü ‘تُبْصِرون’ (görüyorsunuz) yerine koymuştur; zira onlar ‘sen daha hayırlısın’ dediklerinde onun nezdinde basiretli/gören kimseler olurlar; bu da sebebin müsebbeb yerine konulması kabilindendir.’» Şeyh şöyle demiştir: «Bu son derece tekellüflüdür (zorlamadır); çünkü muâdil ancak öncekinin karşılığı olur. Şayet muâdil fiil cümlesi ise önceki de fiil cümlesi veya kendisinden fiil cümlesi takdir edilen bir isim cümlesi olur; nitekim [A'râf Suresi 193. ayetteki] {أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “onları çağırsanız da yoksa sussanız da” ayeti böyledir; çünkü bunun anlamı ‘yoksa sustunuz mu?’ demektir. Burada ise ondan bir fiil cümlesi takdir edilemez; zira {أَمْ أَنَآ خَيْرٌ} “Yoksa ben daha hayırlı değil miyim?” sözü ‘أفلا تُبْصِرون’ “görmüyor musunuz?” sözünün karşılığı değildir. Şayet önceki bir isim ise, muâdil de bir isim veya kendisinden bir isim takdir edilen fiil cümlesi olur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٤٠٠٣ - أمُخْدَجُ اليدَيْنِ أم أَتَمَّتِ ... ف «أتمَّت» معادِلٌ للاسم، فالتقديرُ: أم مُتِمًّا «قلت: وهذا الذي رَدَّه على الزمخشريِّ رَدٌّ على سيبويه؛ لأنه هو السابقُ به، وكذا قولُه أيضاً: إنه لا يُحْذَفُ المعادِلُ بعد» أم «إلاَّ وبعدها» لا «فيه نظرٌ؛ من حيث تجويزُ سيبويه حَذْفُ المعادِلِ دون» لا «فهو رَدٌّ على سيبويهِ أيضاً.
4003 - İki eli eksik doğmuş mu yoksa [ana onu] tam mı doğurdu? / Buradaki «أتمَّت» ismin muâdilidir; takdiri: ‘Yoksa tam mıdır?’ şeklindedir.» Derim ki: [Ebû Hayyân'ın] Zemahşerî'ye yönelttiği bu reddiye, Sîbeveyh'e yöneltilmiş bir reddiyedir; çünkü bunu ilk söyleyen odur. Keza onun, «أم»den sonraki muâdilin ancak ardında «لا» bulunması hâlinde hazfedilebileceğine dair sözü de tartışmalıdır; zira Sîbeveyh muâdilin «لا» olmaksızın hazfedilmesini caiz gördüğüne göre, bu da yine Sîbeveyh'e bir reddiye olmaktadır.
[قوله: {وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ} هذه الجملةُ يجوزُ أَنْ تكونَ معطوفةً على الصلةِ، وأَنْ تكونَ مستأنفةً، وأن تكونَ حالاً] . والعامَّة على» يُبين «مِنْ أبان، والباقر» يَبين «بفتحِها مِنْ بان أي: ظهر.
[{وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ} “neredeyse meramını anlatamayan [kimseden]” sözü: Bu cümlenin sıla cümlesine mâtûf olması, müste'nefe olması ve hâl olması caizdir.] Genel kıraat «أبان» fiilinden gelen «يُبين» şeklindedir. [İmam] Bâkır ise «بان» yani ‘açığa çıktı/belirdi’ fiilinden olmak üzere fetha ile «يَبين» şeklinde okumuştur.
قوله: {أَسْوِرَةٌ} : قرأ حفص «أَسْوِرَة» كأَحْمِرَة. والباقون «أساوِرَة» . فأسْوِرَة جمع سِوار كحِمار وأَحْمِرَة، وهو جمعُ قلةٍ، وأساوِرَة جمعُ إسْوار بمعنى سِوار. يقال: سِوارُ المرأة وإسْوارُها، والأصل: أساوير بالياء، فَعُوِّضَ من حرف المدِّ تاءُ التأنيثِ كزَنادقة. وقيل: بل هي جمعُ أَسْوِرة فهي جمعُ الجمعِ. وقرأ أُبَيٌّ والأعمش - ويُرْوى عن أبي عمرو - «أساوِر» دونَ تاءٍ. ورُوِي عن أُبَيّ أيضاً وعبد الله أساْوِير. وقرأ الضحاك «أَلْقَى» مبنياً للفاعلِ أي الله. و «وأساوِرة» نصباً على المفعولية. و «مِنْ ذَهَبٍ» صفةٌ ل أَساورة. ويجوزُ أَنْ تكون «مِنْ» الداخلةَ على التمييز.
{أَسْوِرَةٌ} “bilezikler” sözü: Hafs, «أَحْمِرَة» vezninde «أَسْوِرَة» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise «أساوِرَة» şeklinde okumuşlardır. «أَسْوِرَة», tıpkı «حِمار» ve «أَحْمِرَة» gibi «سِوار» lafzının cemi kılletidir (azlık çoğulu). «أساوِرَة» ise «سِوار» anlamındaki «إسْوار» lafzının çoğuludur; kadının bileziğine «سِوار» ve «إسْوار» denir. Aslı ye ile «أساوير» şeklindedir; med harfinin yerine, tıpkı «زَنادقة» kelimesinde olduğu gibi müenneslik te'si getirilmiştir. Bir görüşe göre de «أَسْوِرة»nin çoğuludur, yani cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğulu). Übeyy ve A'meş -Ebû Amr'dan da rivayet edildiği üzere- te olmaksızın «أساوِر» şeklinde okumuşlardır. Übeyy ve Abdullah [b. Mes'ûd]'dan «أساْوِير» rivayeti de gelmiştir. Dahhâk fâili Allah olmak üzere ma'lûm olarak «أَلْقَى» ve mef'ûl olarak mansûb olmak üzere «وأساوِرة» şeklinde okumuştur. «مِنْ ذَهَبٍ» ise «أَساورة» için sıfattır. «مِنْ» edatının temyizin başına gelen cer harfi olması da caizdir.
قوله: {آسَفُونَا} : منقولٌ بهمزةِ التعديةِ مِنْ أسِفَ بمعنى غَضِبَ، والمعنى: أَغْضَبونا بمخالَفَتِهم أمرَنا. وفي التفسيرِ: أحزنوا أولياءَنا يعني السَّحَرةَ.
{آسَفُونَا} “Bizi öfkelendirdikleri zaman” sözü: ‘Öfkelendi’ mânasındaki «أسِفَ» fiilinden ta'diye (geçişlilik) hemzesi ile türetilmiştir. Anlamı: Emrimize muhalefet ederek bizi öfkelendirdiler demektir. Tefsirde: ‘Dostlarımızı -yani sihirbazları- üzdüler’ şeklinde de açıklanmıştır.
قوله: {سَلَفاً} : قرأ الأخَوان بضمتين، والباقون
{سَلَفاً} “bir öncü” sözü: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) iki damme ile [«سُلُفاً»], diğerleri ise...
بفتحتين. فأمَّا الأُولى فتحتمل ثلاثةَ أوجهٍ، أحدُها: أنها جمعُ سَليف كرَغيف ورُغُف. وسمع القاسمُ بنُ مَعَن من العرب: «مضى سَليفٌ من الناس» . والسَّليفُ من الناس كالفريقِ منهم. والثاني: أنها جمعُ سالِف كصابِر وصُبُر. والثالث: أنها جمعُ سَلَف كأَسَد وأُسُد. والثانية تحتمل وجهين، أحدهما: أَنْ يكونَ جمعاً لسالِف كحارس وحَرَس، وخادِم وخَدَم. وهذا في الحقيقة اسمُ جمعٍ لا جمعُ تكسيرٍ؛ إذ ليس في أبنيةِ التكسير صيغةُ فَعَل. والثاني: أنه مصدرٌ يُطْلق على الجماعة تقول: سَلَفَ الرجلُ يَسْلُفُ سَلَفاً أي: تقدَّم. وسلَفُ الرجلِ آباؤه المتقدِّمون، والجمع أَسْلافٌ وسُلاف. وقال طفيل:
...iki fetha ile [«سَلَفاً»] okumuşlardır. Birinci kıraat üç veche ihtimallidir. Birincisi: Tıpkı «رَغيف» ve «رُغُف» gibi «سَليف» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Kāsım b. Ma'n Araplardan: «مضى سَليفٌ من الناس» (İnsanlardan bir öncü grup geçip gitti) sözünü işitmiştir; insanlardan «السَّليف», onlardan bir fırka/bölük gibidir. İkincisi: Tıpkı «صابِر» ve «صُبُر» gibi «سالِف» lafzının çoğulu olmasıdır. Üçüncüsü: Tıpkı «أَسَد» ve «أُسُد» gibi «سَلَف» kelimesinin çoğulu olmasıdır. İkinci kıraat ise iki veche ihtimallidir. Birincisi: Tıpkı «حارس - حَرَس» ve «خادِم - خَدَم» gibi «سالِف» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Bu aslında bir cem-i teksîr (kuralsız çoğul) değil, ism-i cemdir; zira cem-i teksîr kalıpları arasında ‘فَعَل’ kalıbı yoktur. İkincisi: Topluluğa ıtlak edilen bir masdar olmasıdır; dersin ki: «سَلَفَ الرجلُ يَسْلُفُ سَلَفاً» yani adam öne geçti, ilerledi. Kişinin «سلَف»i, onun geçmişteki atalarıdır; çoğulu «أَسْلاف» ve «سُلاف» gelir. Tufeyl şöyle demiştir:
٤٠٠٤ - مَضَوْا سَلَفاً قَصْدُ السَّبيلِ عليهمُ ... صُروفُ المنايا بالرجالِ تَقَلَّبُ
4004 - Onlar birer öncü olarak geçip gittiler, dosdoğru yol onlaradır; / Ölümün türlü halleri insanları halden hale sokar.
