Binûn

Câsiye — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {مِن بَعْدِ الله} أي: مِنْ بعد إضلالِ الله إياه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِ الله} “Allah'tan sonra” sözü; yani: 'Allah'ın onu saptırmasından sonra' demektir.

قوله: {وَقَالُواْ مَا هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} : تقدَّم نظيرُ هذه الآياتِ كلِّها. وقرأ زيد بن علي «نُحْيا» بضمِّ النون.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَالُواْ مَا هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} “Dediler ki: O ancak bizim hayatımızdır” sözü: Bu ayetlerin tamamının benzeri daha önce geçmişti. Zeyd b. Ali nun'un zammesiyle 'nuhyâ' şeklinde okumuştur.

قوله: {مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ} : العامَّةُ على نصب الحجة. وزيد بن علي وعمرو بن عبيد وعبيد بن عمير بالرفع وتقدَّمَ تأويلُ

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ} “onların delili olmadı” sözü: Genel kıraat (cumhûr) 'el-huccete' kelimesinin nasbı iledir. Zeyd b. Ali, Amr b. Ubeyd ve Ubeyd b. Umeyr ise ref ile okumuşlardır ve bunun tevili daha önce geçmişti.

ذلك، و «ما كان» جوابُ «إذا» الشرطية. وجعله الشيخُ دليلاً على عدمِ إعمالِ جواب «إذا» فيها؛ لأن «ما» لا يعمل ما بعدها فيما قبلها قال: «وخالفَتْ غيرَها مِنْ أدواتِ الشرطِ، حيث لم تقترنْ الفاءُ بجوابِها إذا نُفِي ب» ما «.

'Mâ kâne', şart edatı olan 'izâ'nın cevabıdır. Şeyh [Ebû Hayyân], 'izâ'nın cevabının onda amel etmediğine bunu delil getirmiştir; zira 'mâ'dan sonra gelen [amel unsuru], 'mâ'dan öncekinde amel etmez. Şöyle demiştir: «'Mâ' ile olumsuz kılındığında cevabına fâ bitişmediği için diğer şart edatlarına muhalefet etmiştir.»

قوله: {وَيَوْمَ تَقُومُ} : في عامِله وجهان، أحدُهما: أنه «يَخْسَرُ» ويومئذٍ بدلٌ مِنْ «يومَ تَقومُ» ، التنوينُ على هذا تنوينُ عوضٍ من جملةٍ مقدرةٍ، ولم يتقدَّم من الجمل إلاَّ «تقومُ الساعةُ» فيصير التقديرُ: ويومَ تقومُ الساعةُ يومئذٍ تقومُ الساعةُ. وهذا الذي قَدَّروه ليس فيه مزيدُ فائدةٍ، فيكونُ بدلاً توكيدياً. والثاني: أن العاملَ فيه مقدرٌ. قالوا: لأنَّ يومَ القيامةِ حالةٌ ثالثةٌ ليسَتْ بالسماءِ ولا بالأرضِ؛ لأنهما يتبدَّلان فكأنه قيل: ولله مُلْكُ السماواتِ والأرضِ، والمُلْكُ يومَ تقومُ. ويكون قولُه «يومئذ» معمولاً ليَخْسَرُ. والجملةُ مستأنفةٌ من حيث اللفظُ، وإنْ كان لها تعلُّقٌ بما قبلَها مِنْ حيث المعنى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَوْمَ تَقُومُ} “ve koptuğu gün” sözünün amilinde iki vecih vardır: Birincisi: Âmilin 'yahseru' olmasıdır, 'yevmeizin' ise 'yevme tekûmu'dan bedeldir. Bu durumda tenvin, takdir edilen bir cümleden ivaz (bedel) tenvinidir. Daha önce geçen cümlelerden sadece 'tekûmu's-sâatu' vardır; bu durumda takdir: 'Ve yevme tekûmu's-sâatu yevmeizin tekûmu's-sâatu' şeklinde olur. Onların bu takdirinde ise ilave bir fayda yoktur, dolayısıyla pekiştirme (te'kid) bedeli olur. İkincisi: Âmilin mukadder olmasıdır. Şöyle demişlerdir: Çünkü kıyamet günü ne semâda ne de yerdedir, [onlar] değişeceği için üçüncü bir durumdur; sanki şöyle denilmiştir: 'Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır, [kıyametin] koptuğu gün mülk de [O'nundur]'. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın 'yevmeizin' sözü 'yahseru' fiilinin ma'mûlü olur. Cümle, anlam bakımından öncesiyle bir irtibatı bulunsa da lafız cihetiyle müstânifedir (yeni bir başlangıçtır).

