قَضَى» مبنياً للفاعلِ أي: أتَمَّ الرسولُ قراءتَه، وهي تؤيِّدُ عَوْدَها على الرسولِ ﵇.
...«kadâ» (قَضَى) şeklinde fâile mebnî (etken) olarak okumuşlardır; yani: «Resûl okumasını tamamladı» demektir. Bu da o zamirin Resûl'e aleyhisselâm döndüğünü teyit eder.
قوله: {مِّن ذُنُوبِكُمْ} : يجوزُ أَنْ تكونَ تبعيضيَّةً، وأن تكونَ مزيدةً عند مَنْ يرى ذلك.
{مِّن ذُنُوبِكُمْ} “günahlarınızdan” ifadesinde [yer alan «min» (مِنْ) edatının] teb'îziyye (kısmiyet bildiren) olması da, bunu câiz görenlere göre zâid olması da mümkündür.
قوله: {وَلَمْ يَعْيَ} : العامَّةُ على سكونِ العينِ وفتحِ الياءِ مضارعَ عَيِيَ بالكسر يَعْيا بالفتحِ، فلمَّا دَخَلَ الجازمُ حَذَفَ الألفَ. وقرأ الحسن «يَعِيْ» بكسر العين وسكون الياءِ. قالوا: وأصلُها عَيِيَ بالكسرِ، فجعلَ الكسرةَ فتحةً على لغةِ طَيِّئ فصارَ «عَيا» كما قالوا في بَقِيَ: بَقَا. ولَمَّا بُني الماضي على فَعَلَ بالفتح جاء بمضارعِه على يَفْعِل بالكسرِ، فصار يَعْيِي مثل: يَرْمي. فلمَّا دَخَلَ الجازمُ حَذَفَ الياءَ الثانيةَ فصار «لم يَعْيِ» بعين ساكنة وياء مكسورة ثم نَقَلَ حركةَ الياءِ إلى العينِ فصار اللفظُ كما ترى. وقد تَقَدَّم أن عَيِيَ وحَيِي فيهما لغتان: الفكُّ والإِدغامُ، فأمَّا «حِيِي» فتقدَّمَ في الأنفال. وعَيَّ فكقولِه:
{وَلَمْ يَعْيَ} “ve yorulmayan” ayetinde genel kıraat ehli (cümhûr), ayn'ın sükûnu ve yâ'nın fethasıyla okumuştur ki bu, mazi «ayiye» (عَيِيَ) -ayn'ın kesresiyle- ve muzari «ye'yâ» (يَعْيا) -fetha ile- kalıbındandır. Cezmedici edat dâhil olunca elif hazfedilmiştir. Hasan ise ayn'ın kesresi ve yâ'nın sükûnu ile «ye'î» (يَعِيْ) şeklinde okumuştur. Şöyle demişlerdir: Aslı kesre ile «ayiye» (عَيِيَ) idi; Tayy kabilesinin lehçesine göre kesreyi fethaya dönüştürdü ve tıpkı «bakiye» (بَقِيَ) yerine «bakâ» (بَقَا) dedikleri gibi «ayâ» (عَيا) oldu. Mazi fiil fetha ile «fe'ale» (فَعَلَ) kalıbında kurulunca, muzarisi kesre ile «yef'ilü» (يَفْعِل) kalıbında geldi ve «yermî» (يَرْمي) gibi «ye'yî» (يَعْيِي) oldu. Cezmedici edat dâhil olunca ikinci yâ'yı hazfetti ve sakin bir ayn ve kesreli bir yâ ile «lem ye'yi» (لم يَعْيِ) oldu; sonra yâ'nın harekesini ayn'a nakletti ve lafız gördüğün hale geldi. Daha önce «ayiye» (عَيِيَ) ve «hayiye» (حَيِي) kelimelerinde fekk (harfleri ayırma) ve idgâm olmak üzere iki lehçe bulunduğu geçmişti. «Hayiye» (حَيِي) kelimesi Enfâl suresinde geçmişti. «Ayye» (عَيَّ) ise [şairin] şu sözü gibidir:
٤٠٤٩ - عَيُّوا بأَمْرِهِمُ كما ... عَيَّتْ ببَيْضَتِها الحمَامَهْ
4049 - Onlar işlerinde acze düştüler / Tıpkı güvercinin yumurtası konusunda şaşırıp kaldığı gibi.
والعِيُّ: عَدَمُ الاهتداءِ إلى جهةٍ. ومنه العِيُّ في الكلامِ، وعيِيَ بالأمرِ: إذا لم يَهْتَدِ لوَجْهه.
El-'Iyy (العِيُّ), bir yöne / doğru yola hidayet bulamamak (çıkış yolu bulamayıp acze düşmek) demektir. Sözdeki tutukluk/ifade yetersizliği (el-'iyy fi'l-kelâm) de bundandır. Bir kimse bir işin içinden çıkamadığı ve doğru yolu bulamadığı zaman «'ayiye bi'l-emr» (عيِيَ بالأمرِ) denir.
