قوله: {الشيطان سَوَّلَ} : هذه الجملةُ خبرُ {إِنَّ الذين ارتدوا} . وقد تقدَّم الكلامُ على «سَوَّل» معنًى واشتقاقاً. وقال الزمخشري هنا: «وقد اشتقَّه من السُّؤْل مَنْ لا عِلْمَ له بالتصريفِ والاشتقاقِ جميعاً» كأنَّه يُشير إلى ما قاله ابن بحر: مِنْ أنَّ المعنى: أعطاهم سُؤْلَهم. ووجهُ الغلطِ فيه أنَّ مادةَ السُّؤْلِ من السؤال بالهمز، ومادةَ هذا بالواوِ فافترقا، فلو كان على ما قيل لقيل: سَأَّل بتشديد الهمزة لا بالواو. وفيما قاله الزمخشريُّ نَظَرٌ؛ لأن السؤالَ له مادتان: سَأَل بالهمز، وسال بالألفِ المنقلبةِ عن واوٍ، وعليه قراءةُ «سال سايل» وقوله:
Yüce Allah'ın: {الشيطان سَوَّلَ} “Şeytan onları ayarttı” sözü; bu cümle, {إِنَّ الذين ارتدوا} “Şüphesiz ki irtidat edenler” kısmının haberidir. {سَوَّل} kelimesi üzerine mana ve iştikak (türeme) bakımından daha önce açıklama geçmişti. Zemahşerî burada şöyle demiştir: «Sarf ve iştikak ilminden bütünüyle nasipsiz olan kimse, bu kelimeyi es-sû'l (istenen şey) kökünden türetmiştir.» [Zemahşerî] bu sözüyle sanki İbn Bahr'ın şu görüşüne işaret etmektedir: 'Mana; [şeytan] onlara istediklerini verdi şeklindedir.' Bundaki hata yönü şudur: es-Sû'l (السُّؤْل) maddesi hemzeli olan es-suâl (السؤال) kökündendir; bu kelimenin maddesi ise vâv iledir, dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır. Şayet iddia edildiği gibi olsaydı, vâv ile değil hemzenin şeddesiyle se'ele (سَأَّل) denilirdi. Ancak Zemahşerî'nin bu sözünde tutarsızlık vardır; zira es-suâl (السؤال) iki maddeye sahiptir: Biri hemzeli olan se'ele (سَأَل), diğeri ise vâvdan dönüşmüş elif ile sâle (سال) maddesidir. «سال سايل» kıraati ile şu beyit buna örnektir:
٤٠٦٧ - سالَتْ هُذَيْلٌ رسولَ الله فاحِشةً ... ضَلَّتْ هُذَيْلٌ بما سالَتْ ولم تُصِبِ
4067 - Hüzeyl, Resûlullah'tan çirkin bir şey istedi ... Hüzeyl istediği şey sebebiyle saptı ve isabet edemedi.
وقد تقدَّم هذا في البقرةِ مُسْتوفى.
Bu husus el-Bakara Suresi'nde eksiksiz bir şekilde geçmişti.
قوله: «وأَمْلَى» العامَّةُ على «أَمْلَى» مبنياً للفاعل، وهو ضمير الشيطان. وقيل: هو للباري تعالَى. قال أبو البقاء: «على الأول يكونُ معطوفاً على الخبر، وعلى الثاني يكونُ مُسْتأنفاً» . ولا يَلْزَمُ ما قاله بل هو معطوفٌ على الخبر في كلا التقديرَيْن، أخبر عنهم بهذا وبهذا. وقرأ أبو عمروٍ في آخرين «أُمْلِيَ» مبنياً للمفعول، والقائمُ مَقامَ الفاعلِ الجارُّ. وقيل: القائم مَقامَه ضميرُ الشيطان، ذكره أبو البقاء، ولا معنى لذلك. وقرأ يَعْقُوبُ وسلام ومجاهد/ «وأُمْلِيْ» بضمِ الهمزةِ وكسرِ اللام وسكونِ الياءِ. فاحتملَتْ وجهَيْن، أحدُهما: أَنْ يكونَ مضارعاً مُسْنداً لضمير المتكلم أي: وأُمْلِي أنا لهم، وأَنْ يكونَ ماضياً كقراءة أبي عمروٍ سُكِّنَتْ ياؤه تخفيفاً. وقد مضى منه جملةٌ.