وقرأ عليٌّ كَرَّم اللَّهُ وجهَه ومجاهد «سُلَفاً» بضم السين وفتح اللام. وفيها وجهان، أشهرُهما: أنه جمعُ سُلْفَة كغُرْفَة وغُرَف، والسُّلْفَةُ الأمة. وقيل: الأصل «سُلُفاً» بضمتين، وإنما أَبْدل من الضمة فتحةً.
Ali kerremallâhu vecheh ve Mücâhid, sîn harfinin dammesi ve lâm harfinin fethasıyla «سُلَفاً» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır; en meşhuru: Tıpkı «غُرْفَة» ve «غُرَف» gibi «سُلْفَة» lafzının çoğulu olmasıdır; «السُّلْفَةُ» ise ümmet (topluluk) demektir. Bir görüşe göre de aslı iki damme ile «سُلُفاً» olup damme fethaya dönüştürülmüştür.
قوله: {مَثَلاً} : إمَّا مفعولٌ ثانٍ إنْ كانت بمعنى صَيَّر، وإلاَّ حالاً.
{مَثَلاً} “bir ibret” sözü: Şayet [«جَعَلْنَا» fiili] dönüştürme (sayyara) anlamındaysa ikinci mef'ûldür, aksi takdirde hâldir.
قوله: «يَصِدُّون» قرأ نافع وابن عامر والكسائي «يَصُدُّون» بضمِ الصادِ. والباقون بكسرِها. فقيل: هما بمعنىً واحدٍ، وهو الصحيحُ، واللفظُ يُقال: صَدَّ يَصِدُّ ويَصُدُّ كعَكَفَ يَعْكِفُ ويَعْكُفُ، ويَعْرُشُ ويَعْرِشُ. وقيل: الضمُّ
«يَصِدُّون» “bağrışıp çağrışıyorlar / gülüşüyorlar” sözü: Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî, sâd harfinin dammesiyle «يَصُدُّون» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise kesre ile [«يَصِدُّون»] okumuşlardır. Her iki okuyuşun aynı mânada olduğu söylenmiştir ki doğru olan da budur; lafız tıpkı «عَكَفَ يَعْكِفُ - يَعْكُفُ» ve «يَعْرُشُ - يَعْرِشُ» gibi «صَدَّ يَصِدُّ - يَصُدُّ» şeklinde söylenir. Bir görüşe göre ise dammeli okuyuş...
مِن الصُّدود، وهو الإِعراضُ. وقد أنكر ابنُ عباسٍ الضمَّ، وقد رُوِي له عن علي ﵄ والله أعلم - قبل بلوغِه تواتُرُه.
...yüz çevirmek anlamına gelen «الصُّدود» kökünden gelir. İbn Abbâs dammeli okuyuşu inkâr etmiştir; onun Ali radıyallâhu anh'tan naklettiği de rivayet edilmiştir -Allah en iyisini bilir- bu da onun tevatür derecesine ulaştığını bilmesinden önce olmalıdır.
قوله: {وقالوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ} : قرأ أهلُ الكوفة بتحقيق الهمزةِ الثانيةِ، والباقون بتسهيلِها بينَ بينَ، ولم يُدْخِلْ أحدٌ مِنْ القرَّاء الذين مِنْ قاعدتِهم الفصلُ بين الهمزتين بألفٍ، ألفاً، كراهةً لتوالي أربعةِ مُتشابهات، وأَبْدل الجميعُ الهمزةَ الثالثة ألفاً. ولا بُدَّ/ مِنْ زيادةِ بيان: وذلك أن «آلِهة» جمعُ إله كعِماد وأَعْمِدَة، فالأصلُ أَأْلِهَة بهمزتين: الأولى زائدةٌ، والثانيةُ فاء الكلمة وقعتِ الثانيةُ ساكنةً بعد مفتوحةٍ وَجَبَ قلْبُها ألفاً كأَمِن وبابِه، ثم دَخَلَتْ همزةُ الاستفهامُ على الكلمةِ، فالتقى همزتان في اللفظ: الأولى للاستفهامِ والثانيةُ همزةُ أَفْعِلة. والكوفيون لم يَعْتَدُّوا باجتماعِهما فأبْقَوْهما على حالِهما. وغيرُهم استثقَل فخفَّفَ الثانيةَ بالتسهيلِ بينَ بينَ، والثالثةُ بألفٍ محضةٍ لم تُغَيَّرْ البتةَ. وأكثرُ أهلِ العصرِ يُقرُّونَ هذا الحرفَ بهمزةٍ واحدة بعدها ألفٌ على لفظِ الخبرِ ولم يقرأْ به أحدٌ من السبعة فيما قَرَأْتُ به، إلاَّ أنَّه رُوِي أنَّ وَرْشاً قرأ كذلك في روايةِ أبي الأَزْهر، وهي تحتملُ الاستفهامَ كالعامَّةِ، وإنما حَذَفَ أداةَ الاستفهامِ لدلالة «أم» عليها وهو كثيرٌ، وتَحْتمل أنَّه قرأه خبراً مَحْضاً وحينئذٍ تكون «أم» منقطعةً فتُقَدَّرُ ب بل والهمزة.
{وقالوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ} “‘Bizim tanrılarımız mı daha hayırlı?’ dediler” sözü: Kûfeliler ikinci hemzeyi tahkik ile, diğerleri ise iki ses arası teshîl ile okumuşlardır. İki hemze arasını bir elif ile ayırma kuralına sahip kurrâdan hiçbiri, birbirine benzer dört harfin peş peşe gelmesini çirkin gördükleri için araya elif sokmamış; hepsi de üçüncü hemzeyi elife tebdil etmiştir. Burada daha fazla açıklama yapmak gerekir: Şöyle ki; «آلِهة» lafzı tıpkı «عِماد - أَعْمِدَة» gibi «إله» kelimesinin çoğuludur; aslı iki hemze ile «أَأْلِهَة» şeklindedir: Birincisi zâiddir, ikincisi ise fâü'l-fiildir. İkincisi fethalı harften sonra sâkin olarak geldiğinde, tıpkı «أَمِنَ» ve benzerlerinde olduğu gibi elife çevrilmesi vacip olmuştur. Ardından kelimenin başına istifhâm hemzesi dahil olmuş ve lafızda iki hemze bir araya gelmiştir: Birincisi istifhâm hemzesi, ikincisi ise «أَفْعِلة» vezninin hemzesidir. Kûfeliler bu ikisinin bir araya gelmesine aldırmamış ve onları oldukları gibi bırakmışlardır. Diğerleri ise bunu ağır bulup ikincisini iki ses arası teshîl ile hafifletmişlerdir; üçüncüsü ise asla değiştirilmeyen katıksız bir eliftir. Çağdaşlarımızın çoğu bu harfi haber lafzı üzere ardından elif gelen tek bir hemze ile okutmaktadırlar; oysa okuduğum rivayetler içinde Yedi imamdan hiçbiri böyle okumamıştır. Ancak Ebü'l-Ezher'in rivayetinde Verş'in böyle okuduğu rivayet edilmiştir. Bu okuyuş genel kıraat gibi istifhâma ihtimallidir; nitekim çokça olduğu üzere «أم» edatının delalet etmesi sebebiyle istifhâm edatı hazfedilmiştir. Katıksız haber olarak okumuş olmasına da ihtimallidir; bu takdirde «أم» munkatı' olur ve ‘بل’ ile hemze şeklinde takdir edilir.