قوله: {جَاثِيَةً} : حالٌ؛ لأنَّ الظاهرَ أنَّ الرؤيةَ بَصَرِيَّة. والجاثية أي: على الرُّكَبِ؛ لأنَّها خائفةٌ والمذنبُ مُسْتَوْفِزٌ. وقيل: مجتمعةً، ومنه: الجُثْوَةُ للقَبْر لاجتماع الأحجارِ عليه. قال:

Cenâb-ı Hakk'ın: {جَاثِيَةً} “diz çökmüş olarak” sözü: Haldir; zira zahir olan, görmenin gözle (basarî) olmasıdır. 'Câsiye', yani: Dizleri üzerinde duran demektir; çünkü o korkmaktadır, günahkâr ise tetiktedir (müstevfizdir). Bir araya toplanmış [olarak] manasına geldiği de söylenmiştir; üzerine taşların toplanması sebebiyle kabre 'cüsve' denmesi de bu köktendir. Şair şöyle demiştir:

٤٠٣٥ - تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرابٍ عليهما ... صَفائِحٌ صُمٌّ مِنْ صَفِيْحٍ مُنَضَّدِ

4035 - Topraktan iki yığın görürsün, üzerlerinde ... dizilmiş yassı taşlardan sert levhalar olan.

وقُرِئ «جاذِيَةً» بالذال المعجمة، وهو أشدُّ اسْتيفازاً من الجاثي.

Noktalı zel ile 'câziyeten' şeklinde de okunmuştur ki bu, diz çökmüş kimseden (câsîden) daha şiddetli bir tetikte olma durumudur.

قوله: «كلُّ أمةٍ» العامَّةُ على الرفعِ بالابتداءِ. و «تُدْعى» خبرُها. ويعقوب بالنصبِ على البدلِ مِنْ «كُلُّ أمة» الأولى بدلِ نكرةٍ موصوفةٍ مِنْ مِثْلها.

Cenâb-ı Hakk'ın: 'Küllü ümmetin' sözü: Genel kıraat (cumhûr) mübteda olarak ref iledir. 'Tud'â' ise onun haberidir. Ya'kûb ise, birinci 'küllü ümmetin' ifadesinden sıfat almış bir belirsiz ismin (nekranın) benzerinden bedel kılınması yoluyla nasb ile okumuştur.

قوله: «اليومَ تُجْزَوْن» هذه الجملةُ معمولةٌ لقولٍ مضمرٍ التقديرُ: يُقال لهم: اليومَ تُجْزَوْن. واليومَ معمولٌ لِما بعدَه «وما كُنتم» هو المفعولُ الثاني.

Cenâb-ı Hakk'ın: 'El-yevme tüczevne' sözü: Bu cümle gizli bir sözün (kavlin) ma'mûlüdür, takdiri: 'Onlara: Bugün cezalandırılacaksınız/karşılığını alacaksınız denir' şeklindedir. 'El-yevme' sonrasının ma'mûlüdür, 've mâ küntüm' ise ikinci mef'ûldür.

قوله: {يَنطِقُ} : يجوزُ أَنْ يكونَ حالاً، وأَنْ يكونَ خبراً ثانياً، وأَنْ يكونَ «كتابُنا» بدلاً و «يَنْطِقُ» خبرٌ وحده. و «بالحق» حال.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَنطِقُ} “söylüyor” sözü: Hal olması caizdir, ikinci haber olması caizdir ve 'kitâbunâ'nın bedel, 'yentıku'nun ise tek başına haber olması da caizdir. 'Bi'l-hakkı' ise haldir.

قوله: {أَفَلَمْ} : هو على إضمارِ القولِ أيضاً. وقدَّر الزمخشريُّ على عادتِه جملةً بين الهمزةِ والفاءِ أي: ألَمْ تَأْتِكم رُسُلي فلم تكنْ آياتي.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَلَمْ} “öyle değil miydi?” sözü: Bu da aynı şekilde sözün (kavlin) takdiri üzerinedir. Zemahşerî adetine binaen hemze ile fâ arasında bir cümle takdir etmiştir; yani: 'Size elçilerim gelmedi mi ki ayetlerim [okunmuş] olmasın?' demektir.

