٤١٣٨ - ألا إنَّ بَعْد العُدْمِ للمَرْءِ قُنِيَةً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4138 - Haberiniz olsun ki yokluktan sonra kişi için bir sermaye (kunye) vardır / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقيل: أقْنى أَرْضَى. قال الراغب: «وتحقيقُه: أنه جَعَلَ له قُنْية من الرضا وقَنَيْتُ كذا واقْتَنَيْتُه قال:
«Aknâ» fiilinin «erdâ» (razı kıldı / hoşnut etti) anlamına geldiği de söylenmiştir. er-Râgıb şöyle der: «Bunun hakikati: Allah'ın ona rızadan bir sermaye (kunye) kılmasıdır. Şöyle bir şeyi edindim anlamında
٤١٣٩ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
4139 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . /
قَنِيْتُ حَيائي عِفَّةً وتَكَرُّما
İffet ve kerem sahibi olarak hayâmı edindim (muhafaza ettim).
قوله: {رَبُّ الشعرى} : الشِّعْرى في لسان العرب كوكبان يُسَمَّى أحدُهما: الشِّعْرى العَبُور، وهو المرادُ في الآيةِ الكريمةِ فإنَّ خُزاعةَ كانت تَعْبُدها، وسَنَّ عبادتَها أبو كبشةَ رجلٌ مِنْ ساداتِهم، وكانت قريشٌ تقولُ لرسولِ الله ﷺ: أبو كبشَة تشبيهاً بذلك الرجل، في أنه أَحْدَثَ ديناً غيرَ دينهم. والشِّعْرى العَبُور تَطْلُعُ بعد الجوزاءِ في شدَّةِ الحرِّ، ويُقال لها: مِرْزَمُ الجَوْزاء ويُسَمَّى كلبَ الجبَّار. والثاني: / الشِّعْرَى الغُمَيْصاء، وهي التي في الذِّراع. وسبب تَسْميتها بذلك ما زَعَمَتْه العربُ: مِنْ أنَّهما كانا أخْتَيْن أو زوجَيْن لسُهَيْل، فانحدر سهيلٌ إلى اليمنِ، فاتَّبَعْته الشِّعْرى العَبُوْر فعبَرَتْ المَجَرَّة فسُمِّيَتِ العَبورَ، وأقامَتِ الغُمَيْصاءُ، وبَكَتْ لفَقْدِه حتى غَمَصَتْ عَيْنُها، ولذلك كانت أَخْفَى من العَبُوْر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {رَبُّ الشِّعْرَىٰ} “Şi'râ yıldızının da Rabbidir” sözü: Arap dilinde «eş-Şi'râ» iki yıldızın adıdır; birine «eş-Şi'râ el-Abûr» denir ki yüce ayette kastedilen de budur. Zira Huzâa kabilesi ona tapardı ve ona tapınmayı efendilerinden Ebû Kebşe adlı bir adam ihdas etmişti. Kureyş de [bu sebeple] onların dininden başka yeni bir din getirmesi yönüyle o adama benzeterek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e «Ebû Kebşe» derdi. «Eş-Şi'râ el-Abûr», sıcağın en şiddetli olduğu dönemde Cevzâ yıldızından sonra doğar; ona «Mirzemü'l-Cevzâ» ve «Kelbü'l-Cebbâr» da denir. İkincisi ise / «eş-Şi'râ el-Gumaysâ»dır ki o, Zirâ' burcunda yer alır. Bunların böyle isimlendirilmesinin sebebi Arapların iddiasına göredir: Araplar bu iki yıldızın Süheyl yıldızının iki kız kardeşi ya da iki eşi olduğunu, Süheyl'in Yemen tarafına kayıp gittiğini, eş-Şi'râ el-Abûr'un onun peşinden giderek Samanyolu'nu geçtiğini (abere), bu yüzden ona «el-Abûr» dendiğini; el-Gumaysâ'nın ise geride kalıp onun ayrılığına ağlamaktan gözünün çapaklandığını (ğamasat), bu yüzden de el-Abûr'dan daha sönük kaldığını zannederlerdi.
قوله: {عَاداً الأولى} : اعلَمْ أنَّ هذه الآيةَ الكريمةَ مِنْ أشكلِ الآياتِ نَقْلاً وتوجيهاً، وقد يَسَّر اللَّهُ تعالى تحريرَ ذلك كلِّه بحولِه وقوتِه فأقول: إنَّ القرَّاءَ اختلفوا في ذلك على أربعِ رُتَبٍ، إحداها: قرأ ابن كثير وابن عامر والكوفيون «عادَاً الأُولى» بالتنوين مكسوراً
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَادًا الْأُولَىٰ} “önceki Âd'ı” sözü: Bil ki bu yüce ayet, rivayet ve gramatik yönlendirme (tevcîh) bakımından en müşkil ayetlerdendir. Allah Teâlâ, havl ve kuvvetiyle bütün bunların açıklanmasını kolaylaştırmıştır; derim ki: Kıraat imamları bunda dört mertebede ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Kûfeliler, tenvini kesreli,
وسكونِ اللام وتحقيقِ الهمزةِ بعدها، هذا كلُّه في الوصلِ فإذا وقفوا على «عاداً» وابتدؤوا ب «الأُوْلى» فقياسُهم أَنْ يقولوا «الأولى» بهمزةِ الوصلِ وسكونِ اللامِ وتحقيقِ الهمزة.
lâmı sakin ve ardından gelen hemzeyi tahkik ile (açıkça çıkararak) «‘Âdeni’l-Ûlâ» şeklinde okumuşlardır. Bütün bunlar vasl (bağlantılı okuma) halindedir. «‘Âden» üzerinde durup «el-Ûlâ» ile başladıklarında ise kıyasları gereği hemze-i vasl, lâmın sükûnu ve hemzenin tahkikiyle «el-Ûlâ» demeleridir.