وأمَّا الجماعةُ فهي عندهم متصلةٌ. فقوله: «أم هو» على قراءةِ العامة عطفٌ على «آلهتنا» وهو من عطفِ المفرداتِ. التقدير: أآلهتُنا أم هو خيرٌ أي: أيُّهما خيرٌ. وعلى قراءةِ ورشٍ يكونُ «هو» مبتدأً، وخبرُه محذوفٌ تقديرُه: بل أهو خيرٌ، وليست «أم» حينئذٍ عاطفةً.
Çoğunluğa göre ise «أم» muttasıldır. Genel kıraate göre «أم هو» “yoksa o mu?” sözü «آلهتنا» üzerine mâtûftur ve bu müfredlerin atfındandır. Takdir: ‘Bizim ilahlarımız mı yoksa o mu hayırlı?’, yani ‘hangisi daha hayırlı?’ demektir. Verş'in [haber] kıraatine göre ise «هو» mübteda, haberi ise hazfedilmiştir; takdiri: ‘Bilakis o mu daha hayırlı?’ şeklindedir ve bu takdirde «أم» atıf edatı olmaz.
قوله: «جَدَلاً» مفعولٌ مِنْ أجله أي: لأجلِ الجدلِ والمِراءِ لا لإِظهارِ الحقِّ. وقيل: هو مصدرٌ في موضعِ الحال أي: إلاَّ مُجادِلين.
«جَدَلاً» “tartışmak için” sözü: Mef'ûlün lieclihdir; yani hakkı ortaya çıkarmak için değil, sırf cedel ve münakaşa uğruna demektir. Hâl makamında bir masdar olduğu da söylenmiştir; yani: ‘Ancak tartışmacılar olarak [bunu yaptılar]’ demektir.
وقرأ ابنُ مقسم «جِدالاً» والوجهان جاريان فيه. والظاهر أنَّ «هو» لعيسى كغيره من الضمائر. وقيل: هو للنبي ﷺ.
İbn Miksem «جِدالاً» şeklinde okumuştur ve her iki vecih bunda da geçerlidir. Zahir olan, diğer zamirler gibi «هو» zamirinin de Îsâ'ya ait olmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir.
قوله: {لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} : في «مِنْ» هذه أقوالٌ، أحدها: أنها بمعنى بَدَل أي: لَجَعَلْنا بَدَلكم. ومنه أيضاً {أَرَضِيتُمْ بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} [التوبة: ٣٨] أي بَدَلَها. وأنشد:
{لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} “sizden melekler kılardık” sözü: Buradaki «مِنْ» hakkında görüşler vardır. Birincisi: ‘Bedel (yerine)’ mânasında olmasıdır; yani ‘sizin yerinize melekler kılardık’ demektir. [Tevbe Suresi 38. ayetteki] {أَرَضِيتُمْ بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} “Ahiretin yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?” ayetindeki kullanım da böyledir, yani onun yerine demektir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٠٥ - أخَذُوا المَخاضَ من الفَصيل غُلُبَّةً ... ظُلْماً ويُكْتَبُ للأمير إفالا
4005 - Sütten kesilmiş tay yerine gebe develeri zorla, / Zulümle aldılar ve emîre genç deve diye yazıldı.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٠٠٦ - جارِيَةٌ لم تَأْكُلِ المُرَقَّقَا ... ولم تَذُقْ من البُقولِ الفُسْتقا
4006 - İnce yufka ekmeği yememiş bir câriye, / Bakliyat yerine fıstığın tadına bakmamış.
والثاني: - وهو المشهورُ - أنها تبعيضِيَّةٌ. وتأويلُ الآية عندهم: لَوَلَّدْنا منكم يا رجالُ ملائكةً في الأرض يَخْلُفونكم كما يَخْلُفكم أولادُكم، كما وَلَّدْنا
İkincisi -ki meşhur olan budur-: Tab'îziyye (kısmiyet bildiren) olmasıdır. Onlara göre ayetin tevili: ‘Ey erkekler! Çocuklarınızın sizin yerinizi aldığı gibi yerinizi alacak melekleri yeryüzünde sizden var ederdik; nitekim...
عيسى مِنْ أنثى دونَ ذكرٍ، ذكره الزمخشري. والثالث: أنها تبعيضيَّةٌ. قال أبو البقاء: «وقيل: المعنى: لَحَوَّلْنا بعضَكم ملائكةً» . وقال ابن عطية: «لَجَعَلْنا بَدَلاً مِنْكم» .
...Îsâ'yı da bir erkek olmaksızın yalnız bir dişiden var ettik’ şeklindedir; bunu Zemahşerî zikretmiştir. Üçüncüsü: [Yine] tab'îziyye olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «‘Mâna: Bir kısmınızı meleklere dönüştürürdük’ denilmiştir.» İbn Atiyye ise: «‘Sizin yerinize melekler kılardık’ demektir» demiştir.
قوله: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ} : المشهورُ أنَّ الضمير لعيسى، يعني نزولَه آخر الزمان. وقيل الضميرُ للقرآن أي: فيه عِلْمُ الساعةِ وأهوالُها، أو هو علامةٌ على قُرْبها. وفيه {اقترب لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ} [الأنبياء: ١] {اقتربت الساعة} [القمر: ١] . وقيل: للنبي ﷺ. ومنه «بُعِثْت أنا والساعةُ كهاتَيْن» .
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ} “Şüphesiz o bir ilimdir / bilgidir” sözü: Meşhur olan, zamirin Îsâ'ya ait olmasıdır; yani onun ahir zamanda inişini kastetmektedir. Zamirin Kur'an'a ait olduğu da söylenmiştir; yani kıyametin ve dehşetlerinin bilgisi ondadır veya o, kıyametin yaklaştığına dair bir alamettir; nitekim onda [Enbiyâ Suresi 1. ayetteki] {اقترب لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ} “İnsanların hesabı yaklaştı” ve [Kamer Suresi 1. ayetteki] {اقتربت الساعة} “Kıyamet yaklaştı” ifadeleri yer alır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir; nitekim hadiste geçen «بُعِثْت أنا والساعةُ كهاتَيْن» (Ben ve kıyamet şu iki parmak gibi gönderildik) ifadesi bu kabildendir.
والعامَّةُ على «عِلْم» مصدراً، جُعِل عِلْماً مبالغَةً لَمَّا كان به يَحْصُلُ العِلْمُ، أو لَمَّا كان شَرْطاً يُعْلَم به ذلك أُطْلِق عليه عِلْم. وابن عباس وأبو هُرَيْرَة وأبو مالكِ الغِفاري وزيد بن علي «لَعَلَمٌ» بفتح الفاءِ والعينِ أي: لَشَرْطُ وعَلامةٌ، وقرأ أبو نضرة وعكرمةُ كذلك، إلاَّ أنهما عَرَّفا باللام، فقرآ «للعَلَمُ» أي: لَلْعلامَةُ المعروفةُ.
Genel kıraat masdar olarak «عِلْم» şeklindedir; kendisiyle ilim hasıl olduğu için mübalağa yoluyla ‘ilim’ kılınmıştır veya kendisiyle bu durumun bilindiği bir şart/alamet olduğu için ona ‘ilim’ ıtlak edilmiştir. İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Ebû Mâlik el-Gıfârî ve Zeyd b. Ali ayn ve lâm harflerinin fethasıyla «لَعَلَمٌ» yani ‘bir şart ve alamettir’ şeklinde okumuşlardır. Ebû Nadre ve İkrime de bu şekilde okumuşlar, ancak elif-lâm ile marife kılarak «للعَلَمُ» yani ‘bilinen o alamettir’ şeklinde okumuşlardır.
قوله: {الأخلاء يَوْمَئِذٍ} : مبتدأ، وخبرُه «عَدُوٌّ» . والتنوين في «يومئذٍ» عِوَضٌ عن جملة تقديرُه: يومَ إذْ تَأْتيهم الساعةُ. والعامل في «يَوْمئذ» لفظُ «عَدُوٌّ» أي: عداوتُهم في ذلك اليوم.
{الأخلاء يَوْمَئِذٍ} “Dostlar o gün” sözü: Mübtedadır, haberi ise «عَدُوٌّ» “düşmandırlar” lafzıdır. «يومئذٍ»deki tenvin bir cümleden ivazdır (bedeldir); takdiri: ‘Kıyamet onlara geldiği gün’ şeklindedir. «يَوْمئذ»deki âmil ise «عَدُوٌّ» lafzıdır; yani onların düşmanlığı o gündedir.