Ayetteki «وأَمْلَى» kelimesini cumhur, etken (mebniyyen li'l-fâil) olarak {أَمْلَى} şeklinde okumuştur; [faili] şeytanın zamiridir. Yüce Yaratıcı'ya ait olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Birinci görüşe göre haber üzerine matuftur, ikinci görüşe göre ise istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesi olur.» Ancak onun dediği zorunlu değildir; bilakis her iki takdire göre de haber üzerine matuftur, onlardan hem bununla hem de bununla haber verilmiştir. Ebû Amr ise diğer bazı kurrâ ile birlikte edilgen (mebniyyen li'l-mef'ûl) olarak {أُمْلِيَ} şeklinde okumuştur; bu durumda nâib-i fâil câr-mecrûrdur. Nâib-i fâilin şeytanın zamiri olduğu da söylenmiştir ki bunu Ebü'l-Bekā zikretmiştir fakat bunun bir anlamı yoktur. Ya'kūb, Sellâm ve Mücâhid ise hemzenin zammesi, lâmın kesresi ve yâ'nın sükûnu ile {وأُمْلِيْ} şeklinde okumuşlardır. Bu okuyuş iki ihtimal taşır: Birincisi, mütekellim zamirine isnad edilmiş muzari bir fiil olmasıdır; yani: 'Onlara ben mühlet veriyorum' demektir. İkincisi ise, Ebû Amr'ın kıraatinde olduğu gibi mazi bir fiil olup yâ harfinin hafifletme amacıyla meczum kılınmış (sakin yapılmış) olmasıdır. Buna dair bir kısım bilgi daha önce geçmişti.
قوله: {إِسْرَارَهُمْ} : قرأ الأخَوان وحفصٌ بكسرِ الهمزة مصدراً، والباقون بفتحها جمعَ «سِرّ» .
Yüce Allah'ın: {إِسْرَارَهُمْ} “gizlediklerini” sözünü; el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ile Hafs, masdar olarak hemzenin kesresiyle [isrârahum şeklinde]; diğerleri ise sirr (سِرّ) kelimesinin çoğulu olarak hemzenin fethasıyla [esrârahum şeklinde] okumuşlardır.
قوله: {فَكَيْفَ} : إمَّا خبرٌ مقدمٌ أي: فكيف عِلْمُه بإسْرارِهم إذا تَوَفَّتْهم؟ وإمَّا منصوبٌ بفعلٍ محذوفٍ أي: فكيف يَصْنعون؟ وإمَّا خبرٌ ل «كان» مقدرةً أي: فكيف يكونون؟ والظرفُ معمولٌ لذلك المقدَّرِ.
Yüce Allah'ın: {فَكَيْفَ} “Nasıl olacak” sözü; ya öne geçmiş haberdir; yani: '[Melekler] onların canlarını aldıklarında, onların gizlediklerini [Allah'ın] bilmesi nasıl olacaktır?' takdirindedir. Ya mahzuf bir fiille mansubdur; yani: 'O vakit nasıl yapacaklar / ne yapacaklar?' takdirindedir. Ya da takdir edilen bir kâne (كان) fiilinin haberidir; yani: 'Nasıl bir halde olacaklar?' takdirindedir. Zarf ise bu takdir edilen amile taalluk eder.