الثانيةُ: قرأ قالون «عاداً لُّؤْلَى» بإدغامِ التنوين في اللامِ، ونَقْلِ حركةِ الهمزةِ إلى لام التعريفِ، وهمزِ الواوِ، هذا في الوصل. وأمَّا في الابتداءِ بالأولى فله ثلاثةُ أوجهٍ، الأولُ: «الُّؤْلَى» بهمزةِ وصل، ثم بلامٍ مضمومة، ثم بهمزةٍ ساكنة. الثاني: «لُؤْلَى» بلامٍ مضمومةٍ ثم بهمزةٍ ساكنةٍ. الثالث: كابتداءِ ابنِ كثير ومَنْ معه.
İkincisi: Kālûn, vasl halinde tenvini lâma idgam ederek, hemzenin harekesini lâm-ı ta'rife naklederek ve vâvı hemzeleştirerek «‘Âde-llü'lâ» şeklinde okumuştur. «el-Ûlâ» kelimesiyle başlamaya (ibtidâ) gelince, onun için üç vecih vardır: Birincisi: Hemze-i vasl, ardından zammeli lâm, sonra sakin hemze ile «el-lü'lâ». İkincisi: Zammeli lâm ve ardından sakin hemze ile [vasl hemzesiz] «lü'lâ». Üçüncüsü: İbn Kesîr ve beraberindekilerin ibtidâsı gibi [«el-ûlâ»].
الثالثة: قرأ ورش «عاداً لُّوْلى» بإدغامِ التنوين في اللام ونَقْلِ حركةِ الهمزةِ إليها كقالون، إلاَّ أنه أبقى الواوَ على حالِها غيرَ مبدلةٍ همزةً هذا في الوصل. وأمَّا في الابتداءِ بها فله وجهان: «ألُّوْلَى» بالهمزةِ والنقلِ، و «لُوْلَى» بالنقلِ دونَ همزِ وصلٍ، والواوُ ساكنةٌ على حالِها في هذَيْن الوجهَيْن.
Üçüncüsü: Verş, vasl halinde Kālûn gibi tenvini lâma idgam ederek ve hemzenin harekesini lâma naklederek «‘Âde-llûlâ» okumuştur; ancak vâvı hemzeye dönüştürmeyip olduğu gibi bırakmıştır. İbtidâ halinde ise onun için iki vecih vardır: Hemze ve nakil ile «el-lûlâ» ve vasl hemzesi olmaksızın nakil ile «lûlâ». Bu iki vecihte de vâv harfi sakin halini korur.
الرابعة: قرأ أبو عمروٍ كوَرْشٍ وَصْلاً وابتداءً سواءً بسواءٍ، إلاَّ أنه يزيدُ عليه في الابتداءِ بوجهٍ ثالثٍ، وهو وجهُ ابنِ كثير ومَنْ ذُكِرَ معه، فقد تحصَّل أنَّ لكلّ مِنْ قالون وأبي عمرو في الابتداء ثلاثةَ أوجهٍ، وأنَّ لورشٍ وجهين. فتأمَّلْ ذلك فإنَّ تحريرَه صعبُ المأخذِ من كتب القراءات هذا ما يتعلَّقُ بالقراءات.
Dördüncüsü: Ebû Amr, vasl ve ibtidâ halinde tıpkı Verş gibi okumuştur; ancak ibtidâ hususunda ona ilave olarak İbn Kesîr ve onunla birlikte zikredilenlerin kıraati olan üçüncü bir veche daha sahiptir. Neticede hem Kālûn hem de Ebû Amr için ibtidâda üçer vecih, Verş için ise iki vecih ortaya çıkmaktadır. Bu konuyu iyi düşün; zira bunun kıraat kitaplarından tespiti oldukça meşakkatlidir. Kıraatlerle ilgili kısım bundan ibarettir.
وأمَّا توجيهُها فيُوقف على معرفةِ ثلاثةِ أصولٍ، الأول: حكمُ التنوينِ إذا وقع بعدَه ساكنٌ. الثاني: حكمُ حركةِ النقلِ. الثالث: أصلُ «أُوْلَى» ما هو؟ إمَّا الأولُ فحكمُ التنوينِ الملاقي أنْ يُكْسَرَ لالتقاءِ الساكنين نحو: {قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ} [الإِخلاص: ١] أو يُحْذَفَ تشبيهاً بحرفِ العلةِ كقراءةِ {أَحَدٌ الله الصمد} ، وكقولِ الشاعر:
Bunun açıklanmasına (tevcîhine) gelince; [bu] üç esasın bilinmesine bağlıdır: Birincisi: Kendisinden sonra sakin bir [harf] geldiğinde tenvinin hükmü. İkincisi: Nakil harekesinin hükmü. Üçüncüsü: «Ûlâ» (أُوْلَى) [kelimesinin] aslı nedir? Birincisine gelince; [sakinle] karşılaşan tenvinin hükmü, { قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [İhlas: 1] [örneğinde] olduğu gibi iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle kesrelenmesi veya { أَحَدٌ الله الصمد } kıraatinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi illet harfine benzetilerek hazfedilmesidir (düşürülmesidir):
٤١٤٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا ذاكرَ اللَّهَ إلاَّ قليلاً
4140 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Ne de Allah'ı az bir şey dışında zikreden bir kimse.