قوله: «بقادرٍ» الباءُ زائدةٌ. وحَسَّنَ زيادتَها كونُ الكلامِ في قوةِ «أليسَ اللَّهُ بقادرٍ» وقاس الزجَّاجُ «ما ظَنَنْتُ أنَّ أحداً بقائمٍ» عليها، والصحيحُ التوقُّفُ. وقرأ عيسى وزيد بن علي والجحدريُّ «يَقْدِرُ» مضارعَ قَدَرَ، والرسمُ يَحْتملُه. وقوله: «بلى» إيجابٌ لِما تضمَّنَه الكلامُ مِن النفي في قولِه: {أَوَلَمْ يَرَوْاْ} .
{بِقَادِرٍ} “güç yetirebileceğini” lafzındaki bâ (ب) harfi zâiddir. Ziyadeliğini güzelleştiren husus, sözün «Eleyse'llâhu bi-kâdirin» (أليسَ اللَّهُ بقادرٍ) [Allah güç yetiren değil midir?] kuvvetinde olmasıdır. Zeccâc «Mâ zanentü enne ehaden bi-kâimin» (ما ظَنَنْتُ أنَّ أحداً بقائمٍ) [Hiç kimsenin ayakta olduğunu sanmadım] cümlesini buna kıyas etmiştir; fakat doğru olan [bu kıyasta] tevakkuf etmektir (durmaktır). Îsâ, Zeyd b. Alî ve Cahderî, «kadere» (قَدَرَ) fiilinin muzarisi olarak «yakdiru» (يَقْدِرُ) şeklinde okumuşlardır ve mushaf hattı buna uygundur. {بَلَى} “Evet” sözü ise, {أَوَلَمْ يَرَوْاْ} “Görmediler mi?” ayetindeki sözün içerdiği nefyi (olumsuzluğu) ispat ve teyit etmektir.
قوله: {أَلَيْسَ هذا} : معمولٌ لقولٍ مضمرٍ هو حالٌ، كما تقدَّمَ في نظيرِه.
{أَلَيْسَ هَـٰذَا} “Bu değil miymiş?” ayeti, hâl konumunda olan gizli bir sözün («kavl»in) ma'mûlüdür; nitekim benzerinde daha önce geçmişti.
قوله: {فاصبر} : الفاءُ عاطفةٌ هذه الجملةَ على ما تقدَّمَ، والسببيَّةُ فيها ظاهرةٌ.
{فَاصْبِرْ} “O halde sabret” ayetindeki fâ (ف), bu cümleyi önceki söze atfetmektedir ve bundaki sebebiyyet mânası açıktır.
قوله: «من الرسُل» يجوزُ أَنْ تكونَ تبعيضيَّةً، وعلى هذا فالرسلُ أولو عَزْمٍ وغيرُ أُولي عَزْمٍ. ويجوز أَنْ تكونَ للبيانِ، فكلُّهم على هذا أُوْلو عَزْم.
{مِّنَ الرُّسُلِ} “peygamberlerden” ifadesindeki [«min» (مِنْ) edatının] teb'îziyye (kısmiyet bildiren) olması câizdir; bu takdirde peygamberler azim sahipleri olanlar ve azim sahibi olmayanlar [şeklinde iki kısımdır]. Beyân (açıklama) için olması da câizdir; buna göre ise onların hepsi azim sahibidir.
قوله: «بلاغٌ» العامَّةُ على رَفْعِه. وفيه وجهان، أحدهما: أنَّه خبرُ مبتدأ محذوفٍ، فقدَّره بعضُهم: تلك الساعةُ بلاغٌ، لدلالةِ قولِه: {إِلاَّ سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ} وقيل: تقديرُه هذا أي: القرآن والشرعُ بلاغٌ. والثاني: أنَّه مبتدأٌ، والخبرُ قولُه: «لهم» الواقعُ بعد قولِه: «ولا تَسْتَعْجِلْ» أي: لهم بلاغٌ، فيُوْقَفُ على «فلا تَسْتعجل» . وهو ضعيفٌ جداً للفصلِ بالجملةِ التشبيهية، لأنَّ الظاهرَ تَعَلُّقُ «لهم» بالاستعجال، فهو يُشْبِه التهيئةَ والقطعَ. وقرأ زيد بن علي والحسن وعيسى «بلاغاً» نصباً على المصدرِ أي: بَلَغَ بلاغاً، ويؤيِّده قراءةُ أبي مجلز «بَلِّغْ» أمراً. وقرأ أيضاً «بَلَغَ» فعلاً ماضياً.