وقرأ الأعمش «تَوَفَّاهم» دونَ تاءٍ فاحتملَتْ وجهين: أن يكونَ ماضياً كالعامَّةِ، وأن يكونَ مضارعاً حُذِفَت إحدى ياءَيْه.
el-A'meş tâ harfi olmaksızın {تَوَفَّاهم} şeklinde okumuştur. Bu okuyuş iki ihtimal taşır: Ya cumhurun kıraatindeki gibi mazi fiildir ya da iki yâ harfinden biri hazfedilmiş muzari fiildir.
قوله: «يَضْرِبُون» حالٌ: إمَّا من الفاعلِ، وهو الأظهرُ، أو مِن المفعولِ.
Ayetteki {يَضْرِبُون} “vurarak” ifadesi hâldir: Ya daha açık olan görüşe göre fâilden hâldir ya da mef'ûlden hâldir.
قوله: {أَن لَّن يُخْرِجَ} : «أنْ» هذه مخففةٌ و «لن» وما بعدها خبرُها، واسمُها ضميرُ الشأن. والأَضْغان: جمعُ ضِغْن، وهي الأحقاد والضَّغِينة كذلك قال:
Yüce Allah'ın: {أَن لَّن يُخْرِجَ} “asla ortaya çıkarmayacağını” sözündeki {أَن}; muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiştir). {لن} ve sonrası onun haberi, ismi ise zamîr-i şândır. el-Adgân (الأَضْغان) kelimesi dığn (ضِغْن) kelimesinin çoğuludur; bunlar kinler demektir, ed-dagîne (الضَّغِينة) kelimesi de böyledir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٦٨ - وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ الوُدَّ عنه ... وكنتُ على إساءَتِه مُقِيتا
4068 - Nice kin sahibi kimse vardır ki sevgimi ondan kestim ... ve onun kötülüğüne karşı mukavemet gösteren biriydim.
وقال عمرو بن كلثوم:
Amr b. Kulsûm da şöyle demiştir:
٤٠٦٩ - فإنَّ الضِّغْنَ بعد الضِّغْنِ يَغْشُو ... عليكَ ويُخْرِجُ الداء الدَّفينا
4069 - Şüphesiz kin üzerine kin biriktirmek seni bürür ... ve gizli dertleri ortaya çıkarır.
وقيل: الضِّغْنُ العداوةُ. وأُنْشِد:
Dığn (الضِّغْن) kelimesinin düşmanlık anlamına geldiği de söylenmiştir. Şu beyit okunmuştur:
٤٠٧٠ - قُلْ لابنِ هندٍ ما أردْتَ بمنطقٍ ... ساء الصديقَ وشَيَّد الأضغانا
4070 - Hind'in oğluna de ki: Dostu üzen ve kinleri pekiştiren ... o sözle neyi kastettin?
يقال: ضَغِنَ بالكسرِ يَضْغَنُ بالفتح وقد ضُغِنَ عليه. واضْطَغَنَ القومُ وتَضاغنوا، وأصل المادة من الالتواءِ في قوائم الدابةِ والقناة قال:
Gayn harfinin kesresiyle dâğıne (ضَغِنَ), fethasıyla yedğanu (يَضْغَنُ) denilir; ona kin beslendiğinde de dığine aleyhi (ضُغِنَ عليه) denir. ed-Dağane'l-kavmu (اضْطَغَنَ القومُ) ve tedâganû (تَضاغنوا) [kavim birbirine kin besledi] denilir. Bu maddenin aslı, binek hayvanının bacaklarındaki ve mızraktaki eğrilikten gelir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٧١ - إنَّ قناتي مِنْ صَليباتِ القَنا ... ما زادَها التثقيفُ إلاَّ ضَغَنا
4071 - Şüphesiz benim mızrağım sert mızraklardandır ... düzeltme çabası ona eğrilikten başka bir şey artırmadı.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٠٧٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ
4072 - ... Arkadaşları arasında yürüyen eğri bacaklı [deve] gibi.