وهو قليلٌ جداً، وقد مضى تحقيقُه. وأمَّا الثاني فإنَّ للعرب في الحركة المنقولةِ مذهبين: الاعتدادَ بالحركةِ، وعدمَ الاعتدادِ بها، وهي اللغةُ العالية. وأمَّا الثالثُ فأُوْلَى تأنيثُ أَوَّل، وقد تقدَّم الخلافُ في أصلِه مستوفى في أولِ هذا التصنيفِ فعليك باعتبارِه. إذا تقرَّرَتْ هذه الأصولُ الثلاثةُ فأقولُ:
Bu [hazf durumu] oldukça nadirdir ve tahkiki daha önce geçmişti. İkincisine gelince; nakledilen hareke konusunda Arapların iki mezhebi vardır: Hareketi [aslî kabul edip] dikkate almak (i'tidâd) ve onu dikkate almamak; fasih ve üstün olan dil de budur. Üçüncüsüne gelince; «ûlâ», «evvel» kelimesinin müennesidir ve aslının ne olduğuna dair ihtilaf bu eserin başında etraflıca geçmişti, oraya müracaat etmelisin. Bu üç temel esas belirlendiğine göre derim ki:
أمَّا قراءةُ ابنِ كثير ومَنْ معه فإنهم صرفوا «عاداً» : إمَّا لأنه اسمٌ للحيِّ أو الأبِ فليس فيه ما يمنعُه، وإمَّا لأنَّه كان مؤنثاً اسماً للقبيلةِ أو الأمِّ، إلاَّ أنَّه مثلُ هِنْد ودَعْد فيجوزُ فيه الصرفُ وعدمُه فيكونُ كقوله:
İbn Kesîr ve beraberindekilerin kıraatine gelince; onlar «‘Âden» kelimesini munsarıf kılmışlardır: Ya kabilenin veya atanın adı olduğu için munsarıf olmasına bir engel bulunmadığından; ya da kabile veya annenin adı olarak müennes olduğu halde «Hind» ve «Da'd» gibi olduğundan munsarıf yapılması da yapılmaması da caizdir; nitekim şu beyitteki gibi olur:
٤١٤١ - لم تَتَلَفَّعْ بفَضْلِ مِئْزَرِها ... دَعْدٌ ولم تُسْقَ دعدُ في العُلَب
4141 - Da'd, peştemalının fazlalığıyla örtünmedi / Da'd'a kaplar içinde süt içirilmedi.
فصرفَها أولاً ومَنَعَها ثانياً، ولَم يَنْقُلوا حركةَ الهمزةِ إلى لام التعريف فالتقى ساكنان، فكسروا التنوينَ لالتقائِهما على ما هو المعروفُ من
Şair birinciyi munsarıf kılmış, ikinciyi ise gayrimunsarıf yapmıştır. Bu okuyuşta olanlar, hemzenin harekesini lâm-ı ta'rife nakletmemişler; böylece iki sakin harf karşılaşmış, onlar da iki dil lehçesinden
اللغتين وحذفوا همزةَ الوصلِ من «الأُوْلى» للاستغناءِ عنها بحركة التنوين وَصْلاً فإذا ابتدَؤوا بها احتاجُوا إلى همزة الوصل فأَتَوْا بها فقالوا: الأُوْلى كنظيرِها/ من هَمَزاتِ الوصلِ. وهذه قراءة واضحة لا إشكال فيها ومن ثم اختارها الجَمُّ الغَفيرُ.
bilinen kuralla iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle tenvini kesrelemişlerdir. Vasl halinde tenvinin harekesi vasl hemzesine ihtiyaç bırakmadığı için «el-Ûlâ»daki hemze-i vaslı hazfetmişlerdir. Bu kelimeyle başladıklarında ise vasl hemzesine ihtiyaç duyup onu getirmiş ve benzeri hemze-i vasıllarda olduğu gibi «el-Ûlâ» demişlerdir. Bu, gayet açık ve müşkilatı olmayan bir kıraattir; nitekim ulemanın büyük çoğunluğu da bunu tercih etmiştir.
وأمَّا قراءة مَنْ أدغم التنوينَ في لامِ التعريفِ وهما نافعٌ وأبو عمرو مع اختلافِهما في أشياءَ كما تقدَّم بيانُه فوجْهُه الاعتدادُ بحركةِ النقل؛ وذلك أنَّ مِنَ العربِ مَنْ إذا نَقَل حركة الهمزةِ إلى ساكنٍ قبلَها كلامِ التعريفِ عامَلَها معاملَتَها ساكنةً، ولا يَعْتَدُّ بحركةِ النقلِ، فيكسرُ الساكَنَ الواقعَ قبلَها، ولا يُدْغِم فيها التنوينَ، ويأتي قبلها بهمزةِ الوصلِ فيقول: لم يَذْهَبِ لَحْمَرُ، ورأيت زياداً لَعْجَم، من غيرِ إدغام التنوينِ، والَحْمَرُ والَعْجَمُ بهمزة الوصلِ لأن اللامَ في حكمِ السكونِ، وهذه هي اللغةُ المشهورة. ومنهم مَنْ يَعْتَدُّ بها، فلا يكسِر الساكنَ الأولَ، ولا يأتي بهمزةِ الوصلِ، ويُدْغم التنوين في لام التعريف فيقولُ: لم يَذْهَبْ لَحْمر بسكون الباء، ولَحْمَرُ ولَعْجَمُ من غيرِ همزٍ، وزيادُ لّعجم بتشديدِ اللامِ، وعلى هذه اللغةِ جاءَتْ هذه القراءةُ، هذا من حيث الإِجمال.
Tenvini lâm-ı ta'rife idgam eden Nâfi' ve Ebû Amr'ın kıraatine gelince —ki daha önce açıklandığı üzere bazı noktalarda ihtilafları vardır— bunun gerekçesi nakil harekesini dikkate almaktır (i'tidâd). Şöyle ki: Araplardan bir kısmı hemzenin harekesini lâm-ı ta'rif gibi kendisinden önceki sakin bir harfe naklettiğinde, nakil harekesini dikkate almayıp o harfe yine sakin muamelesi yapar; bu sebeple kendisinden önce gelen sakini kesreler, tenvini ona idgam etmez ve başına hemze-i vaslı getirerek tenvini idgam etmeksizin «lem yezhebi'l-ahmeru» (لم يَذْهَبِ لَحْمَرُ) ve «raeytü ziyâdeni'l-a'ceme» (رأيت زياداً لَعْجَم) der. Lâm hükmen sakin olduğu için de «el-ahmer» ve «el-a'cem» kelimelerini hemze-i vasl ile okur; meşhur olan lügat de budur. Bir kısmı ise bu nakil harekesini dikkate alır; dolayısıyla birinci sakini kesrelemez, hemze-i vaslı getirmez ve tenvini lâm-ı ta'rife idgam eder; nitekim bâ harfinin sükûnuyla «lem yezheb lahmer» (لم يَذْهَبْ لَحْمر), hemzesiz olarak «lahmer» ve «la'cem», şeddeli lâm ile «ziyâdü-lla'cem» (زيادُ لّعجم) der. İşte bu kıraat de bu lügat üzere gelmiştir. Bu, genel yönüyledir.