{بَلَاغٌ} “Bu bir tebliğdir / duyurudur” kelimesini genel kıraat ehli (cümhûr) ref' ile okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi; mahzuf bir mübtedânın haberidir. Bazıları {إِلاَّ سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ} “gündüzün sadece bir saati kadar” ayetinin delaletinden ötürü bunu: «O saat bir tebliğdir/ulaşmadır» şeklinde takdir etmiştir. Bir görüşe göre de takdiri «hâzâ» (هذا) yani: "Kur'an ve şeriat bir tebliğdir" demektir. İkincisi; mübtedâ olmasıdır, haberi ise {وَلَا تَسْتَعْجِل} “acele etme” ifadesinden sonra gelen {لَّهُمْ} “onlar için” ifadesidir; yani: «Onlar için bir tebliğ vardır» takdirindedir, bu takdirde {فَلَا تَسْتَعْجِل} “acele etme” üzerinde durulur (vakıf yapılır). Fakat bu teşbih cümlesiyle araya fasıla girdiği için son derece zayıftır; zira zâhir olan, {لَّهُمْ} “onlar için” ifadesinin isti'câl (acele isteme) fiiline taalluk etmesidir, dolayısıyla bu durum tehie ve kat'a (bağlantıyı koparmaya) benzer. Zeyd b. Alî, Hasan ve Îsâ, masdar olmak üzere nasb ile «belâğan» (بلاغاً) şeklinde okumuşlardır; yani: «Belağa belâğan» (بَلَغَ بلاغاً) takdirindedir. Ebû Miclez'in emir kipiyle «belliğ» (بَلِّغْ) şeklindeki kıraati de bunu teyit eder. O ayrıca mazi fiil olarak «belağa» (بَلَغَ) şeklinde de okumuştur.
ويُؤْخَذُ مِنْ كلامِ مكيّ أنه يجوزُ نصبُه نعتاً ل «ساعةً» فإنه قال: «ولو قُرِئ» بلاغاً «بالنصبِ على المصدر أو على النعتِ ل» ساعةً «جاز» . قلت: قد قُرِئ به وكأنه لم يَطَّلِعْ على ذلك.
Mekkî'nin sözünden, bu kelimenin {سَاعَةً} “bir saat” kelimesine sıfat olarak mansûb olmasının câiz olduğu anlaşılmaktadır; nitekim o şöyle demiştir: «Şayet masdar olarak veya "sâaten" kelimesine sıfat olarak nasb ile "belâğan" okunsaydı câiz olurdu.» Ben derim ki: Nitekim bu şekilde okunmuştur da; sanki o bundan haberdar olmamış gibidir.
وقرأ «الحسن» أيضاً «بلاغ» بالجرِّ. وخُرِّجَ على الوصف ل «نهار» على حَذْفِ مضافٍ أي: مِنْ نَهارٍ ذي بلاغ، أو وُصِف الزمانُ بالبلاغ مبالغةً.
Hasan ayrıca cer ile «belâğin» (بلاغٍ) şeklinde de okumuştur. Bu kıraat, bir muzafın hazfiyle {نَهَارٍ} “gündüz” kelimesine sıfat yapılmasına hamledilmiştir; yani: «Min nehârin zî belâğ» (مِنْ نَهارٍ ذي بلاغ) [ulaşma/yetişme sahibi bir gündüzden] takdirindedir; yahut mübâlağa yoluyla zamanın kendisi «belâğ» ile nitelenmiştir.
قوله: «يُهْلَكُ» العامَّةُ على بنائِه للمفعولِ. وابن محيصن «يَهْلِك» بفتح الياء وكسرِ اللام مبنياً للفاعل. وعنه أيضاً فتحُ اللامِ وهي لغةٌ. والماضي هلِكَ بالكسر. قال ابن جني: «كلٌ مرغوبٌ عنها» . وزيد بن ثابت بضمِّ الياءِ وكسرِ اللام/ والفاعلُ اللَّهُ تعالى. «القومَ الفاسقين» نصباً على المفعولِ به. و «نُهْلك» بالنون ونصب «القوم» .
{يُهْلَكُ} “helak edilir” lafzını genel kıraat ehli (cümhûr), mef'ûle mebnî (edilgen) olarak okumuştur. İbn Muhaysın ise fâile mebnî (etken) olarak yâ'nın fethası ve lâm'ın kesresiyle «yehliku» (يَهْلِك) şeklinde okumuştur. Ondan ayrıca lâm'ın fethasıyla [«yehleku» şeklinde] de rivayet edilmiştir ki bu bir lehçedir; mazisi kesre ile «helike»dir (هلِكَ). İbn Cinnî: «Her ikisi de rağbet edilmeyen (zayıf) lehçelerdir» demiştir. Zeyd b. Sâbit ise yâ'nın dammesi ve lâm'ın kesresiyle [«yühliku» şeklinde] okumuştur ki fâili Yüce Allah'tır; {الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “yoldan çıkmışlar topluluğu” ifadesi de mef'ûlün bih olarak mansûbtur. [Yine ondan] nûn ile «nühlikü» (نُهْلك) ve «el-kavme» lafzının nasbı ile de okunmuştur.