والاضْطِّغانُ: الاحتواءُ على الشيء أيضاً. ومنه قولُهم: اضْطَغَنْتُ الصبيَّ أي: اختصَصْتُه وأنشد:
el-İdtığân (الاضْطِّغانُ): Bir şeyi kucağa alıp sarmalamak anlamına da gelir. Nitekim Arapların: İdtığantu's-sabiyye (اضْطَغَنْتُ الصبيَّ) yani: 'Çocuğu kucağıma aldım' sözü bundandır. Şu beyit okunmuştur:
٤٠٧٣ - كأنه مُضْطَغِنٌ صَبِيَّا ... وقال آخر:
4073 - Sanki o, kucağında bir çocuk taşımaktadır ... Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٠٧٤ - وما اضْطَغَنْتُ سِلاحي عند مَغْرِضِها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4074 - Silahımı onun karnının altından bağlamadım ...
وفرسٌ ضاغِنٌ: لا يَجْري إلاَّ بالضرب.
Feresun dâğın (فرسٌ ضاغِنٌ): Ancak vurulunca koşan at demektir.
قوله: {لأَرَيْنَاكَهُمْ} : مِنْ رؤيةِ البصرِ. وجاء على الأفصح من اتصالِ الضميرَيْن، ولو جاء على: أَرَيْناك إياهم جازَ.
Yüce Allah'ın: {لأَرَيْنَاكَهُمْ} “onları sana mutlaka gösterirdik” sözü; gözle görmekten gelir. İki zamirin birleşmesi bakımından en fasih kullanım üzere gelmiştir; şayet {أَرَيْناك إياهم} şeklinde gelseydi bu da caiz olurdu.
قوله: «فَلَعَرَفْتَهُمْ» عطفٌ على جوابِ لو. وقوله: «ولَتَعْرِفَنَّهم» جواب قسمٍ محذوفٍ.
Ayetteki {فَلَعَرَفْتَهُمْ} “sen de onları mutlaka tanırdın” ifadesi, lev (لو) edatının cevabına matuftur. {ولَتَعْرِفَنَّهم} “onları elbette tanırsın” ifadesi ise mahzuf bir yeminin cevabıdır.
قوله: {فِي لَحْنِ القول} اللحن يُقال باعتبارَيْن، أحدُهما: الكنايةُ بالكلامِ حتى لا يفهمَه غيرُ مخاطبَكِ. ومنه قولُ القَتَّالِ الكلابي في حكاية له:
Yüce Allah'ın: {فِي لَحْنِ القول} “konuşma üsluplarından” sözü; lahn (اللحن) iki mülahaza ile kullanılır: Birincisi, muhatabından başkasının anlamayacağı şekilde sözü kinayeli söylemektir. el-Kattâl el-Kilâbî'nin bir anlatısında geçen şu sözü bundandır:
٤٠٧٥ - ولقد وَحَيْتُ لكم لكيما تَفْهموا ... ولَحَنْتُ لَحْناً ليس بالمُرْتابِ
4075 - Anlayasınız diye size gizlice fısıldadım ... ve şüphe uyandırmayan kinayeli bir söz söyledim.
وقال آخرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٠٧٦ - منطِقٌ صائبٌ وتَلْحَنُ أَحْيا ... ناً وخيرُ الحديثِ ما كان لَحْناً
4076 - Düzgün bir konuşması vardır, zaman zaman da kinayeli konuşur ... sözün en hayırlısı ise kinayeli olanıdır.