وأمَّا من حيث التفصيلُ فأقول: أمَّا قالون فإنه نَقَلَ حركة الهمزةِ إلى لام التعريف، وإنْ لم يكنْ من أصلِه النقلُ لأجل قَصْدِه التخفيفَ بالإِدغام، ولَمَّا نقل الحركةَ اعْتَدَّ بها، إذ لا يمكن الإِدغامُ في ساكنٍ ولا ما هو في حُكْمِه.
Ayrıntılı yönüne gelince; derim ki: Kālûn'a gelince; o, kendi asıl kuralı nakil olmadığı halde idgam yoluyla hafifletmeyi kastettiği için hemzenin harekesini lâm-ı ta'rife nakletmiştir. Harekeyi nakledince de onu dikkate almıştır; çünkü sakin bir harfe ya da sakin hükmünde olana idgam yapılması mümkün değildir.
وأمَّا همزُه الواوُ ففيه وجهان منقولان، أحدُهما: أَنْ تكونَ أُوْلى أصلُها عنده وُؤْلَى مِنْ وَأَل أي: نجا، كما هو قولُ الكوفيين، ثم أَبْدَلَ
Vâvı hemzelemesine gelince, bu hususta nakledilen iki vecih vardır: Birincisi: Kûfelilerin görüşünde olduğu gibi «ûlâ» kelimesinin aslı ona göre «ve'ele» (kurtuldu) kökünden «vu'lâ»dır (وُؤْلَى). Ardından
الواوَ همزةً لأنها واوٌ مضمومةٌ، وقد تقدَّم لك أنها لغةٌ مطردةٌ، فاجتمع همزتان ثانيتُهما ساكنةٌ فَوَجَبَ قلبُها واواً نحو: «أُوْمِنُ» ، فلمَّا حُذِفَتْ الهمزةُ الأولى بسببِ نَقْلِ حركتِها رَجَعَتْ الثانيةُ إلى أصلِها من الهمزةِ لأنَّها إنما قُلِبت واواً من أجلِ الأُولى، وقد زالَتْ، وهذا كما رأيتَ تكلُّفٌ لا دليلَ عليه. والثاني: أنَّه لَمَّا نَقَلَ الحركةَ إلى اللامِ صارَت الضمةُ قبل الواوِ كأنَّها عليها، لأنَّ حركةَ الحرفِ بين يديه، فأبدل الواوَ همزةً كقولِه:
zammeli bir vâv olduğu için vâvı hemzeye dönüştürmüştür; bunun kurallı bir lügat olduğu daha önce geçmişti. Böylece ikincisi sakin olan iki hemze bir araya gelmiş ve «ûminu» (أُوْمِنُ) kelimesinde olduğu gibi ikinci hemzenin vâva dönüştürülmesi vacip olmuştur. Birinci hemze harekesinin nakledilmesi sebebiyle hazfedilince, ikinci hemze —sırf birincisinden dolayı vâva çevrildiği ve artık birincisi de ortadan kalktığı için— aslı olan hemzeye geri dönmüştür. Bu ise gördüğün gibi delili olmayan bir tekellüftür (zorlamadır). İkincisi: O, harekeyi lâma nakledince, harfin harekesi önünde sayıldığından vâvdan önceki zamme sanki vâvın üzerindeymiş gibi olmuştur; bu yüzden şairin şu sözünde olduğu gibi vâvı hemzeye dönüştürmüştür:
٤١٤٢ - أَحَبُّ المُؤْقِدِيْنَ إليَّ موسى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4142 - Ateş yakanların (mü'kidîn) bana en sevimlisi Musa'dır / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وكقراءةِ «يُؤْقنون» وهمزِ «السُّؤْقِ» و «سُؤْقِه» وقد تقدَّم تحريرُ ذلك، وهذا بناءً منه على الاعتدادِ بالحركةِ أيضاً. وليس في هذا الوجهِ دليلٌ على أصلِ «أُوْلى» عنده ما هو؟ فيُحتمل الخلافُ المذكورُ جميعُه. وأمَّا ابتداؤُه الكلمةَ من غير نَقْلٍ فإنه الأصلُ، ولأنه إنما نَقَلَ في الوصلِ لقَصْدِه التخفيفَ بالإِدغام، ولا إدغامَ في الابتداءِ فلا حاجةَ إلى النقلِ. وأمَّا الابتداءُ له بالنقلِ فلأنه محمولٌ على الوصل ليجريَ اللفظُ فيهما على سَنَنٍ واحدٍ.
Nitekim «yü'minûn» (يُؤْقنون) kıraatinde ve «es-sûk» ile «sûkıhî» kelimelerinin hemzelenerek [«es-sü'k», «sü'kıhî»] okunmasında da durum böyledir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Bu da onun yine harekeyi dikkate almasına dayanmaktadır. Bu vecihte, ona göre «ûlâ» kelimesinin aslının ne olduğuna dair bir delil yoktur; dolayısıyla zikredilen ihtilafların tamamı muhtemeldir. Kelimeye nakil yapmaksızın başlamasına gelince, asıl olan budur; zira o, vasl halinde sadece idgam ile hafifletmeyi kastettiği için nakil yapmıştır, ibtidâ halinde ise idgam yoktur, dolayısıyla nakle de ihtiyaç kalmaz. İbtidâda nakil yapması ise lafzın her iki durumda da tek bir kural üzere akması için ibtidânın vasla hamledilmesindendir.