قوله: {ياعبادي} : قرا أبو بكرٍ عن عاصمٍ «يا عبادِيَ، لا خَوْفٌ» بفتح الياء. والأخوانَ وابن كثير وحفصٌ بحَذْفِها وصلاً ووقفاً. والباقون بإثباتها ساكنةً. وقرأ العامَّة «لا خوفٌ» بالرفع والتنوينِ: إمَّا مبتدأً، وإمَّا اسماً لها، وهو قليلٌ. وابن محيصن دونَ تنوينٍ على حَذْفِ مضافٍ وانتظارِه: لا خوفُ شيءٍ. والحسنُ وابن أبي إسحاق بالفتح على «لا» التبرئةِ، وهي عندهم أَبْلَغُ.
{ياعبادي} “Ey kullarım!” sözü: Ebû Bekr Âsım'dan yâ harfinin fethasıyla «يا عبادِيَ، لا خَوْفٌ» şeklinde okumuştur. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), İbn Kesîr ve Hafs hem vasl hem de vakıf halinde yâ'yı hazfederek [«يا عبادِ»] okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfini sâkin olarak sâbit tutarak [«يا عبادي»] okumuşlardır. Genel kıraat «لا خوفٌ» lafzını ref ve tenvin ile okumuştur: Bu ya mübtedadır ya da nâdir olmakla birlikte «لا»nın ismidir. İbn Muhaysın muzâfın hazfedilmesi ve beklenmesi üzere tenvinsiz olarak [«لا خوفَ» veya «لا خوفُ»]: ‘Hiçbir şeyin korkusu yoktur (لا خوفُ شيءٍ)’ takdirinde okumuştur. Hasan[-ı Basrî] ve İbn Ebî İshâk ise cinsini nefyeden (tebrie) «لا» üzere fetha ile [«لا خوفَ»] okumuşlardır ki bu onlara göre daha beliğdir.
قوله: {الذين آمَنُواْ} : يجوزُ أَنْ يكونَ نعتاً ل «عبادي» أو بدلاً منه، أو عطف بيانٍ له، أو مقطوعاً منصوباً أو مرفوعاً.
{الذين آمَنُواْ} “İman edenler” sözü: «عبادي» lafzının sıfatı, bedeli veya atf-ı beyânı olması; yahut mansûb veya merfû olarak [övgü kastıyla amilden] kesilmiş (maktû') olması caizdir.
قوله: {يُطَافُ} : قبلَه محذوفٌ أي: يَدْخُلونُ يُطاف. والصِّحافُ: جمعُ صَحْفَة كجَفْنَة وجِفان. قال الجوهري: «الصَّحْفَةُ كالقَصْعَةِ. وقال الكسائيُّ: أعظمُ القَصاعِ الجَفْنةُ، ثم القَصْعَةُ تُشْبِع العَشَرة، ثم الصَّحْفَةُ تُشْبِعُ الخمسةَ، ثم المِئْكَلَة تُشْبِعُ/ الرجلين والثلاثة» . والصَّحيفة: الكتابُ، والجمعُ: صُحُف وصَحَائف. وأمال الكسائيُّ في
{يُطَافُ} “Dolaştırılır” sözü: Öncesinde hazfedilmiş bir ifade vardır; yani: ‘Girerler ve dolaştırılır’ demektir. «الصِّحافُ» kelimesi, tıpkı «جَفْنَة - جِفان» gibi «صَحْفَة» kelimesinin çoğuludur. Cevherî şöyle demiştir: «‘الصَّحْفَةُ’ çanak (el-kas'a) gibidir. Kisâî ise şöyle demiştir: ‘Çanakların en büyüğü ‘الجَفْنة’dir; sonra on kişiyi doyuran ‘القَصْعَة’ gelir; sonra beş kişiyi doyuran ‘الصَّحْفَة’ gelir; sonra iki veya üç kişiyi doyuran ‘المِئْكَلَة’ gelir.’» «الصَّحيفة» ise kitap/sayfa demektir; çoğulu «صُحُف» ve «صَحَائف» gelir. Kisâî bir rivayette...
روايةٍ «بِصحاف» . والأَكْواب جمعٌ. فقيل: هو كالإِبْريق إلاَّ أنه لا عُرْوَةَ له. وقيل: إلاَّ أنه لا خُرْطومَ له. وقيل: إلاَّ أنه لا عُرْوَةَ له ولا خُرْطومَ معاً. قال الجواليقي: «ليتمكَّنَ الشاربُ مِنْ أين شاءَ، فإنَّ العُرْوَةَ تمنعُ من ذلك» .
...«بِصحاف» kelimesinde imâle yapmıştır. «الأَكْواب» çoğuldur. Bunun kulpu bulunmayan ibrik gibi olduğu söylenmiştir. Emziği/burnu bulunmayan ibrik gibi olduğu da söylenmiştir. Hem kulpu hem de emziği bulunmayan kap olduğu da söylenmiştir. Cevâlîkī şöyle demiştir: «İçen kimsenin dilediği taraftan içebilmesi içindir; zira kulp buna engel olur.»
وقال عَدِيّ:
Adî [b. Zeyd] de şöyle demiştir:
٤٠٠٧ - مُتَّكِئاً تَصْفِقُ أبْوابُه ... يَسْعَى عليه العبدُ بالكُوبِ
4007 - Yaslanmış bir haldeyken kapıları rüzgardan çarpıp durur, / Hizmetçi kadehle onun çevresinde koşuşturur.
والتقدير: وأكواب مِنْ ذَهَب أو لم يُرِدْ تَقْييدَها.
Takdiri: ‘Ve altından kadehler’ şeklindedir yahut [altınla] kayıtlandırmayı murad etmemiştir.
قوله: {مَا تَشْتَهِيهِ الأنفس} قرأ نافعٌ وابن عامرٍ وحفصٍ «تَشْتهيه» بإثباتِ العائدِ على الموصول كقوله: {الذي يَتَخَبَّطُهُ الشيطان} [البقرة: ٢٧٥] والباقون بحَذْفِه كقوله: {أهذا الذي بَعَثَ الله رَسُولاً} [الفرقان: ٤١] وهذه القراءةُ شبيهةٌ بقوله: {وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ} [يس: ٣٥] وتقدَّم ذلك في يس،
{مَا تَشْتَهِيهِ الأنفس} “Canların çekeceği şeyler” sözü: Nâfi‘, İbn Âmir ve Hafs, {الذي يَتَخَبَّطُهُ الشيطان} [el-Bakara: 275] “şeytanın çarptığı kimse” ayetinde olduğu gibi ism-i mevsûle dönen aid [zamiri] sâbit tutarak «تَشْتهيه» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise {أهذا الذي بَعَثَ الله رَسُولاً} [el-Furkân: 41] “Allah'ın elçi olarak gönderdiği kimse bu mu?” ayetinde olduğu gibi onu hazfederek okumuşlardır. Bu kıraat, {وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ} [Yâsîn: 35] “ellerinin yaptıklarından” sözüne benzemektedir ve bu [husus] Yâsîn [suresin]de geçmişti.
وهذه الهاءُ في هذه السورةِ رُسِمَتْ في مصاحفِ المدينة والشام، وحُذِفَتْ مِنْ غيرِها. وقد وقع لأبي عبد الله الفاسيِّ شارحِ القصيدِ وَهَمٌ فسَبَقَ قلمُه فكتب: «والهاءُ منه محذوفةٌ في مصاحفِ المدينةِ والشامِ ثابتةٌ في
Bu suredeki bu 'hâ' (هاء) harfi Medine ve Şam mushaflarında yazılmış (resmedilmiş), bunların dışındakilerde ise hazfedilmiştir. el-Kasîde'nin şârihi Ebû Abdillâh el-Fâsî'de bir vehim (yanılma) vuku bulmuş, kalemi sürçerek şöyle yazmıştır: «Ondaki hâ harfi Medine ve Şam mushaflarında hazfedilmiş,
غيرِهما» . أراد أن يكتبَ «ثابتةٌ في مصاحف المدينة والشام محذوفةٌ من غيرِهما» فعكَسَ. وفي مصحفِ عبد الله {تَشْتَهِيهِ الأنفس وَتَلَذُّ الأعين} بالهاء فيهما.
diğerlerinde ise sâbittir.» Oysa ‘Medine ve Şam mushaflarında sâbit, diğerlerinde hazfedilmiştir’ yazmak istemiş fakat tersini yazmıştır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ise her ikisinde de hâ ile {تَشْتَهِيهِ الأنفس وَتَلَذُّ الأعين} [şeklindedir].