واللَّحْنُ: صَرْفُ الكلامِ من الإِعراب إلى الخطأ. وقيل: يجمعُه هو والأولَ صَرْفُ الكلامِ عن وجهِه، يقال من الأول: لَحَنْتُ بفتح الحاء أَلْحَنُ له فأنا لاحِنٌ، وألحنتُه الكلامَ: أفهمتُه إياه فلَحِنَه بالكسر أي: فَهمه فهو لاحِنٌ. ويُقال من الثاني: لَحِن بالكسر إذا لم يُعْرِبْ فهو لَحِنٌ.
el-Lahn (اللَّحْنُ): Sözü iraptan çıkarıp hataya düşürmektir. Bu anlam ile birinci anlamı bir araya getiren ortak noktanın 'sözü asıl yönünden çevirmek' olduğu da söylenmiştir. Birinci anlamdan hareketle: Hâ harfinin fethasıyla lehantü lehu elhanu (لَحَنْتُ أَلْحَنُ) denir, faili ise lâhın (لاحِنٌ) gelir. Sözü ona kinaye ile anlattığımda elhantuhu'l-kelâme (ألحنتُه الكلامَ) denir; o da kesre ile lehınehu (لَحِنَه) yani onu anladı denir, faili de lâhın (لاحِنٌ) gelir. İkinci anlamdan hareketle ise: İrabı doğru yapmadığı zaman kesre ile lehıne (لَحِن) denir, faili ise lahın (لَحِنٌ) gelir.
قوله: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حتى} : قرأ «ولَيَبْلوَنَّكم حتى يَعْلم ويبلوَ أخبارَكم» أبو بكر الثلاثةَ بالياءِ مِنْ أسفلَ يعني اللَّهَ تعالى. والأعمش
Yüce Allah'ın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حتى} “Ve andolsun ki sizi sınayacağız, ta ki...” sözü; Ebû Bekr, {ولَيَبْلوَنَّكم حتى يَعْلم ويبلوَ أخبارَكم} “Ve andolsun ki O sizi sınayacak, ta ki bilsin ve haberlerinizi sınasın” ifadesindeki üç fiili de Yüce Allah'ı kastederek alttan yâ ile okumuştur. el-A'meş de
كذلك وتسكين الواو والباقون بنون العظمةِ، ورُوَيس كذلك وتسكينُ الواوِ. والظاهرُ قَطْعُه عن الأول في قراءةِ تسكينِ الواو. ويجوزُ أَنْ يكونَ سَكَّن الواوَ تخفيفاً كقراءةِ الحسن {أَوْ يَعْفُوْ الذي} بسكونِ الواو.
aynı şekilde [yâ ile] ve vâv harfinin sükûnu ile okumuştur. Diğer kurrâ ise azamet nûnu ile [ve leneblüvenneküm şeklinde] okumuştur. Ruveys de bu şekilde [nûn ile] ve vâv harfinin sükûnu ile okumuştur. Vâv harfinin sükûnu okuyuşunda zahir olan, fiilin öncekinden koparılmasıdır (kat' edilmesidir). Hasen [el-Basrî]'nin {أَوْ يَعْفُوْ الذي} “yahut bağışlamasına” ayetini vâv harfinin sükûnu ile okuması gibi, hafifletme amacıyla vâv harfini sakin kılmış olması da caizdir.
قوله: {وتدعوا إِلَى السلم} : يجوز جَزْمُه عطفاً على فعل النهيِ. ونصبُه بإضمار «أَنْ» في جواب النهي. وقرأ أبو عبد الرحمن بتشديدِ الدال. وقال الزمخشري: «مِنْ ادَّعَى القومُ وتداعَوْا مثلَ: ارتَمَوْا إلى الصيد وتَرَامَوْا» . وقال غيره: بمعنى تَغْتَرُّوا يعني تَنْتَسِبوا. وتقدَّم الخلافُ في «السّلم» .
Yüce Allah'ın: {وتدعوا إِلَى السلم} “ve barışa çağırmayın” sözü; nehiy fiiline atfedilerek meczum olması caizdir. Nehyin cevabında gizli bir en (أَنْ) ile mansub olması da caizdir. Ebû Abdirrahmân ise dâl harfinin şeddesiyle [tedde'û şeklinde] okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı ava doğru atıldılar ve birbirlerine ok attılar manasındaki irtemev (ارتَمَوْا) ve terâmev (تَرَامَوْا) gibi, kavim iddiada bulundu ve birbirini çağırdı manasındaki idde'â (ادَّعَى) ve tedâ'av (تداعَوْا) kökündendir.» Başkası ise: 'Gururlanmayasınız yani kendinizi üstün görmeyesiniz anlamındadır' demiştir. es-Silm (السّلم) kelimesindeki kıraat farklılığı daha önce geçmişti.
قوله: «وأنتم الأَعْلَوْن» جملةٌ حاليةٌ. وكذلك «والله معكم» وأصل الأعْلَوْنَ: الأَعْلَيُون فأُعِلَّ.
Ayetteki {وأنتم الأَعْلَوْن} “sizler en üstün iken” ifadesi hâl cümlesidir. {والله معكم} “Allah da sizinle beraberdir” ifadesi de böyledir. el-A'levn (الأَعْلَوْن) kelimesinin aslı el-A'leyûn (الأَعْلَيُون) şeklindedir, illet kuralı uygulanmıştır (i'lâl yapılmıştır).
قوله: «يَتِرَكُمْ» أي: يُنْقِصكم، أو يُفْرِدكم عنها فهو مِنْ: وَتَرْتُ الرجلَ إذا قتلْتَ له قتيلاً، أو نهبْتَ مالَه، أو من الوِتْر وهو الانفرادُ. وقيل: كلا المعنيين يَرْجِعُ إلى الإِفراد؛ لأنَّ مَنْ قُتِل له قتيلُ أو نُهِبَ له مالٌ/ فقد أُفْرِد عنه.
Ayetteki {يَتِرَكُمْ} “sizi eksiltecek [değildir]” ifadesi; yani sizi eksiltecek veya sizi o [amellerinizden] mahrum bırakacak [değildir] demektir. Bu kelime, bir adamın bir yakınını öldürdüğünde yahut malını yağmaladığında söylenen veterte'r-racüle (وَتَرْتُ الرجلَ) ifadesinden veya teklik anlamına gelen el-vitr (الوِتْر) kelimesindendir. Her iki anlamın da yalnız bırakmaya (el-ifrâd) döndüğü söylenmiştir; zira bir kimsenin bir yakını öldürüldüğünde veya malı yağmalandığında, o kimse ondan mahrum ve yalnız bırakılmış olur.
قوله: {فَيُحْفِكُمْ} : عطفٌ على الشرط و «تَبْخَلوا» جوابُ الشرط.
Yüce Allah'ın: {فَيُحْفِكُمْ} “ve sizi zorlarsa” sözü; şart fiiline matuftur, {تَبْخَلوا} “cimrilik edersiniz” kısmı ise şartın cevabıdır.
قوله: «ويُخْرِجْ أَضْغانَكم» العامَّةُ على إسنادِ الفعل إلى ضميرِ فاعلٍ: إمَّا
Ayetteki {ويُخْرِجْ أَضْغانَكم} “ve kinlerinizi ortaya çıkarır” ifadesini cumhur, fiili bir fail zamirine isnad ederek okumuştur:
اللَّهِ تعالى أو الرسولِ أو السؤالِ؛ لأنَّه سببٌ وهو مجزومٌ عَطْفاً على جوابِ الشرط. ورُوي عن أبي عمروٍ رفعُه على الاستئنافِ. وقرأ أيضاً بفتح الياء وضمِّ الراء ورفعِ «أَضْغانُكم» فاعلاً بفعله. وابن عباس في آخرين «وتَخْرُجْ» بالتاء مِنْ فوقُ وضم الراء «أضغانُكم» فاعلٌ به. ويعقوب «ونُخْرِجْ» بنون العظمة وكسرِ الراء «أضغانَكم» نصباً.
Bu zamir ya Yüce Allah'a, ya Resûl'e ya da bir sebep olduğu için istemeye (es-suâl) aittir; şartın cevabına atfedilerek meczum kılınmıştır. Ebû Amr'dan istînâf üzere merfû okuduğu da rivayet edilmiştir. O ayrıca yâ harfinin fethası, râ harfinin zammesi ve {أَضْغانُكم} kelimesinin kendi fiilinin faili olarak ref'i ile de [yahrucu adgânukum şeklinde] okumuştur. İbn Abbâs ve diğer bazıları üstten tâ ile ve râ harfinin zammesiyle {وتَخْرُجْ} şeklinde okumuşlardır; {أضغانُكم} onun failidir. Ya'kūb ise azamet nûnu ve râ harfinin kesresi ile {ونُخْرِجْ} şeklinde, {أضغانَكم} kelimesini de mansub olarak okumuştur.
وقُرِئ «يُخْرَجْ» بالياء على البناء للمفعولِ «أَضْغانُكم» رفعاً به. وعيسى كذلك إلاَّ أنه نَصَبه بإضمار «أَنْ» عطفاً على مصدرٍ متوهَّمٍ أي: يَكُنْ بُخْلُكُمْ وإخراجُ أضغانِكم.
Yâ harfi ile meçhul bina kılınarak {يُخْرَجْ} şeklinde ve {أَضْغانُكم} kelimesi de nâib-i fâil olarak ref' ile okunmuştur. Îsâ da aynı şekilde okumuş; ancak zihinde varsayılan bir masdara atıfla gizli bir en (أَنْ) ile fiili nasbetmiştir; yani: 'Cimriliğiniz ve kinlerinizin ortaya çıkışı gerçekleşir' takdirindedir.
قوله: {هَا أَنتُمْ هؤلاء} : قال الزمخشري: «هؤلاء» موصولٌ صلتُه «تَدْعُوْن» أي: أنتم الذين تَدْعُون، أو أنتم يا مخاطبون هؤلاء الموصوفون، ثم استأنف وصفَهم كأنهم قالوا: وما وَصْفُنا؟ فقيل: تَدْعون «. قلت: قد تقدَّم الكلامُ على ذلك مُشْبَعاً في سورة آل عمران.
Yüce Allah'ın: {هَا أَنتُمْ هؤلاء} “İşte sizler böylesiniz” sözü hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «{هؤلاء} kelimesi ism-i mevsûldür, sılası ise {تَدْعُوْن} fiilidir; yani 'Sizler o kimselersiniz ki çağrılıyorsunuz' veya 'Ey muhataplar, sizler şu şekilde nitelenenlersiniz' demektir; ardından sanki onlar: 'Bizim niteliğimiz nedir?' demişler de 'Çağrılıyorsunuz...' denilmiş gibi onların niteliğine yeniden başlanmıştır.» Derim ki: Buna dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde etraflıca geçmişti.
قوله: {يَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ} بَخِلَ وضَنَّ يتعديَّان ب على تارةً وب عن أخرى. والأجودُ أَنْ يكونا حالَ تَعدِّيهما ب» عن «مضمَّنَيْن معنى الإِمْساك.
Yüce Allah'ın: {يَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ} “kendi aleyhine cimrilik eder” sözü; bahile (بَخِلَ) ve danne (ضَنَّ) fiilleri bazen alâ (على) ile, bazen de an (عن) harf-i cerri ile geçişli olurlar. En uygun olanı, an (عن) ile geçişli olduklarında el-imsâk (tutmak, esirgemek) manasını içermeleridir (tazmin edilmeleridir).
قوله:» وإنْ تَتَوَلَّوْا «هذه الشرطيةُ عطفٌ على الشرطية قبلها، و {ثُمَّ لاَ يكونوا} عطفٌ على» يَسْتَبْدِلْ «.
Ayetteki {وإنْ تَتَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirseniz” şart cümlesi, kendisinden önceki şart cümlesine matuftur; {ثُمَّ لاَ يكونوا} “sonra onlar olmazlar” kısmı ise {يَسْتَبْدِلْ} “[yerinize başka bir kavim] getirir” fiiline matuftur.