وعلةُ إثباتِ ألفِ الوصلِ مع النقلِ في أحدِ الوجهَينِ: تَرْكُ الاعتدادِ
İki vecihten birinde nakille birlikte hemze-i vaslın sabit kılınmasının illeti: Naklin bulunduğu benzer kelimelerdeki kıraat doğrultusunda lâmın harekesini
بحركةِ اللامِ على ما عليه القراءةُ في نظائرِه ممَّا وُجِدَ فيه النقلُ؛ إذ الغَرَضُ إنما هو جَرْيُ اللفظِ في الابتداءِ والوصلِ على سَنَنٍ واحدٍ، وذلك يَحْصُل بمجرد النقلِ وإنْ اختلفا في تقديرِ الاعتدادِ بالحركةِ وتركِه. وعلةُ تَرْكِ الإِتيانِ بالألفِ في الوجهِ الثاني حَمْلُ الابتداءِ على الوصلِ في النقلِ والاعتدادِ بالحركةِ جميعاً. ويُقَوِّي هذا الوجهَ رسمُ «الأولى» في هذا الموضع بغيرِ ألفٍ. والكلامُ في همز الواوِ مع النقل في الابتداءِ كالكلامِ عليه في الوَصْل كما تقدَّم.
dikkate almamaktır; zira maksat ibtidâ ve vasl halinde lafzın tek bir kural üzere akmasıdır. Bu da harekeyi dikkate alıp almama takdiri farklı olsa bile sırf nakil ile gerçekleşir. İkinci vecihte hemzenin getirilmemesinin illeti ise, ibtidânın hem nakil hem de harekeyi dikkate alma hususunda tamamen vasla hamledilmesidir. Bu yerdeki «el-Ûlâ» lafzının [Mushaf] hattında elifsiz yazılmış olması da bu vechi güçlendirmektedir. İbtidâda nakil ile birlikte vâvın hemzelenmesi meselesi, daha önce geçtiği gibi vasl halindeki açıklamalar gibidir.
وأمَّا ورشٌ فإنَّ أصلَه أن ينقلَ حركةَ الهمزةِ على اللام في الوصلِ فنقل على أصلِه، إلاَّ أنه اعتدَّ بالحركةِ ليصِحَّ ما قَصَدَه في التخفيفِ بالإِدغامِ، وليس من أصله الاعتدادُ بالحركة في نحو ذلك. ألا ترى أنه يَحْذِفُ الألفَ في {سِيَرتَهَا الأولى} [طه: ٢١] و {وَيَتَجَنَّبُهَا الأشقى} [الأعلى: ١١] ولو اعْتَدَّ بالحركةِ لم يَحْذِفْها. وأمَّا ما جاء عنه في بعضِ الرواياتِ: {قَالُواْ لآنَ جِئْتَ بالحق} [البقرة: ٧١] فإنه وجهٌ نادرٌ مُعَلَّلٌ باتِّباعِ الأثرِ والجَمْعِ بين اللغتين. والابتداءُ له بالنَّقْلِ على أصلِه في ذلك أيضاً، والابتداءُ له بألفِ الوصلِ على تَرْكِ الاعتدادِ بالحركةٍِ، إذْ لا حاجةَ إلى قَصْد ذلك في/ الابتداءِ، وتَرْكِ الإِتْيانِ له بالألف على الاعتدادِ له بالحركة حَمْلاً للابتداءِ على الوصل وموافقةَ الرسمِ أيضاً، لا يُبْتَدأ له بالأصل، إذ ليس مِنْ أصلِه ذلك، و «الأُوْلَى» في قراءتِه تَحْتَمل الخلافَ المذكورَ في أصلِها.
Verş'e gelince; onun asıl kuralı vasl halinde hemzenin harekesini lâma nakletmektir; dolayısıyla kendi aslına uygun nakletmiştir. Ancak idgam yoluyla hafifletme gayesinin sıhhati için harekeyi dikkate almıştır; oysa onun bu tür durumlarda asıl kuralı harekeyi dikkate almak değildir. Görmez misin ki o, {سِيرَتَهَا الْأُولَىٰ} “ilk durumuna” [Tâhâ: 21] ve {وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى} “en bedbaht olan ise ondan kaçınır” [A'lâ: 11] ayetlerinde elifi hazfetmektedir; şayet harekeyi dikkate alsaydı onu hazfetmezdi. Bazı rivayetlerde ondan nakledilen {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: Şimdi gerçeği getirdin” [Bakara: 71] okuyuşu ise rivayete uyma ve iki dil kuralını cem etme ile gerekçelendirilen nadir bir vecihtir. İbtidâda nakil yapması da bu konudaki asıl kuralına uygundur; ibtidâda vasl hemzesini getirmesi harekeyi dikkate almamaya dayanır; zira / ibtidâda bunu kastetmeye ihtiyaç yoktur. Elifi getirmemesi ise ibtidânın vasla hamledilmesi ve hatt-ı Mushaf'a uyum sağlanması sebebiyle harekeyi dikkate almasındandır; asıl haliyle başlanamaz çünkü onun kuralı bu değildir. Onun kıraatindeki «el-Ûlâ» kelimesi de aslı hususundaki zikredilen ihtilafı taşımaktadır.
وأمَّا أبو عمروٍ فالعلةُ له في قراءتِه في الوصلِ والابتداءِ كالعلةِ
Ebû Amr'a gelince; onun vasl ve ibtidâ kıraatindeki illeti,
المتقدمةِ لقالون، إلاَّ أنَّه يُخالفه في همزِ الواو لأنه لم يُعْطِها حكمَ ما جاوَرَها، وليسَتْ عنده مِنْ وَأل بل مِنْ غيرِ هذا الوجهِ، كما تقدَّم لكَ الخلافُ فيه أولَ هذا الموضوع، ويجوز أَنْ يكونَ أصلُها عندَه مِنْ وَأَل أيضاً إلاَّ أنه أَبْدَلَ في حالِ النقلِ مبالغةً في التخفيف، أو موافَقَةً لحالِ تَرْكِ النَّقلِ، وقد عاب هذه القراءةَ أعني قراءةَ الإِدغامِ أبو عثمانَ، وأبو العباس، ذهاباً منهما إلى أنَّ اللغةَ الفَصيحة عدمُ الاعتدادِ بالعارِضِ، ولكن لا التفاتَ إلى رَدِّهما لثبوتِ ذلك لغةً وقراءةً، وإن كان غيرُها أَفْصَحَ منها. وقد ثَبَتَ عن العرب أنَّهم يقولون: الَحْمَر ولَحْمَر بهمزةِ الوصلِ وعَدَمِها مع النقل، واللَّهُ أعلمُ.