قوله: {مِّنْهَا تَأْكُلُونَ} : «مِنْ» تبعيضيةٌ أو ابتدائيةٌ، وقُدِّم الجارُّ لأجلِ الفاصلةِ.
{مِّنْهَا تَأْكُلُونَ} “Onlardan yersiniz” sözü: «مِنْ» teb'îziyye (kısmîlik bildiren) veya ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; câr [ve mecrûr] ise fâsıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle öne geçirilmiştir.
قوله: {لاَ يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} : جملةٌ حاليةٌ، وكذلك {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} : وقرأ عبد الله «وهُمْ فيها» أي: في النار لدلالةِ العذاب عليها.
{لاَ يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} “Onlardan hafifletilmez” sözü: Hâl cümlesidir; {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “onlar orada ümitsizdirler” [cümlesi] de böyledir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise azabın cehenneme delâlet etmesinden ötürü «وهُمْ فيها» yani ‘cehennemde’ şeklinde okumuştur.
قوله: {ولكن كَانُواْ هُمُ الظالمين} : العامَّةُ على الياء خبراً ل «كان» ، و «هم» إمَّا فَصْلٌ وإمَّا توكيدٌ. وقرأ عبد الله وأبو زيدٍ النحويان «الظالمون» على أنَّ «هو» مبتدأٌ. و «الظالمون» خبرُه. والجملةُ خبر كان، وهي لغةُ تميم. قال أبو زيد: «سَمِعْتُهم يَقْرؤون» تَجِدُوْه عند الله هو خيرٌ وأعظمُ أجراً «بالرفعِ. وقال قيس بن ذُرَيح:
{ولكن كَانُواْ هُمُ الظالمين} “Fakat onlar kendileri zâlim idiler” sözü: Genel kıraat «كان»nin haberi olarak yâ ile [«الظالمين» şeklindedir]; «هم» ise ya fasl [zamiri] ya da tekiddir. Nahivci olan Abdullah [b. Ebî İshâk] ve Ebû Zeyd «الظالمون» şeklinde okumuşlardır; buna göre «هو» (yani zamir) mübteda, «الظالمون» ise onun haberidir. Cümle ise «كان»nin haberidir ki bu Temîm lügatidir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: «Onların «تَجِدُوْه عند الله هو خيرٌ وأعظمُ أجراً» [ifadesini] ref ile okuduklarını işittim.» Kays b. Zerîh de şöyle demiştir:
٤٠٠٨ - تَحِنُّ إلى ليلى وأنت تَرَكْتَها ... وكنتَ عليها بالمَلا أنتَ أقدرُ
4008 - Sen onu terk etmişken Leylâ'ya özlem duyuyorsun, / Oysa ona kavuşmaya insanlar içinde en muktedir olan sendin.
برفع» أقدرُ «و» أنت «فصلٌ أو توكيدٌ. قال سيبويه:» بَلَغَنا أنَّ رؤبةَ كان يقولُ: أظنُّ زيداً هو خيرٌ منك «يعني بالرفع.
[Burada] «أقدرُ» kelimesinin ref'i iledir; «أنت» ise fasl veya tekit [zamiri]dir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Bize ulaştığına göre Ru'be ‘Zeyd'in senden daha hayırlı olduğunu zannediyorum (أظنُّ زيداً هو خيرٌ منك)’ dermiş»; yani ref ile.
قوله: {يامالك} : العامَّةُ مِنْ غير ترخيمٍ. وعلي بن أبي طالب وعبدُ الله وابنُ وثَّاب والأعمش «يا مالِ» مرخماً على لغة مَنْ ينتظر. وأبو السِّوار الغَنَويُّ «يا مالُ» مبنياً على الضم على لغةِ مَنْ لا يَنْوي.
{يامالك} “Ey Mâlik!” sözü: Genel kıraat terhimsizdir (son harfi atmadan). Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah, İbn Vessâb ve A'meş ise bekleyen kimsenin lügatine göre (luġatu men yentezır) terhim ile «يا مالِ» şeklinde okumuşlardır. Ebü's-Sivâr el-Ganevî ise niyet etmeyen kimsenin lügatine göre (luġatu men lâ yenvî) damme üzere mebni olarak «يا مالُ» şeklinde okumuştur.
قوله: {أَمْ أبرموا} : أم منقطعةٌ. والإِبرام: الإِتقانُ، وأصلُه في الفَتْلِ. يقال: أَبْرَمَ الحَبْلَ أي: أتقن فَتْلَه، وهو الفَتْلُ الثاني، والأولُ يُقال له: سَحِيل. قال زهير:
{أَمْ أبرموا} “Yoksa onlar kesin olarak mı bağladılar” sözü: «أم» munkatıadır. el-İbrâm (الإِبرام) sağlamlaştırmak demektir; aslı ise bükme işlemindedir. ‘İpi sağlamlaştırdı (أَبْرَمَ الحَبْلَ)’ denir, yani bükümünü sağlam yaptı; bu ikinci bükümdür, birincisine ise «سَحِيل» denir. Züheyr şöyle demiştir:
٤٠٠٩ - لَعَمْرِي لَنِعْمَ السَّيِّدان وُجِدْتُما ... على كل حالٍ مِنْ سَحِيلٍ ومُبرَمِ
4009 - Ömrüme yemin olsun ki siz ne güzel iki efendisiniz, / Kolay veya zor, çözülmüş veya sağlamlaştırılmış her durumda.
قوله: {إِن كَانَ للرحمن} : قيل: هي شرطيةٌ على بابِها. واخْتُلِفَ في تأويلِه فقيل: إنْ صَحَّ ذلك فأنا أولُ مَنْ يَعْبُده لكنه لم يَصِحَّ البتةَ بالدليلِ القاطعِ، وذلك أنَّه عَلَّق العبادةَ بكيْنونة الولدِ، وهي مُحالٌ في نفسِها، فكان المُعَلَّقُ بها مُحالاً مثلَها، فهو في صورةِ إثباتِ الكينونةِ والعبادةِ، وفي معنى نَفْيهِما على أَبْلغِ الوجوهِ وأَقْواها، ذكره الزمخشريُّ. وقيل: إن كان له ولدٌ في زَعْمِكم. وقيل: العابدين بمعنى: الآنفين. مِنْ عَبِدَ يَعْبَدُ إذا اشْتَدَّ أَنَفَةً فهو عَبِدٌ وعابِدٌ. ويؤيِّدُه قراءةُ السُّلَميِّ واليماني «العَبِدين» دون ألفٍ. وحكى الخليل قراءةً غريبةً وهي «العَبْدِيْن» بسكون الباءِ، وهي تخفيفُ قراءةِ
{إِن كَانَ للرحمن} “Eğer Rahmân'ın ... olsaydı” sözü: Aslî kuralı üzere şart edatı olduğu söylenmiştir. Tevilinde ihtilaf edilmiştir: ‘Eğer bu doğru olsaydı ona ilk ibadet eden ben olurdum; fakat bu kesin delille asla doğru olmamıştır’ denilmiştir. Şöyle ki ibadeti çocuğun varlığına bağlamıştır; bu ise bizatihi imkânsızdır, dolayısıyla ona bağlanan şey de onun gibi imkânsız olmuştur. Bu ifade, var oluşu ve ibadeti ispat suretinde olup en beliğ ve en güçlü vecihle her ikisini de nefyetme anlamındadır; bunu Zemahşerî zikretmiştir. Bir görüşe göre: ‘İddianıza göre şayet O'nun bir çocuğu varsa’ demektir. Bir görüşe göre de: «العابدين» kibirlenip reddedenler, gururuna yediremeyenler (el-ânifîn) anlamındadır. «عَبِدَ - يَعْبَدُ» fiilinden gelir; bir kimse şiddetle gurur yapıp çekinirse denir; [ism-i fâili] «عَبِدٌ» ve «عابِدٌ» gelir. Sülemî ve Yemânî'nin elifsiz olarak «العَبِدين» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Halîl, bâ harfinin sükûnu ile «العَبْدِيْن» şeklinde garip bir kıraat nakletmiştir ki bu,
السُّلَمي فأصلها الكسرُ. قال ابنُ عرفة: «يقال: عَبِدَ بالكسر يَعْبَد بالفتح فهو عَبِد، وقلَّما يقال: عابِد، والقرآن لا يجيْءُ على القليلِ ولا الشاذِّ» . قلتُ: يعني فتخريج مَنْ قال: إنَّ العابدين بمعنى الآنفين لا يَصِحُّ، ثم قال كقول مجاهد. وقال الفرزدق:
...Sülemî'nin kıraatinin tahfifidir (hafifletilmişidir), aslı ise kesredir. İbn Arefe şöyle demiştir: «Kesre ile ‘عَبِدَ’, fetha ile ‘يَعْبَدُ’ ve [sıfatı] ‘عَبِد’ denir; ‘عابِد’ denmesi ise pek nâdirdir. Kur'an ise az ve şâz olan üzere gelmez.» Derim ki: Yani «العابدين» lafzının gururuna yediremeyenler (el-ânifîn) anlamında olduğunu söyleyen kimsenin bu tevcihi sahih olmaz; sonra Mücâhid'in kavli gibi demiştir. Ferazdak da şöyle demiştir:
٤٠١٠ - أولئك آبائي فجِئْني بمثْلِهم ... وأَعْبَدُ أنْ أَهْجُوْ كُلَيْباً بدارِمِ
4010 - İşte onlar benim atalarımdır, haydi bana onların gibisini getir! / Ben Dârim [kabilesini övmek için] Küleyb'i hicvetmeyi kendime yediremem (gururuma ağır gelir).
أي: آنَفُ. وقال آخر:
Yani: ‘Gururuma yediremem (ânif olurum).’ Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٠١١ - متى ما يَشَأْ ذو الوُدِّ يَصْرِمْ خليلَه ... ويُعْبَدْ عليه لا مَحالةَ ظالما
4011 - Sevgi sahibi dilediği zaman dostuyla ilişkisini keser, / Ve zâlim olduğu halde kaçınılmaz olarak ona karşı öfkelenip reddeder.
وقال أبو عبيدة: «معناه الجاحِدين» . يقال: عَبَدَني حَقِّي أي: جَحَدنيه. وقال أبو حاتم: «العَبِدُ بكسر الباءِ: الشديدُ الغَضَبِ» ، وهو معنى حسنٌ أي: إنْ كان له ولدٌ على زَعْمِكم فأنا أولُ مَنْ يَغْضَبُ لذلك.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bunun anlamı inkâr edenlerdir (el-câhidîn). ‘عَبَدَني حَقِّي’ denir, yani hakkımı inkâr etti demektir.» Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: «Bâ harfinin kesresiyle ‘العَبِدُ’, şiddetli öfkelenen demektir.» Bu da güzel bir anlamdır; yani: ‘İddianıza göre O'nun çocuğu olsaydı, buna ilk öfkelenen ben olurdum.’
وقيل: «إنْ» نافيةٌ أي: ما كان، ثم أَخْبَرَ بقولِه: {فَأَنَاْ أَوَّلُ العابدين}
«إنْ» edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğu da söylenmiştir; yani: ‘[Çocuğu] olmamıştır’; sonra {فَأَنَاْ أَوَّلُ العابدين} “şu halde ben ibadet edenlerin ilkiyim” sözüyle haber vermiştir.
وتكونُ الفاءُ سببيةً. ومنع مكي أَنْ تكونَ نافيةً قال: «لأنه يُوْهِمُ أنَّك إنما نَفَيْتَ عن الله الولدَ فيما مضى دونَ ما هو آتٍ، وهذا مُحالٌ» .
Fâ harfi ise sebebiyye olur. Mekkî ise onun nâfiye olmasını reddederek şöyle demiştir: «Çünkü bu, Allah'tan çocuğu gelecek zamanda değil de sadece geçmiş zamanda nefyettiğin vehmini verir ki bu imkânsızdır.»
وقد رَدَّ الناسُ على مكيّ، وقالوا: كان قد تَدُلُّ على الدوامِ كقوله: {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} [النساء: ٩٦] إلى ما لا يُحْصَى، والصحيحُ من مذاهبِ النحاةِ: أنها لا تدُلُّ على الانقطاعِ، والقائلُ بذلك يقولُ: ما لم يكنْ قرينة كالآياتِ المذكورةِ. وتقدَّمَ الخلافُ في قراءَتَيْ: وَلَد ووُلْد في مريم.
İlim ehli Mekkî'ye itiraz etmiş ve şöyle demişlerdir: «كَانَ» fiili, sayılamayacak kadar çok olan {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} [en-Nisâ: 96] “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” ayetinde olduğu gibi bazen devamlılığa delâlet eder. Nahivcilerin mezheplerinden sahih olanı ise şudur: O kesintiye delâlet etmez; bunu söyleyen kimse de zikredilen ayetler gibi bir karine bulunmadığı sürece [böyle olduğunu] söyler. «وَلَد» ve «وُلْد» şeklindeki iki kıraat ihtilafı ise Meryem [suresin]de geçmişti.
قوله: {يُلاَقُواْ} : العامَّةُ من المُلاقاةِ. وابنُ محيصن - وتُرْوى عن أبي عمروٍ - «يَلْقَوا» مِنْ لَقِيَ.
{يُلاَقُواْ} “Kavuşsunlar” sözü: Genel kıraat mülâkāt (المُلاقاة) kökündendir. İbn Muhaysın -ve Ebû Amr'dan da rivayet edilir- «لَقِيَ» fiilinden türeyen «يَلْقَوا» şeklinde okumuştur.
قوله: {وَهُوَ الذي فِي السمآء إله} : «في السماء» متعلِّقٌ ب «إله» لأنه بمعنى معبودٌ أي: معبودٌ في السماء ومعبودٌ في الأرض، وحينئذٍ فيقال: الصلة لا تكونُ إلاَّ جملةً أو ما في تقديرِها وهو الظرفُ وعديلُه، ولا شيءَ منها هنا. والجوابُ: أنَّ المبتدأَ حُذِفَ لدلالة المعنى عليه، وذلك المحذوفُ هو العائدُ تقديرُه: وهو الذي في السماءِ إلهٌ، وهو في الأرض إلهٌ، وإنما/ حُذِف لطولِ الصلةِ بالمعمولِ فإنَّ الجارَّ متعلِّقٌ ب إله. ومثلُه «ما أنا بالذي قائلٌ لك سوءاً» .
{وَهُوَ الذي فِي السمآء إله} “Gökte de ilah olan O'dur” sözü: «في السماء» ifadesi «إله» kelimesine mütalliktir; çünkü o ma'bûd (ibadet edilen) anlamındadır, yani: ‘Gökte de ma'bûd, yerde de ma'bûddur.’ Bu durumda şöyle denir: Sıla cümlesi ancak bir cümle veya onun takdirinde olan zarf ile benzeri (câr-mecrûr) olabilir; burada ise bunlardan hiçbiri yoktur. Cevap şudur: Mübteda, anlamın delâlet etmesinden ötürü hazfedilmiştir; o mahzûf olan ise âid [zamiri]dir. Takdiri: ‘O, gökte ilah olandır ve O, yerde ilah olandır (وهو الذي هو في السماءِ إلهٌ، وهو في الأرض إلهٌ)’ şeklindedir. Ancak sıla cümlesi mamûlüyle uzadığı için hazfedilmiştir; zira câr [mecrûr] «إله» kelimesine mütalliktir. ‘Sana kötü bir şey söyleyecek olan ben değilim (ما أنا بالذي قائلٌ لك سوءاً)’ [ifadesi] de böyledir.
وقال الشيخ: «وحَسَّنه طولُه بالعطفِ عليه، كما حَسَّنَ في قولِهم: قائل [
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Tıpkı ‘قائل
لك] شيئاً طولُه بالمعمولِ» . قلت: حصولُه في الآيةِ وفيما حكاه سواءٌ؛ فإن الصلةَ طالَتْ بالمعمولِ في كلَيْهما، والعطفُ أمرٌ زائدٌ على ذلك فهو زيادةٌ في تحسين الحَذْفِ. ولا يجوزُ أَنْ يكونَ الجارُّ خبراً مقدماً، و «إله» مبتدأٌ مؤخرٌ لئلا تَعْرَى الجملةُ مِنْ رابطٍ، إذ يصيرُ نظيرَ «جاء الذي في الدار زيد» . فإن جَعَلْتَ الجارَّ صلةً وفيه ضميرٌ عائدٌ على الموصولِ وجَعَلْتَ «إله» بدلاً منه. قال أبو البقاء: «جاز على ضَعْفٍ؛ لأن الغَرَض الكليَّ إثباتُ الإِلهيةِ لا كونُه في السماء والأرض، فكان يَفْسُدُ أيضاً من وجهٍ آخرَ وهو قولُه: {وَفِي الأرض إله} لأنه معطوفٌ على ما قبلَه، وإذا لم تُقَدِّرْ ما ذكرْنا صار منقطعاً عنه وكان المعنى: أنَّ في الأرض إلهاً» انتهى. وقال الشيخ: «ويجوزُ أَنْ تكونَ الصلةُ الجارَّ والمجرورَ، والمعنى: أنه فيهما بألوهِيَّتِه وربُوبِيَّتِه، إذ يَستحيل حَمْلُه على الاستقرار» .
لك شيئاً’ (sana bir şey söyleyen) sözlerinde mamûl ile uzamasının [hazfi] güzelleştirdiği gibi, üzerine atıf yapılmasıyla [sıla cümlesinin] uzaması da bunu güzelleştirmiştir.» Derim ki: Bunun ayette gerçekleşmesi ile onun naklettiği şeyde gerçekleşmesi birdir; zira her ikisinde de sıla cümlesi mamûlü ile uzamıştır; atıf ise buna ilave bir durumdur, dolayısıyla hazfin güzelleşmesinde bir ziyadeliktir. Câr [ve mecrûr]un mukaddem haber, «إله» kelimesinin de muahhar mübteda olması caiz değildir; aksi takdirde cümle bir râbıttan (bağlantı zamirinden) yoksun kalır, çünkü bu ‘Evde Zeyd olan kimse geldi (جاء الذي في الدار زيد)’ ifadesinin benzeri olur. Şayet câr [ve mecrûr]u, içinde mevsûle dönen bir zamir barındıran sıla yapar ve «إله» kelimesini de ondan bedel kılarsan, Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Zayıf olmakla birlikte caizdir; çünkü asıl gaye O'nun gökte ve yerde bulunması değil, ilahlığının ispatıdır. Ayrıca bu diğer bir yönden de fasit olurdu ki o da {وَفِي الأرض إله} “yerde de ilah olan” sözüdür. Çünkü bu öncesine matuftur; zikrettiğimiz takdiri yapmadığın takdirde ondan kopuk hale gelir ve anlam ‘Yerde bir ilah vardır’ şeklinde olurdu.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Sılanın câr ve mecrûr olması da caizdir; bu durumda anlam, O'nun uluhiyeti ve rububiyetiyle her ikisinde olmasıdır; zira bunu mekânsal yerleşmeye (istikrâr) hamletmek imkânsızdır.»
وقرأ عمرُ وعلي وعبد الله في جماعة {وَهُوَ الذي فِي السمآء الله} ضُمِّن العَلَمُ أيضاً معنى المشتقِّ، فيتعلَّقُ به الجارُّ. ومثله «هو حاتمٌ في طَيِّئ» أي: الجوادُ فيهم. ومثلُه: فرعون العذاب.
Ömer, Ali, Abdullah ve bir grup {وَهُوَ الذي فِي السمآء الله} şeklinde okumuşlardır; burada özel isim de müştak (türemiş) anlamı tazammun etmiştir, dolayısıyla câr [ve mecrûr] ona mütallik olur. Tıpkı ‘O, Tayy kabilesi içinde Hâtim'dir (هو حاتمٌ في طَيِّئ)’ yani ‘onların cömerdidir’ ifadesi gibidir. «فرعون العذاب» (azabın firavunu/şiddetlisi) ifadesi de böyledir.
قوله: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} : الأخَوان وابن كثير بالياء مِنْ تحتُ، والباقون بالتاء مِنْ فوقُ، وهو في كلَيْهما مبني للمفعول. وقُرئ بالخطاب مبنياً للفاعل.
{وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Ve O'na döndürüleceksiniz” sözü: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ve İbn Kesîr alttan iki noktalı yâ ile [«يُرْجَعُونَ»], diğerleri ise üstten iki noktalı tâ ile [«تُرْجَعُونَ»] okumuşlardır; her ikisinde de meçhul (mebnî lil-mef'ûl)dür. Hitap ile etken (mebnî lil-fâil) olarak [«تَرْجِعُونَ»] da okunmuştur.
وقرأ العامَّةُ أيضاً «يَدْعُوْنَ» بياء الغَيْبة والضميرُ للموصل. والسلمي وابنُ وثابٍ بتاء الخطاب، والأسود بن يزيد بتشديد الدالِ، ونُقِل عنه القراءةُ مع ذلك بالتاء والياء.
Genel kıraat «يَدْعُوْنَ» lafzını gaib yâ'sı ile okumuştur; zamir mevsûle aittir. Sülemî ve İbn Vessâb muhatap tâ'sı ile [«تَدْعُونَ»], Esved b. Yezîd ise dâl harfinin şeddesiyle [«يَدَّعُونَ»] okumuştur; bununla birlikte ondan hem tâ hem de yâ ile okuduğu da nakledilmiştir.
قوله: {إِلاَّ مَن شَهِدَ بالحق} : فيه قولان، أحدهما: أنه متصلٌ والمعنى: إلاَّ مَنْ شهد بالحقِّ كعُزَيْرٍ والملائكةِ، فإنهم يملكون الشفاعةَ بتمليك اللَّهِ إياهم لها. وقيل: هو منقطعٌ بمعنى: أنَّ هؤلاءِ لا يَشْفَعُون إلاَّ فيمَنْ شَهِد بالحقِّ، أي: لكن مَنْ شَهِدَ بالحق يَشْفَعُ فيه هؤلاء، كذا قَدَّروه. وهذا التقديرُ يجوزُ فيه أَنْ يكونَ الاستثناءُ متصلاً على حَذْفِ المفعولِ، تقديرُه: ولا يملكون الذين يَدْعُون مِنْ دونه الشفاعةَ في أحدٍ إلاَّ فيمَنْ شَهِدَ.
{إِلاَّ مَن شَهِدَ بالحق} “Ancak hakka şahitlik eden kimse müstesna” sözü: Bu hususta iki görüş vardır; birincisi: Muttasıldır ve anlamı: ‘Üzeyr ve melekler gibi hakka şahitlik edenler müstesna; zira onlar, Allah'ın kendilerine yetki vermesiyle şefaate mâlik olurlar’ şeklindedir. Munkatı olduğu da söylenmiştir; anlamı şudur: ‘Bunlar ancak hakka şahitlik eden kimseye şefaat ederler’; yani ‘Fakat hakka şahitlik eden kimseye bunlar şefaat ederler’ şeklinde takdir etmişlerdir. Bu takdirde istisnanın mef'ûlün hazfiyle muttasıl olması da caizdir; takdiri: ‘O'ndan başka yalvardıkları kimseler, hakka şahitlik eden kimseden başkası için şefaate mâlik olamazlar (ولا يملكون الذين يَدْعُون مِنْ دونه الشفاعةَ في أحدٍ إلاَّ فيمَنْ شَهِدَ)’ şeklindedir.
وقرأ العامَّة «فأنَّى يُؤْفَكون» بالغَيْبة. ورُوي عن أبي عمروٍ بالخطاب.
Genel kıraat «فأنَّى يُؤْفَكون» lafzını gaib sîgasıyla okumuştur. Ebû Amr'dan ise muhatap [«تُؤْفَكون»] sîgasıyla rivayet edilmiştir.
قوله: {وَقِيلِهِ} : قرأ حمزةُ وعاصمٌ بالجرِّ. والباقون بالنصب. فأمَّا الجرُّ فعلى وجهَيْن، أحدهما: أنَّه عطفٌ على «الساعة» أي: عنده عِلْمُ قيلِه، أي: قولِ محمدٍ أو عيسى ﵉. والقَوْلُ والقالُ والقِيْلُ بمعنى واحد جاءَتْ المصادرُ على هذه الأوزانِ. والثاني: أنَّ الواوَ
{وَقِيلِهِ} “Ve onun sözü” sözü: Hamza ve Âsım cer ile [«وَقِيلِهِ»] okumuşlardır. Diğerleri ise nasb ile [«وَقِيلَهُ»] okumuşlardır. Cer kıraatine gelince, bu iki vecih üzeredir; birincisi: «الساعة» kelimesine matuftur; yani: ‘Onun sözünün ilmi O'nun katındadır’, yani Muhammed veya Îsâ aleyhimesselâm'ın sözünün [ilmi]. «القَوْلُ», «القالُ» ve «القِيْلُ» aynı anlamdadır; masdarlar bu vezinlerde gelmiştir. İkincisi ise vâv harfinin...
للقَسم. والجوابُ: إمَّا محذوفٌ تقديرُه: لتُنْصَرُنَّ أو لأَفْعَلَنَّ بهم ما أريد، وإمَّا مذكورٌ وهو قولُه: {إِنَّ هؤلاء قَوْمٌ لاَّ يُؤْمِنُونَ} ذكره الزمخشريُّ.
...yemin için olmasıdır. Cevabı ise ya ‘Mutlaka yardım olunacaksın’ yahut ‘Onlara dilediğimi yapacağım’ takdirinde mahzûftur, ya da {إِنَّ هؤلاء قَوْمٌ لاَّ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunlar inanmayan bir kavimdir” sözü olarak zikredilmiştir; bunu Zemahşerî zikretmiştir.
وأمَّا قراءةُ النصبِ ففيها ثمانيةُ أوجهٍ، أحدُها: أنَّه منصوبٌ على محلِّ «الساعة» . كأنَّه قيل: إنه يَعْلَمُ الساعةَ ويعْلَمُ قِيْله كذا. الثاني: أنَّه معطوفٌ على «سِرَّهم ونجواهم» أي: لا نعلم سِرَّهم ونجواهم ولا نعلمُ قِيْلَه. الثالث: عطفٌ على مفعولِ «يكتُبون» المحذوفِ أي: يكتبون ذلك ويكتبون قيلَه كذا أيضاً. الرابع: أنَّه معطوفٌ على مفعولِ «يعلمون» المحذوفِ أي: يَعْلمون ذلك ويعلمون قيلَه. الخامس: أنه مصدرٌ أي: قالَ قيلَه. السادس: أَنْ ينتصِبَ بإضمارِ فعلٍ أي: اللَّهُ يعلمُ قيلَ رسولِه وهو محمدٌ ﷺ. السابع: أَنْ ينتصِبَ على محلِّ «بالحق» أي: شَهِدَ بالحقِّ وبِقيْلِه. الثامن: أَنْ ينتصِبَ على حَذْفِ حرفِ القسمِ كقوله:
Nasb kıraatine gelince, bunda sekiz vecih vardır; birincisi: «الساعة» kelimesinin mahalli üzerine mansûb olmasıdır. Sanki şöyle denmiş gibidir: ‘Şüphesiz O kıyameti bilir ve onun böyle olan sözünü bilir.’ İkincisi: «سِرَّهم ونجواهم» üzerine matuftur; yani: ‘Biz onların sırlarını ve fısıldaşmalarını bilmeyiz ve onun sözünü de bilmeyiz [sanıyorlar].’ Üçüncüsü: «يكتُبون» fiilinin mahzûf mef'ûlü üzerine matuftur; yani: ‘Bunu yazarlar ve onun böyle olan sözünü de yazarlar.’ Dördüncüsü: «يعلمون» fiilinin mahzûf mef'ûlü üzerine matuftur; yani: ‘Bunu bilirler ve onun sözünü bilirler.’ Beşincisi: Masdar olmasıdır; yani ‘Sözünü söyledi (قالَ قيلَه)’ takdirindedir. Altıncısı: Bir fiilin gizlenmesiyle mansûb olmasıdır; yani: ‘Allah Resûlü'nün -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- sözünü bilir.’ Yedincisi: «بالحق» ifadesinin mahalli üzerine mansûb olmasıdır; yani: ‘Hakka ve onun sözüne şahitlik etti.’ Sekizincisi: Yemin harfinin hazfedilmesiyle mansûb olmasıdır; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
٤٠١٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فذاك أمانةَ اللَّهِ الثَّريدُ
4012 - ... / Allah'ın emanetine yemin olsun ki o tirittir.
وقرأ الأعرجُ وأبو قلابةَ ومجاهدٌ والحسنُ بالرفع، وفيه أوجه [أحدها:] الرفعُ عطفاً على «علمُ الساعةِ» بتقديرِ مضافٍ أي: وعنده عِلْمُ قِيْلِه، ثم حُذِفَ وأُقيم هذا مُقامَه. الثاني: أنَّه مرفوعٌ بالابتداءِ، والجملةُ مِنْ قولِه: «يا رب» إلى آخره هي الخبر. الثالث: أنه مبتدأٌ وخبرُه محذوفٌ تقديرِه: وقيلُه كيتَ وكيتَ مَسْموعٌ أو مُتَقَبَّلٌ. الرابع: أنه مبتدأ وأصلُه القسمُ كقولِهم: «ايمُنُ الله» و «لَعَمْرُ الله» فيكونُ خبرُه محذوفاً. والجوابُ كما تقدَّم، ذَكرَه الزمخشري أيضاً.
A'rec, Ebû Kılâbe, Mücâhid ve Hasan [ise] ref ile [«وَقِيلُهُ»] okumuşlardır; bunda [birkaç] vecih vardır: [Birincisi:] Muzâf takdiriyle «علمُ الساعةِ» lafzına matuf olarak merfû olmasıdır; yani: ‘Ve O'nun katında sözünün ilmi de vardır’; sonra [muzâf] hazfedilmiş ve bu onun yerine geçirilmiştir. İkincisi: Mübtedâ olarak merfû olmasıdır; «يا رب» sözünden sonuna kadar olan cümle ise haberdir. Üçüncüsü: Mübteda olup haberinin mahzûf olmasıdır; takdiri: ‘Onun şöyle şöyle olan sözü işitilmiştir veya kabul edilmiştir’ şeklindedir. Dördüncüsü: Mübteda olup aslının ‘Allah'a yemin olsun (ايمُنُ الله)’ ve ‘Allah'ın ömrüne yemin olsun (لَعَمْرُ الله)’ sözlerinde olduğu gibi yemin olmasıdır; bu durumda haberi mahzûf olur. [Yeminin] cevabı ise önceden geçtiği gibidir; bunu da Zemahşerî zikretmiştir.
واختار القراءةَ بالنصب جماعةٌ. قال النحاس: «القراءةُ البَيِّنَةُ بالنصب من جهتَيْن، إحداهما: أنَّ التفرقةَ بين المنصوبِ وما عُطِفَ عليه مُغْتَفَرَةٌ بخلافِها بين المخفوضِ وما عُطِفَ عليه. والثانيةُ تفسيرُ أهلِ التأويل بمعنى النصب» . قلت: وكأنَّه يُريدُ ما قال أبو عبيدة قال: «إنما هي في التفسيرِ: أم يَحْسَبون أنَّا لا نَسْمع سِرَّهم ونجواهم ولا نسمعُ قِيْلَه يا رب. ولم يَرْتَضِ الزمخشريُّ من الأوجهِ المتقدمةِ شيئاً، وإنما اختار أَنْ تكونَ قَسَماً في القراءاتِ الثلاثِ، وتقدَّم تحقيقُها.
Bir topluluk nasb ile olan kıraati tercih etmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: «Nasb ile olan kıraat iki yönden açıktır; birincisi: Mansûb ile üzerine matuf kılınan şeyin arasının ayrılması hoş görülür, mecrûr ile üzerine matuf kılınan şeyin arası ise böyle değildir. İkincisi de tevil ehlinin tefsirinin nasb anlamında olmasıdır.» Derim ki: Sanki o, Ebû Ubeyde'nin dediği şu sözü kastetmektedir: «Tefsirde anlamı ancak şöyledir: ‘Yoksa bizim onların sırlarını ve fısıldaşmalarını işitmediğimizi ve onun ‘Ey Rabbim!’ sözünü işitmediğimizi mi sanıyorlar?’» Zemahşerî ise geçen vecihlerden hiçbirini beğenmemiş, bilakis her üç kıraatte de [ifadenin] yemin olmasını tercih etmiştir; bunun tahkiki ise önceden geçmişti.
وقرأ أبو قلابة» يا رَبَّ «بفتح الباءِ على قَلْب الياء ألفاً ثم حَذََفَها مُجْتَزِئاً عنها بالفتحة كقولِه:
Ebû Kılâbe, yâ harfini elife kalbedip ardından [şairin] şu sözünde olduğu gibi elifin yerine fetha ile yetinerek onu hazfetmek suretiyle bâ harfinin fethasıyla «يا رَبَّ» şeklinde okumuştur:
٤٠١٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... بلَهْفَ ولا بِلَيْتَ. . . . . . . . . . . . . . . . .
4013 - ... / Ne 'eyvah' ile ne de 'keşke' ile...
والأخفشُ يَطَّرِدُها.
Ahfeş ise bunu genel bir kural (muttarid) sayar.
قوله: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} : قرأ نافعٌ وابنُ عامر «تَعْلمون» بالخطاب التفاتاً، والباقون بالغَيْبة نظراً لِما تقدَّم.
{فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler” sözü: Nâfi‘ ve İbn Âmir iltifat sanatı olarak muhatap sîgasıyla «تَعْلمون» şeklinde, diğerleri ise öncesine riayetle gaib sîgasıyla [«يَعْلَمُونَ» şeklinde] okumuşlardır.