قوله: {إِنَّ وعْدَ الله} : العامَّةُ على كسرِ الهمزةِ: لأنها مَحْكِيَّةٌ بالقولِ. والأعرج وعمرو بن فائد بفتحها. وذلك مُخَرَّجٌ على لغة سُلَيْمٍ: يُجْرُون القولَ مُجْرى الظنِّ مطلقاً. وفيه قولُه:

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ وعْدَ الله} “Şüphesiz Allah'ın vaadi” sözü: Genel kıraat (cumhûr) söz ile hikaye edildiği için hemzenin kesrası iledir. A'rec ve Amr b. Fâid ise hemzenin fethası ile okumuşlardır. Bu, kavli mutlak olarak zan yerine koyan Süleym kabilesinin lehçesine dayandırılmıştır. Şairin şu sözünde de bu yer almaktadır:

٤٠٣٦ - إذا قلتُ أنِّي آيِبٌ أهلَ بلدةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4036 - 'Bir beldenin ehline döneceğimi' zannettiğim (söylediğim) zaman... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

قوله: «والساعةُ» قرأ حمزة بنصبِها عطفاً على «وعدَ الله» . والباقون برفعها، وفيه ثلاثةُ أوجهٍ: الابتداءُ وما بعدها من الجملةِ المنفيَّة خبرُها. الثاني: العطفُ على محلِّ اسم «إنَّ» لأنَّه/ قبل دخولِها مرفوعٌ بالابتداءِ. الثالث: أنه عطفٌ على محلِّ «إنَّ» واسمِها معاً؛ لأنَّ بعضَهم كالفارسيِّ والزمخشريِّ يَرَوْنَ أنَّ ل «إنَّ» واسمِها موضعاً، وهو الرفعُ بالابتداء.

Cenâb-ı Hakk'ın: 'Ve's-sâatu' sözü: Hamza, 'va'dallâhi' üzerine atfederek nasb ile okumuştur. Geri kalanlar ise ref ile okumuşlardır ve bunda üç vecih vardır: Mübteda olması ve sonrasındaki olumsuz cümlenin onun haberi olmasıdır. İkincisi: 'İnne'nin isminin mahalline atfedilmesidir; çünkü o, ['inne'] girmeden önce mübteda olarak merfûdur. Üçüncüsü: 'İnne' ve isminin birlikte mahalline atfedilmiş olmasıdır; çünkü Fârisî ve Zemahşerî gibi bazısı, 'inne' ve isminin bir mahalli olduğunu, onun da mübtedalık ile ref olduğunu kabul ederler.

قوله: «إلاَّ ظَنَّاً» هذه الآيةُ لا بُدَّ فيها مِنْ تأويلٍ: وذلك أنه يجوزُ تفريغُ العاملِ لِما بعده مِنْ جميعِ معمولاته، مرفوعاً كان أو غيرَ مرفوعٍ، إلاَّ المفعولَ المطلقَ فإنه لا يُفَرَّغُ له. لا يجوزُ «ما ضَرَبْتَ إلاَّ ضَرْباً» كأنه لا فائدةَ فيه؛ وذلك أنه بمنزلةِ تكريرِ الفعلِ فكأنَّه في قوةِ «ما ضرَبْتُ إلاَّ ضرَبْتُ» . وكانَتْ هذه العلةُ خَطَرَتْ لي حتى رأيتُ مكِّياً وأبا البقاءِ نَحَوا إليها فللَّه الحمدُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: 'İllâ zannen' sözü: Bu ayette mutlaka bir tevil gereklidir. Şöyle ki: Âmilin, merfû olsun veya olmasın, mef'ûl-i mutlak hariç bütün ma'mûlleri için sonrasına boşaltılması (tefriği) caizdir; zira mef'ûl-i mutlak için tefriğ yapılmaz. 'Mâ darabte illâ darben' (Vurmaktan başka bir şey vurmadın) denmesi caiz değildir, sanki bunda bir fayda yoktur; çünkü bu, fiilin tekrarı mesabesindedir, dolayısıyla 'Mâ darabtü illâ darabtü' (Vurmadım ancak vurdum) kuvvetindedir. Mekkî ve Ebü'l-Bekâ'nın da buna yöneldiklerini görünceye kadar bu gerekçe aklıma gelmişti; Allah'a hamdolsun.

وقال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: ما معنى» إنْ نَظُنُّ إلاَّ ظَنًّا «؟ قلت: أصلُه نَظُنُّ ظنًّا. ومعناه إثباتُ الظنِّ فحسب. فأَدْخَلَ حرفَ النفي والاستثناءَ ليُفادَ إثباتُ الظنِّ ونفيُ ما سواه؛ وزِيْدَ نَفْيُ ما سوى الظنِّ توكيداً بقولِه: {وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} . فظاهرُ كلامِه أنه لا يَتَأَوَّلُ الآيةَ بل حَمَلها على ظاهرِها؛ ولذلك قال الشيخ:» وهذا كلامُ مَنْ لا شعورَ له بالقاعدةِ النحوية: مِنْ أنَّ التفريغَ

Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'İn nezunnu illâ zannen' sözünün manası nedir? dersen; derim ki: Aslı 'nezunnu zannen'dir. Manası ise sadece zannı ispat etmektir. Zannın ispatı ve onun dışındakilerin nefyedilmesi faydasını sağlamak için nefy harfini ve istisnayı dahil etmiştir; zannın dışındakilerin nefyi ise Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} “ve biz kesin bir bilgiye ermiş değiliz” sözüyle pekiştirme (te'kid) olarak artırılmıştır.» Onun sözünün zahiri, ayeti tevil etmeyip bilakis zahirine hamletmesidir; bu sebeple Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, şu nahiv kaidesinden habersiz birinin sözüdür: Tefriğ,

يكونُ في جميع المعمولاتِ مِنْ فاعلٍ ومفعولٍ وغيرِهما إلاَّ المصدرَ المؤكِّدَ فإنه لا يكونُ فيه «.

fail, mef'ûl ve diğerleri olmak üzere bütün ma'mûllerde olur; ancak te'kid edici masdarda tefriğ olmaz.»

وقد اختلفَ الناسُ في تأويلِها على أوجهٍ، أحدُها: ما قاله المبردُ وهو: أنَّ الأصلَ: إنْ نحن إلاَّ نظنُّ ظنَّاً. قال:» ونظيرُه ما حكاه أبو عمروٍ «ليس الطِّيْبُ إلاَّ المِسْكُ» تقديرُه: ليس إلاَّ الطيبُ المسكُ «قلتُ: يعني أن اسمَ» ليس «ضميرُ الشأنِ مستترٌ فيها، وإلاَّ الطيبُ المسكُ في محل نصب خبرُها، وكأنه خَفِيَ عليه أنَّ لغةَ تميمٍ إبطالُ عملِ» ليس «إذا انتقض نفيُها ب» إلاَّ «قياساً على» ما «الحجازيةِ، والمسألةُ طويلةٌ مذكورةٌ في كتابي» شرح التسهيل «وعليها حكايةٌ جَرَتْ بين أبي عمروٍ وعيسى بن عمر. الثاني: أنَّ» ظنَّاً «له صفةٌ محذوفةٌ تقديره: إلاَّ ظناً بَيِّناً، فهو مختصٌّ لا مؤكِّد. الثالث: أَنْ يُضَمَّنَ» نظنُّ «معنى نَعْتقد، فينتصِبَ» ظَنَّاً «مفعولاً به لا مصدراً. الرابع: أنَّ الأصلَ: إنْ نظنُّ إلاَّ أنكم تظنون ظنَّاً، فحذف هذا كلَّه، وهو مَعْزُوٌّ للمبردِ أيضاً. وقد رَدُّوه عليه: من حيثُ إنَّه حَذَفَ أنَّ واسمَها وخبرَها وأبقى المصدرَ. وهذا لا يجوزُ. الخامس: أنَّ الظنَّ يكونُ بمعنى العِلْمِ والشكِّ فاستثنى الشكَّ كأنه قيل: ما لنا اعتقادٌ إلاَّ الشكَّ. ومثلُ الآية قولُ الأعشى:

Âlimler bunun tevilinde çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir; birincisi: Müberred'in söylediğidir ki o da şudur: Aslı: 'İn nahnu illâ nezunnu zannen'dir. Şöyle demiştir: «Bunun bir benzeri de Ebû Amr'ın naklettiği 'Leyse't-tîbu ille'l-misku' sözüdür, takdiri: 'Leyse ille't-tîbu el-misku' şeklindedir.» Derim ki: Yani 'leyse'nin ismi, onda gizli olan şan zamiridir, 'ille't-tîbu el-misku' ise nasb mahallinde onun haberidir. Sanki Temîm kabilesinin lügatinde 'leyse'nin nefyi 'illâ' ile bozulduğunda Hicaz 'mâ'sına kıyasla amelinin geçersiz kılındığı ona gizli kalmıştır. Bu konu uzundur ve 'Şerhu't-Teshîl' adlı kitabımda zikredilmiştir; buna dair Ebû Amr ile Îsâ b. Ömer arasında geçen bir kıssa da vardır. İkincisi: 'Zannen' kelimesinin mahzuf bir sıfatı olmasıdır, takdiri: 'İllâ zannen beyyinen' (ancak apaçık bir zan) şeklindedir; dolayısıyla te'kid edici değil muhtastır. Üçüncüsü: 'Nezunnu' fiilinin 'na'tekıdu' (inanıyoruz) manasını tazammun etmesi ve böylece 'zannen' kelimesinin masdar olarak değil mef'ûlun bih olarak mansub olmasıdır. Dördüncüsü: Aslının: 'İn nezunnu illâ enneküm tezunnûne zannen' (Sizin ancak bir zanda bulunduğunuzu zannediyoruz) olmasıdır, sonra bütün bunlar hazfedilmiştir ki bu görüş de Müberred'e nispet edilmiştir. Fakat 'enne'yi, ismini ve haberini hazfedip masdarı bıraktığı gerekçesiyle bunu ona reddetmişlerdir; zira bu caiz değildir. Beşincisi: Zannın ilim ve şüphe manasına gelmesidir; böylece şüpheyi istisna kılmıştır, sanki şöyle denilmiştir: 'Bizim şüpheden başka bir inancımız yoktur.' Ayetin bir benzeri A'şâ'nın şu sözüdür:

٤٠٣٧ - وحَلَّ به الشَّيْبُ أثقالَه ... وما اعْتَرَّه الشيبُ إلاَّ اعْتِرارا

4037 - İhtiyarlık ona ağırlıklarıyla kondu ... ve ihtiyarlık ona ancak [apaçık] bir ilişmeyle ilişti.

يريد اعْتِراراً بَيِّناً.

Apaçık bir ilişmeyi kastetmektedir.

قوله: {لِقَآءَ يَوْمِكُمْ هذا} : من التوسُّعِ في

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِقَآءَ يَوْمِكُمْ هذا} “bu gününüze kavuşmayı” sözü: Zarfta genişletme (tevessü') kabilindendir;

الظرف؛ حيث أضاف إليه ما هو واقعٌ فيه كقوله: {بَلْ مَكْرُ اليل والنهار} [سبأ: ٣٣] . وتقدَّم الخلافُ في قولِه: «لا يُخْرَجُون» في أولِ الأعراف. وتقدَّم معنى الاستعتاب.

zira Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلْ مَكْرُ اليل والنهار} [Sebe: 33] “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı” sözünde olduğu gibi, zarfın içinde vuku bulan şeyi zarfa muzaf kılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: 'Lâ yuhrecûn' sözündeki ihtilaf A'râf Suresi'nin başında geçmişti. İsti'tâb (özür dileme) kelimesinin manası da daha önce geçmişti.

قوله: {رَبِّ السماوت وَرَبِّ الأرض رَبِّ العالمين} : قرأ العامَّةُ «ربِّ» في الثلاثة بالجرِّ تَبَعاً للجلالة بياناً أو بدلاً أو نعتاً. وابن محيصن برفع الثلاثةِ على المدح بإضمار «هو» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {رَبِّ السماوت وَرَبِّ الأرض رَبِّ العالمين} “göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbine” sözü: Genel kıraat (cumhûr) her üçünde de 'Rabbi' kelimesini Lafza-i Celâl'e tâbi olarak beyan, bedel veya sıfat kılınması hasebiyle cer ile okumuştur. İbn Muhaysın ise gizli bir 'hüve' zamiriyle övgü (medih) üzere her üçünü de ref ile okumuştur.

قوله: {وَلَهُ الكبريآء فِي السماوات} : يجوزُ أَنْ يكونَ «في السماوات» متعلقاً بمحذوف حالاً مِنْ «الكبرياء» ، وأَنْ يتعلَّقَ بما تعلَّقَ به الظرفُ الأولُ لوقوعِه خبراً. ويجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بنفسِ «الكبرياء» لأنها مصدرٌ. وقال أبو البقاء: «وأَنْ يكونَ - يعني في السماوات - ظرفاً، والعاملُ فيه الظرفُ الأولُ والكِبْرياء؛ لأنَّها بمعنى العظمة» ولا حاجةَ إلى تأويل الكبرياء بمعنى العظمة فإنها ثابتةُ المصدرية.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَهُ الكبريآء فِي السماوات} “Göklerde büyüklük O'nundur” sözü: 'Fi's-semâvâti' ifadesinin 'el-kibriyâ'dan hal olarak mahzuf bir unsura müteallık olması caizdir, haber konumunda olduğu için birinci zarfın taalluk ettiği şeye müteallık olması da caizdir. Masdar olduğu için bizzat 'el-kibriyâ' kelimesine taalluk etmesi de caizdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Fi's-semâvâti' zarf olup onda amel eden birinci zarf ve 'azamet' manasında olduğu için 'el-kibriyâ' kelimesidir.» Oysa 'kibriyâ' kelimesini 'azamet' manasıyla tevil etmeye gerek yoktur; zira onun masdarlığı sabittir.