Kālûn için daha önce geçen illet gibidir. Ancak vâvı hemzelemede ona muhaliftir; çünkü o, vâva bitişiğindeki harfin hükmünü vermemiştir. Ayrıca bu kelime ona göre «ve'ele» kökünden değil, bu konunun başında açıklandığı gibi başka bir vecihtendir. Kelimenin aslının ona göre de «ve'ele» kökünden olması, ancak nakil halinde hafifletmede mübalağa için veya naklin terk edildiği duruma uygunluk arz etmesi için ibdâl yapmış olması da caizdir. Ebû Osmân ve Ebü'l-Abbâs, fasih dilin arızî harekeyi dikkate almamak olduğu görüşünden hareketle bu kıraati yani idgam kıraatini kusurlu bulmuşlardır. Ancak onların bu reddine itibar edilmez; zira bu lügat ve kıraat olarak sabittir, her ne kadar diğeri bundan daha fasih olsa bile. Nitekim Araplardan nakille nakil halinde hemze-i vasl ile veya vasl hemzesiz «el-ahmer» ve «lahmer» dedikleri sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
وقرأ أُبَيٌّ وهي في حَرْفِه «عادَ الأُولى» ، غيرَ مصروفٍ ذهاباً إلى القبيلةِ أو الأمِّ كما تقدَّم، ففيه العلَمِيَّةُ والتأنيثُ، ويَدُلُّ على التأنيثِ قولُه: «الأُوْلَى» فوصَفَها بوَصْفِ المؤنث.
Ubeyy —kendi mushafında da böyledir— daha önce geçtiği gibi kabileye veya anneye hamletmek suretiyle gayrimunsarıf olarak «‘Âde'l-Ûlâ» şeklinde okumuştur; dolayısıyla kelimede hem özel isimlik (alemiyyet) hem de müenneslik vardır. Müennes olduğuna Cenâb-ı Hakk'ın: «el-Ûlâ» sözü de delalet eder; zira onu müennes sıfatıyla nitelemiştir.
وقد تقدَّمَ الخلافُ في «ثمود» بالنسبة للصَرْفِ وعَدَمِه في سورة هود، وفي انتصابِه هنا وجهان، أحدُهما: أنه معطوفٌ على «عاداً» . والثاني: أنَّه منصوبٌ بالفعلِ المقدَّرِ، أي: وأهلَك، قاله أبو البقاء، وبه بَدَأ، ولا حاجةَ إليه، ولا يجوزُ أن ينتصِبَ ب «أَبْقَى» لأنَّ ما بعد «ما» النافيةِ لا يعملُ فيما قبلها، والظاهرُ أنَّ متعلَّقَ «أَبْقَى»
«Semûd» (ثَمُودَ) kelimesinin sarfı ve gayrimunsarıf oluşuna dair ihtilaf Hûd suresinde geçmişti. Buradaki mansubiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: {عَادًا} “Âd'ı” kelimesine matuftur. İkincisi: Ebü'l-Bekâ'nın söylediği ve söze onunla başladığı üzere takdirî bir fiille yani «ve ehleke» (helak etti) fiiliyle mansubdur; ancak buna ihtiyaç yoktur. {أَبْقَىٰ} “bıraktı” fiiliyle mansub olması ise caiz değildir; zira nefy edatı olan «mâ»dan sonrası öncesinde amel edemez. Zahir olan odur ki «ebkâ» fiilinin müteallakı
عائدٌ على مَنْ تقدَّم مِنْ عادٍ وثمودَ، أي: فما أَبْقَى عليهم، أي: على عادٍ وثمودَ، أو يكونُ التقديرُ: فما أَبْقَى منهم أحداً ولا عَيْناً تَطْرُفُ.
daha önce geçen Âd ve Semûd kavimlerine racidir; yani: «Onlardan geriye [hiçbir şey] bırakmadı», yani Âd ve Semûd'dan geriye hiçbir şey bırakmadı. Yahut takdir şöyle olur: «Onlardan hiçbir kimseyi, gözünü kırpan tek bir ferdi dahi bırakmadı.»
و {قَوْمَ نُوحٍ} : كالذي قبلَه. و «مِنْ قبلُ» ، أي: مِنْ قَبْلِ عادٍ وثمودَ.
{وَقَوْمَ نُوحٍ} “Nuh kavmini de” sözü de kendisinden önceki gibidir. {مِّن قَبْلُ} “Daha önce” yani Âd ve Semûd'dan önce demektir.
وقوله: {إِنَّهُمْ} يُحْتَمَلُ أَنْ يكونَ الضميرُ لقومِ نوحٍ خاصةً، وأن يكونَ لجميعِ مَنْ تقدَّمَ مِن الأمم الثلاثةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهُمْ} “Şüphesiz onlar” sözündeki zamirin sadece Nuh kavmine ait olması da, daha önce geçen üç kavmin tamamına ait olması da muhtemeldir.
وقوله: {كَانُواْ هُمْ} يجوز في «هم» أَنْ يكون تأكيداً، وأَنْ يكون فَصْلاً، ويَضْعُفُ أَنْ يكونَ بدلاً، والمفضَّل عليه محذوفٌ، تقديرُه: مِنْ عادٍ وثمودَ، على قولنا: إن الضميرَ لقومِ نوحٍ خاصةً، وعلى القول بأنَّ الضميرَ للكلِّ يكون التقديرُ: مِنْ غيرهم. و «المُؤْتَفِكَة» منصوبٌ ب «أَهْوَى» وقُدِّمَ لأَجْلِ الفواصل.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَانُوا هُمْ} “Onlar [var ya] onlar idiler” sözündeki «hüm» zamirinin tekit olması da fasl zamiri olması da caizdir; bedel olması ise zayıftır. Zamirin sadece Nuh kavmine ait olduğunu söylediğimiz takdire göre, üstün kılınan tarafın kıyaslandığı (mufaddalun aleyh) unsur hazfedilmiş olup takdiri: «Âd ve Semûd'dan [daha zalim ve daha azgındılar]» şeklindedir. Zamirin hepsine ait olduğu görüşüne göre ise takdir: «Başkalarından [daha zalim ve daha azgındılar]» şeklinde olur. {وَالْمُؤْتَفِكَةَ} “Altüst olan kentleri de” kelimesi {أَهْوَىٰ} “yere batırdı” fiiliyle mansubdur ve ayet sonu uyumu (favâsıl) sebebiyle öne geçirilmiştir.
قوله: {مَا غشى} : كقولِه {مَآ أوحى} [النجم: ١٠] في الإِبهام وهو المفعولُ الثاني، إنْ قلنا: إنَّ التضعيفَ للتعديةِ، وإن قُلْنا: إنه للمبالغةِ والتكثيرِ فتكونُ «ما» فاعلةً كقولِه: {فَغَشِيَهُمْ مِّنَ اليم مَا غَشِيَهُمْ} [طه: ٧٨] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا غَشَّىٰ} “örttüğü şey” sözü: kapalılık bildirme bakımından {مَا أَوْحَىٰ} “vahyettiği şeyi” [Necm: 10] sözü gibidir. Şeddeli fiilin geçişlilik (ta'diye) için olduğunu söylersek bu ifade ikinci mef'ûl olur; şayet mübalağa ve çokluk için olduğunu söylersek {فَغَشِيَهُم مِّنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ} “denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” [Tâhâ: 78] ayetinde olduğu gibi «mâ» fail olur.
قوله: {فَبِأَيِّ} متعلقٌ ب «تَتَمارَى» والباءُ ظرفيةٌ بمعنى في. وقرأ ابنُ محيصن ويعقوبُ «تَمارى» بالحذف كقراءةِ «تَذَكَّرون» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبِأَيِّ} “O halde hangi” sözü {تَتَمَارَىٰ} “şüpheye düşüyorsun” fiiline müteallaktır; bâ harf-i ceri ise «fî» manasında zarfiyyet bildirir. İbn Muhaysın ve Ya'kūb, «tezekkerûn» kıraatinde olduğu gibi hazifle «temârâ» (تَمارى) şeklinde okumuşlardır.
و {هذا} : إشارةٌ إلى ما تقدَّم من الآي أو إلى القرآن، وإلى الرسول ﷺ، ونذير: يجوزُ أَنْ يكونَ مصدراً، وأَنْ يكونَ اسمَ فاعلٍ، وكلاهما لا يَنْقاس، بل القياسُ في مصدرِه إنذار، وفي اسمِ فاعلِه مُنْذِر، والنُّذُر يجوز أَنْ يكونَ جمعاً لنَذير بمعنَييْهِ المذكوريَنْ، و «الأَُوْلَى» صفةٌ حملاً على معنى الجماعةِ كقولِه: {مَآرِبُ} ، [طه: ١٨] والآزِفَةُ، أي: الساعةُ الآزفة، كقولِه: {اقتربت الساعة} [القمر: ١] ، ويجوز أن تكونَ الآزفةُ عَلَماً للقيامة بالغَلَبة.
{هَٰذَا} “İşte bu” sözü: Daha önce geçen ayetlere veya Kur'ân'a veyahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e işarettir. {نَذِيرٌ} “bir uyarıcıdır” kelimesinin masdar olması da ism-i fâil olması da caizdir; her ikisi de kıyasa aykırıdır (semâîdir); bilakis kıyasa göre masdarı «inzâr», ism-i fâili ise «münzir» gelir. {النُّذُرِ} “uyarıcılar” kelimesi, zikredilen iki manasıyla «nezîr»in çoğulu olabilir. {الْأُولَىٰ} “ilk” kelimesi {مَآرِبُ} “ihtiyaçlar” [Tâhâ: 18] ayetinde olduğu gibi cemaat manasına hamledilerek sıfat kılınmıştır. {الْآزِفَةُ} “yaklaşan [kıyamet]” ise {اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ} “Kıyamet yaklaştı” [Kamer: 1] ayetinde olduğu gibi «yaklaşan kıyamet vakti» demektir; «el-Âzife»nin galip kullanım yoluyla kıyametin özel ismi olması da caizdir.
قوله: {كَاشِفَةٌ} : يجوز أَنْ يكونَ وصفاً، وأَنْ يكونَ مصدراً، فإنْ كانَتْ وصفاً احتمل أَنْ يكونَ التأنيثُ/ لأجلِ أنَّه صفةٌ لمؤنثٍ محذوفٍ وقيل: تقديرُه: نفسٌ كاشفةٌ، أو حالٌ كاشِفة، واحتمل أَنْ تكونَ التاءُ للمبالغة كعلاَّمَة ونَسَّابة، أي ليس لها إنسانٌ كاشفةٌ، أي: كثيرُ الكشف، وإن كان مصدراً فهو كالعافِية والعاقِبَة وخائِنَةِ الأَعْين، ومعنى الكَشْفِ هنا: إمَّا مِنْ كَشَفَ الشيءَ، أي: عَرَفَ حقيقتَه كقولِه: {لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ} ، وإمَّا مِنْ كَشَفَ الضُرَّ، أي: أزاله، أي: ليس لها مَنْ يُزيلها ويُنَجِّيها غيرُ اللَّهِ تعالى، وقد تقدَّم الكلامُ على مادة «أزف» في سورة غافر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَاشِفَةٌ} “açığa çıkaracak / savacak hiçbir güç” sözü: Sıfat olması da masdar olması da caizdir. Şayet sıfat ise müenneslik ekinin / hazfedilmiş bir müennese sıfat olması sebebiyle gelmiş olması muhtemeldir; takdirinin «kâşife bir nefis» veya «kâşife bir hal» olduğu söylenmiştir. Tâ ekinin «allâme» ve «nessâbe» lafızlarında olduğu gibi mübalağa için olması da muhtemeldir; yani onun için kâşife bir insan yani [vaktini] çok iyi açığa çıkaran veya onu savuşturan kimse yoktur. Şayet masdar ise «el-âfiye», «el-âkıbe» ve «hâinetü'l-a'yün» lafızları gibidir. Buradaki «keşf»in manası ise: Ya bir şeyin hakikatini bilmek anlamında «keşefe'ş-şey'»den gelir ki Cenâb-ı Hakk'ın: {لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} “Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz” kavli gibidir; ya da sıkıntıyı gidermek manasında «keşefe'd-durr»dan gelir; yani onu giderecek ve ondan kurtaracak Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse yoktur. «E-z-f» (أزف) köküne dair açıklama daha önce Gāfir suresinde geçmişti.
قوله: {أَفَمِنْ هذا الحديث} : متعلِّقٌ ب «تَعْجَبون»
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَمِنْ هَٰذَا الْحَدِيثِ} “Şimdi siz bu sözden mi” sözü {تَعْجَبُونَ} “şaşıp kalıyorsunuz” fiiline müteallaktır.
ولا يجيءُ فيه الإِعمالُ؛ لأنَّ مِنْ شرطِ الإِعمال تأخُّرَ المعمولِ عن العوامل، هنا هو متقدِّمٌ. وفيه خلافٌ بعيدٌ، وعليه تَتَخَرَّج الآيةُ الكريمةُ. فإنَّ كلاً مِنْ قولِه: تَعْجبون، وتَضْحكون ولا تَبكون يَطْلُبُ هذا الجارَّ مِنْ حيث المعنى.
Burada i'mâl (âmillerin tek bir ma'mûl üzerinde çekişmesi) kuralı geçerli olmaz; zira i'mâlin şartlarından biri ma'mûlün âmillerden sonra gelmesidir, burada ise ma'mûl öne geçmiştir. Bunda zayıf bir ihtilaf vardır ve yüce ayet ona göre de yönlendirilebilir. Zira Cenâb-ı Hakk'ın: «şaşıp kalıyorsunuz», «gülüyorsunuz» ve «ağlamıyorsunuz» sözlerinin her biri mana yönünden bu car-mecrûru talep etmektedir.
والعامَّةُ على فتح التاءِ والجيم والحاءِ مِنْ تَعْجَبون، تَضْحكون. والحسن: بضم التاءَ وكسرِ الجيمِ والحاءِ مِنْ غيرِ واوٍ عاطفةٍ بين الفعلَيْن، وهي أبْلَغُ: مِن حيث إنَّهم إذا أَضْحكوا غيرَهم كان تجرُّؤُهم أكثرَ. وقرأ أُبَيٌّ وعبد الله كالجماعةَ، إلاَّ أنهما بلا واوٍ عاطفةٍ كالحسن، فيُحتمل أَنْ تكونَ «تضحكون» حالاً، وأَنْ تكونَ استئنافاً كالتي قبلها.
Kıraat imamlarının geneli {تَعْجَبُونَ} “şaşıp kalıyorsunuz” ve {تَضْحَكُونَ} “gülüyorsunuz” kelimelerinde tâ, cîm ve hâ harflerini fetha ile okumuşlardır. el-Hasan ise tâ harfini zamme, cîm ve hâ harflerini kesre ile [«tu'cibûne» ve «tudhikûne»] ve iki fiil arasında atıf vâvı olmaksızın okumuştur; bu okuyuş daha beliğdir: Zira başkalarını güldürdüklerinde küstahlıkları daha da artmış olur. Ubeyy ve Abdullah da çoğunluk gibi okumuşlar, ancak el-Hasan gibi araya atıf vâvı koymamışlardır; bu durumda {تَضْحَكُونَ} “gülüyorsunuz” kelimesinin hal olması da kendisinden önceki gibi istînâf (bağımsız yeni cümle) olması da muhtemeldir.
قوله: {وَأَنتُمْ سَامِدُونَ} : هذه الجملةُ تَحْتمل أَن تكونَ مستأنفةً، أخبرَ اللَّهُ تعالى عنهم بذلك، وتَحْتمل أَنْ تكونَ حالاً أي: انتفى عنكم التباكي حالَ كونِكم «سامدونَ» . والسُّمُود قيل الإِعراضُ. وقيل: اللهوُ. وقيل: الجمود. وقيل: الاستكبار. قال الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَنتُمْ سَامِدُونَ} “ve siz gaflet içinde eğleniyorsunuz” sözü: Bu cümlenin Allah Teâlâ'nın onlardan haber verdiği müstakil bir cümle (istînâf) olması da, hal cümlesi olması da muhtemeldir; yani: «Siz gaflet ve eğlence içindeyken (sâmidûn) ağlaşmaktan uzak durdunuz.» «es-Sumûd» kelimesinin yüz çevirmek olduğu söylenmiştir. Eğlence (lehv) olduğu da söylenmiştir. Donukluk/hareketsizlik olduğu da söylenmiştir. Kibirlenmek olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
٤١٤٣ - رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ سَعْدٍ ... بمقدارٍ سَمَدْن له سُمودا
4143 - Zamanın felaketleri Sa'd ailesinin kadınlarına öyle bir kader fırlattı ki / Onun karşısında dona kalıp sessizleştiler (semedne).
فرَدَّ شعرورَهن السودَ بِيْضاً ... ورَدَّ وجوهَهن البيضَ سُودا
Onların siyah saçlarını beyaza çevirdi / Beyaz yüzlerini ise kararttı.
فهذا بمعنى الجمود والخُشوع، وقال آخر:
İşte bu donukluk ve huşû manasındadır. Bir başka şair şöyle demiştir:
٤١٤٤ - ألا أيها الإِنسانُ إنَّك سامِدٌ ... كأنَّك لا تَفْنَى ولا أنت هالكُ
4144 - Ey insan! Şüphesiz sen eğlence ve gaflet içindesin (sâmid) / Sanki hiç yok olmayacak ve helak olmayacakmışsın gibi.
فهذا بمعنى لاهٍ لاعِبٌ، وقال أبو عبيدة/: «السُّمود» : الغناءُ بلغة حمير، يقولون: يا جاريةُ اسْمُدي لنا، أي: غَنِّي، وقال الراغب: «السَّامِدُ: اللاهي الرافعُ رأسَه، مِنْ قولهم: بعيرٌ سامِدٌ في سَيْرِه، وقيل: سَمَّدَ رأسَه وسَبَّدَه، أي: استأصلَ شَعْرَه» .
Bu da gafil ve oynayan anlamındadır. Ebû Ubeyde / şöyle demiştir: «es-Sumûd, Himyer kabilesinin dilinde şarkı söylemektir; onlara: