قوله: {نِّعْمَةً} : إمَّا مفعولٌ به، وإمَّا مصدرٌ بفعلٍ مِنْ لفظِها، أو مِنْ معنى «نَجَّيْناهم» لأنَّ تَنْجِيَتَهم إنعامٌ، فالتأويلُ: إمَّا في العامل، وإمَّا في المصدر «ومِنْ عندِنا» : إمَّا متعلقٌ بنعمة، وإمَّا بمحذوفٍ صفةً لها. والكاف في «كذلك» نعتُ مصدرٍ محذوفٍ، أي: مثلَ ذلك الجزاء نَجْزِي. وقرأ العامَّةُ «فَطَمَسْنا» مخففاً. وابن مقسم مُشَدَّداً على التكثيرِ لأجلِ المتعلَّق أو لشِدَّة الفعلِ في نفسِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {نِّعۡمَةٗ} “bir nimet olarak” kavli: Ya mef'ûlün bih'tir ya da kendi lafzından bir fiilin mastarıdır yahut da {نَجَّيۡنَٰهُم} “onları kurtardık” ifadesinin manasından [türemiş bir mef'ûl-i mutlaktır]; zira onları kurtarmak bir nimettir. Dolayısıyla tevil ya amildedir ya da mastardadır. {مِّنۡ عِندِنَاۚ} “katımızdan” ifadesi ise ya {نِّعۡمَةٗ} kelimesine müteallıktır ya da onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. {كَذَٰلِكَ} “İşte böylece” ifadesindeki kâf harfi, mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani 'işte böyle bir karşılıkla cezalandırırız/mükâfatlandırırız' takdirindedir. Genel kıraat {فَطَمَسۡنَآ} “hemen sildik/kör ettik” kelimesini şeddesiz (muhaffef) olarak okumuştur. İbn Miksem ise, müteallakın çokluğu sebebiyle veya fiilin bizzat kendi şiddetinden dolayı teksîr (çokluk/şiddet) bildirmek üzere şeddeli ({فَطَمَّسْنَا}) okumuştur.
قوله: {بُكْرَةً} : انصرفَ لأنه نكرةٌ، ولو قُصِد به
Cenâb-ı Hakk'ın: {بُكۡرَةٗ} “sabah erkenden” kavli: Nekre olduğu için munsarıf olmuştur (tenvin almıştır). Şayet bununla
وقتٌ بعينه امتنع للتعريف والتأنيثِ. وهذا كما تقدَّم في «غُدْوة» ومَنَعَها زيد بن علي الصرفَ، ذَهَب بها إلى وقتٍ بعينه.
muayyen bir vakit kastedilseydi, marifelik ve müenneslik sebebiyle gayri munsarıf olurdu. Bu durum daha önce *ğudve* (غُدْوة) kelimesinde geçtiği gibidir. Zeyd b. Ali ise muayyen bir vakte yorarak onu gayri munsarıf kılmıştır (tenvinsiz okumuştur).
قوله: {أَخْذَ عَزِيزٍ} : مصدرٌ مضافٌ لفاعلِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَخۡذَ عَزِيزٖ} “kudretli olanın yakalayışı gibi” kavli: Fâiline izâfe edilmiş bir mastardır.
و: {أَمْ يَقُولُونَ} : العامَّةُ على الغَيْبة التفاتاً. وأبو حيوة وأبو البرهسم وموسى الأسواري بالخطاب جَرْياً على ما تقدَّم مِنْ قوله «أكُفَّاركم» إلى آخره.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمۡ يَقُولُونَ} “Yoksa onlar diyorlar mı?” kavli: Genel kıraat iltifat yoluyla gaib sîgasıyladır. Ebû Hayve, Ebü'l-Berhesm ve Mûsâ el-Esvârî ise daha önceki {أَكُفَّارُكُمۡ} “Sizin kâfirleriniz mi?” kavline uygun olarak muhatap sîgasıyla ({أَمْ تَقُولُونَ}) okumuşlardır.
والعامَّةُ على «سَيُهْزَمُ» مبنياً للمفعول. «والجَمْعُ» مرفوعٌ به. وقُرِىء «ستَهْزِمُ» بفتح التاء خطاباً للرسول ﵇، «الجمعَ» مفعولٌ به، وأبو حيوة في روايةٍ ويعقوب «سَنَهْزِمُ» بنونِ المعظِّمِ نفسَه، و «الجمعَ» منصوبٌ أيضاً، ورُوِيَ عن أبي حيوة أيضاً وابن أبي عبلة «سَيَهْزِمُ» بياء الغَيْبة مبنياً للفاعل، «الجمعَ» منصوبٌ، أي: سَيَهْزِمُ اللهُ الجمعَ. «ويُوَلُّوْن» العامَّة على الغَيْبة. وأبو حيوة وأبو عمروٍ في روايةٍ «وتُوَلُّون» بتاء الخطاب، وهي واضحةٌ.
Genel kıraat meçhul bina ile {سَيُهۡزَمُ} “bozguna uğratılacaktır” şeklindedir; {ٱلۡجَمۡعُ} “topluluk” kelimesi de bununla merfûdur (nâib-i fâildir). Resûlullah [aleyhisselâm]'a hitaben tâ harfinin fethasıyla {سَتَهْزِمُ} şeklinde de okunmuştur; [bu durumda] {ٱلۡجَمۡعَ} kelimesi mef'ûlün bih olur. Ebû Hayve bir rivayette ve Ya'kûb, kendini yücelten (mütekellim-i maalgayr) nûn'u ile {سَنَهْزِمُ} şeklinde okumuşlardır; {ٱلۡجَمۡعَ} kelimesi yine mansubdur. Ebû Hayve'den ve İbn Ebî Able'den malum bina ile gaib yâ'sı ile {سَيَهْزِمُ} şeklinde de rivayet edilmiştir; {ٱلۡجَمۡعَ} kelimesi mansubdur, yani 'Allah o topluluğu hezimete uğratacaktır' demektir. {وَيُوَلُّونَ} “ve arkalarını dönüp kaçacaklar” kelimesini cumhur gaib sîgasıyla okumuştur. Ebû Hayve ve bir rivayette Ebû Amr ise muhatap tâ'sı ile {وَتُوَلُّونَ} şeklinde okumuşlardır; bu da gayet açıktır.
والدُّبُرُ هنا: اسمُ جنسٍ. وحَسُنَ هنا لوقوعِه فاصلةً بخلافِ {لَيُوَلُّنَّ الأدبار} [الحشر: ١٢] . وقال الزمشخري: «أي: الأدبار، كما قال:
Buradaki {ٱلدُّبُرَ} “arkalarını” kelimesi cins ismidir. {لَيُوَلُّنَّ ٱلۡأَدۡبَٰرَ} [el-Haşr 12] “arkalarını dönüp kaçarlar” ayetinin aksine, burada fâsıla olarak gelmesi sebebiyle müfred olması güzellik katmıştır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani 'arkalarını' (el-edbâr) demektir, nitekim şair de şöyle demiştir:
٤١٦٦ - كُلُوا في بَعْضِ بَطْنِكُمُ تَعِفُّوا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4166 - Karnınızın bir kısmıyla yiyiniz ki iffetli olasınız... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقُرىء» الإِدْبار «. قال الشيخ:» وليس مثل/ «بعضِ بَطْنكم» لأن الإِفراد هنا له مُحَسِّنٌ ولا مُحَسِّنٌ لإِفرادِ «بَطْنكم» .
[Kelime] 'el-İdbâr' (الإِدْبَار) şeklinde de okunmuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu 'karnınızın bir kısmı' (بَعْضِ بَطْنِكُمْ) dizesi gibi değildir; zira buradaki müfred kullanımın edebi bir güzelliği (fâsıla uyumu) vardır, oysa 'karnınız' (بَطْنِكُمْ) kelimesinin müfred getirilmesinin böyle bir güzelleştiricisi yoktur.»
قوله: {ذُوقُواْ} : على إرادةِ القولِ، وقرأ أبو عمروٍ وفي روايةِ محبوبٍ عنه «مَسَّقَر» وخَطَّأه ابن مجاهد. وهو معذورٌ لأنَّ السينَ الأخيرةَ مِنْ «مَسَّ» مُدْغَم فيها فلا تُدْغَمُ في غيرها لأنها متى أُدْغِم فيها لَزِم تحريكُها، ومتى أُدْغمت هي لَزِم سكونُها فتنافس الجَمْعُ بينهما. قال الشيخ: «والظَّنُّ بأبي عمروٍ أنه لم يُدْغِمْ حتى حَذَفَ أحد الحرفينِ، لاجتماع الأمثال ثم أَدْغم» قلت: كلامُ ابن مجاهد إنما هو فيما قالوه إنه أدغم، أمَّا إذا حَذَفَ وأَدْغَمَ فلا إشكالَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذُوقُواْ} “Tadın!” kavli: Sözün takdir edilmesi (yani 'onlara şöyle denilir:' manasında) üzeredir. Ebû Amr -Mahbûb'un kendisinden yaptığı rivayette- {مَسَّ سَقَرَ} ifadesini idgam ile 'Messegar' (مَسَّقَر) şeklinde okumuştur; İbn Mücâhid ise onu hatalı bulmuştur. [İbn Mücâhid] mazurdur; çünkü {مَسَّ} kelimesindeki son sîn harfi kendisine idgam yapılmış bir harftir (müdğam fîh), dolayısıyla başkasına idgam edilemez. Zira kendisine idgam yapıldığında harekeli olması gerekir, kendisi başkasına idgam edildiğinde ise sakin olması gerekir; bu ikisini bir araya getirmek ise çelişkilidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ebû Amr hakkındaki hüsnüzan, aynı harflerin peş peşe gelmesi sebebiyle harflerden birini hazfetmedikçe idgam yapmadığı, sonra idgam ettiği yönündedir.» Derim ki: İbn Mücâhid'in sözü, Ebû Amr'ın doğrudan idgam ettiğini söyleyenlerin rivayetine yöneliktir; şayet hazfedip sonra idgam ettiyse hiçbir müşkillik yoktur.
«وسَقَر» عَلَمٌ لجهنم أعاذَنا اللَّهُ منها مشتقةٌ مِنْ سَقَرَتْه الشمسُ والنارُ، أي: لَوَّحَتْه ويُقال: صَقَرَتْه بالصاد، وهي مبدلَةٌ من السين لأجل القاف. قال ذو الرمة:
{سَقَرَ} “Sekar'ın” kelimesi Cehennem için özel bir isimdir -Allah bizi ondan korusun-; güneşin ve ateşin onu yakıp kavurması manasındaki 'Sekarethü'ş-şemsü ve'n-nâr' (سَقَرَتْهُ الشَّمْسُ وَالنَّارُ) ifadesinden türemiştir; yani onu kavurdu demektir. Sâd harfi ile 'Sakarathü' (صَقَرَتْهُ) de denir ki bu, kāf harfinden dolayı sîn harfinden bedel kılınmıştır. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
٤١٦٧ - إذا ذابتِ الشمسُ اتَّقى صَقَراتِها ... بأَفْنانِ مَرْبوع الصَّريمةِ مُعْبِلِ
4167 - Güneş kavurucu sıcağını döktüğünde, o (yaban öküzü), kum tepesindeki yapraklı dallarla onun yakıcı sıcağından korunur.
«وسَقَر» متحتمُ المنعِ؛ لأن حركةَ الوسطِ تَنَزَّلَتْ مَنْزِلةَ الحرفِ الرابع كعَقْرب وزينب.
{سَقَرَ} kelimesinin gayri munsarıf olması kaçınılmazdır; zira ortadaki harfin harekesi, 'akreb' (عَقْرَب) ve 'zeyneb' (زَيْنَب) kelimelerindeki gibi dördüncü harf makamına geçmiştir.
قوله: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ} : العامَّةُ على نصب «كل» على الاشتغال وأبو السَّمَّال بالرفع. وقد رَجَّحَ الناسُ، بل بعضُهم أوجبَ النصبَ قال: لأن الرفعَ يُوْهِمُ ما لا يجوزُ على قواعد أهل السُّنَّة. وذلك أنه إذا رُفع «كل شيء» كان مبتدأً «وخَلَقْناه» صفةٌ ل «كل» أو لشيء. و «بقَدَر» خبرهُ. وحينئذٍ يكون له مفهومٌ لا يَخْفَى على متأمِّله، فيلزَمُ أن يكون الشيءُ الذي ليس مخلوقاً لله تعالى لا بَقَدَر، كذا قَدَّره بعضُهم. وقال أبو البقاء: «وإنما كان النصبُ أَوْلى لدلالتِه على عموم الخَلْقِ، والرفعُ لا يدلُّ على عمومِه، بل يُفيد أنَّ كل شيءٍ مخلوقٌ فهو بقدر» . وقال مكي بن أبي طالب: «كان الاختيارُ على أصول البَصْريين رفع» كل «كما أن الاختيارَ عندهم في قولك» زيدٌ ضربْتُه «الرفعُ، والاختيارُ عند الكوفيين النصبُ فيه بخلاف قولِنا» زيد أكرمتُه «لأنه قد تقدَّم في الآية شيءٌ عَمِل فيما بعده وهو» إنَّ «والاختيارُ عندهم النصبُ فيه. وقد أجمع القرّاءُ على النصبِ ف» كل «على الاختيار فيه عند الكوفيين لِيَدُلُّ ذلك على عموم الأشياء المخلوقاتِ أنها لله تعالى بخلافِ ما قاله أهلُ الزَيْغِ مِنْ أنَّ ثمَّ مخلوقاتٍ لغير الله تعالى، وإنما دلَّ النصبُ في» كلَّ «على
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ} “Şüphesiz biz her şeyi yarattık” kavli: Genel kıraat iştigal babından {كُلَّ} kelimesinin nasbı iledir; Ebü's-Semmâl ise ref' ile ({كُلُّ}) okumuştur. Âlimler nasbı tercih etmiş, hatta bazıları nasbı vacip görmüştür. [Şöyle] demişlerdir: Zira ref' ile okumak Ehl-i Sünnet kurallarına göre caiz olmayan bir vehme yol açar. Şöyle ki; şayet {كُلُّ شَيْءٍ} merfû kılınırsa mübteda (özne), {خَلَقۡنَٰهُ} kelimesi {كُلُّ} veya {شَيْءٍ} kelimesinin sıfatı, {بِقَدَرٖ} “bir ölçüye göre” ifadesi de onun haberi (yüklemi) olur. Bu durumda, düşünen kimseye gizli kalmayacak bir mefhum (zıt anlam) doğar ve Allah Teâlâ tarafından yaratılmamış olan bir şeyin bir kadere/ölçüye bağlı olmadığı neticesi gerekir; nitekim bazısı böyle takdir etmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Nasb ile okumak yaratmanın umumiliğine delalet etmesi bakımından daha evladır; ref' ise umumi olduğuna delalet etmez, bilakis 'yaratılmış olan her şey bir ölçüyledir' anlamını verir.» Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Basralıların usulüne göre tercih edilen, 'Zeydün darabtühû' (زَيْدٌ ضَرَبْتُهُ) sözünde tercihlerinin ref' olması gibi, {كُلُّ} kelimesinin de merfû olmasıdır. Kûfelilere göre ise 'Zeyden ekremtühû' (زَيْدًا أَكْرَمْتُهُ) sözümüzün aksine onda nasb tercih edilir; çünkü ayette kendisinden sonrakinde amel eden bir edat, yani {إِنَّ} geçmiş olup onlara göre onda tercih edilen nasbdır. Kıraat imamları nasb üzerinde ittifak etmişlerdir; dolayısıyla {كُلَّ} kelimesi Kûfelilere göre tercih edilen vecih üzeredir; ta ki bu durum, sapan fırkaların 'Allah'tan başkasına ait yaratılmışlar vardır' iddialarının aksine, yaratılmış olan bütün varlıkların Allah Teâlâ'ya ait olduğunun umumiliğine delalet etsin. {كُلَّ} kelimesindeki nasbın
العموم؛ لأن التقديرَ: إنَّا خَلَقْنا كلَّ شيء خَلَقْناه بَقَدَر، فَخَلَقْناه تأكيدٌ وتفسيرٌ ل» خَلَقْنا «المضمر الناصبِ ل» كلَّ «. وإذا حَذَفْتَه وأَظْهَرْت الأولَ صار التقديرُ: إنَّا خَلَقْناه كلَّ شيءٍ بَقدَر، فهذا لفظٌ عامٌ يَعُمُّ جميع المخلوقاتِ. ولا يجوز أَنْ يكون» خَلَقْناه «صفةً ل» شيءٍ «لأنَّ الصفةَ والصلةَ لا يعملان فيما قبل الموصوفِ ولا الموصولِ، ولا يكونان تفسيراً لِما يعملُ فيما قبلهما، فإذا لم يَبْقَ» خَلَقْناه «صفةً لم يَبْقَ إلاَّ أنه تأكيدٌ وتفسيرٌ للمضمر النصب، وذلك يَدُلُّ على العموم. وأيضاً فإن النصبَ هو الاختيارُ لأنَّ» إنَّا «عندهم يَطلبُ الفعلَ فهو أَوْلى به، فالنصبُ عندهم في» كل «هو الاختيارُ، فإذا انضاف إليه معنى العموم والخروج عن الشُبَهِ كان النصبُ أَوْلى من الرفع» .
umumilik bildirmesinin sebebi şudur: Çünkü takdir 'İnnâ halaknâ külle şey'in halaknâhü bikader' (إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ) şeklindedir; buradaki {خَلَقۡنَٰهُ} fiili, {كُلَّ} kelimesini nasb eden gizli 'halaknâ' (خَلَقْنَا) fiilinin tekit ve tefsiridir. Onu hazfedip birincisini açığa çıkardığında takdir: 'İnnâ halaknâ külle şey'in bikader' (إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ) olur; bu ise bütün yaratılmışları içine alan genel (âmm) bir lafızdır. {خَلَقۡنَٰهُ} fiilinin {شَيْءٍ} kelimesine sıfat olması caiz değildir; çünkü sıfat ve sıla, mevsûftan ve mevsûlden önce gelen lafızda amel edemezler ve kendilerinden önce amel eden şeyin tefsiri olamazlar. {خَلَقۡنَٰهُ} fiili sıfat olamayınca, gizli nasb edici amilin tekidi ve tefsiri olmaktan başka ihtimal kalmaz, bu da umumilik ifade eder. Ayrıca nasb tercihe şayandır; zira onlara göre {إِنَّا} edatı fiil talep eder, dolayısıyla fiile daha layıktır. Bu sebeple onlara göre {كُلَّ} kelimesinde nasb muhtardır; buna umumilik manası ve şüphelerden uzaklaşma da eklenince, nasb ref'ten çok daha evla olur.»
وقال ابن عطية: / «وقومٌ من أهلِ السُّنَّة بالرفع» . وقال أبو الفتح: «هو الوجهُ في العربية، وقراءتُنا بالنصب مع الجماعة» . وقال الزمخشري: «كلَّ شيء» منصوبٌ بفعلٍ مضمرٍ يُفَسِّره الظاهرُ. وقُرِىء «كلُّ شيءٍ» بالرفع. والقَدْر والقَدَر: التقديرُ، وقُرِىء بهما، أي: خَلَقْنا كلَّ شيء مُقَدَّراً مُحْكَماً مُرَتَّباً على حَسَبِ ما اقْتَضَتْه الحكمةُ أو مُقَدَّراً مكتوباً في اللوح، معلوماً قبل كونِه قد عَلِمْنا حاله وزمانَه «انتهى.
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Ehl-i Sünnet'ten bir topluluk ref' ile okumuştur.» Ebü'l-Feth [İbn Cinnî] şöyle demiştir: «Arapça açısından [asıl] vecih budur; bizim kıraatimiz ise cemaatle (cumhurla) birlikte nasb iledir.» ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «{كُلَّ شَيْءٍ} ifadesi zâhir fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur. Merfû olarak {كُلُّ شَيْءٍ} şeklinde de okunmuştur. el-Kadr (القَدْر) ve el-Kader (القَدَر), takdir etmek demektir ve her iki şekilde de okunmuştur; yani 'Biz her şeyi hikmetin gerektirdiği şekilde ölçülü, sağlam ve düzenli olarak veya Levh-i Mahfûz'da yazılmış, var olmadan önce bilinmiş, durumunu ve vaktini bildiğimiz şekilde takdir edilmiş olarak yarattık' demektir.» İfade son buldu.
وهو هنا لم يَتَعَصَّبْ للمعتزلةِ لضعفِ وجهِ الرفع.
O burada, ref' vechinin zayıflığı sebebiyle Mûtezile lehine taassup göstermemiştir.
وقال قومٌ: إذا كان الفعل يُتَوَهَّمُ فيه الوصفُ وأنَّ ما بعدَه يَصْلُحُ
Bir topluluk şöyle demiştir: Fiilin sıfat olduğu ve kendisinden sonrakinin de habere elverişli olduğu
للخبر، وكان المعنى على أن يكون الفعلُ هو الخبرَ اختير النصبُ في الاسمِ الأولِ حتى يتضحَ أنَّ الفعل ليس بوصفٍ، ومنه هذا الموضعُ؛ لأنَّ قراءة الرفع تُخَيِّل أنَّ الفعلَ وصفٌ، وأن الخبرَ «بقدَر» . وقد تنازع أهلُ السنة والقَدَرِيَّة الاستدلال بهذه الآية: فأهلُ السُّنَّة يقولون: كلُّ شيء مخلوقٌ لله تعالى بقَدَرٍ، ودليلُهم قراءة النصبِ لأنه لا يُفَسَّر في هذا التركيب إلاَّ ما يَصِحُّ أن يكون خبراً لو رُفِع الأولُ على الابتداء. وقال القَدَرية: القَراءةُ برفع «كل» و «خَلَقْناه» في موضع الصفة ل «كل» ، أي: إنَّ أمْرَنا أو شأنَنا: كلُّ شيء خَلَقْناه فهو بَقَدر أو بمقدار، وعلى حَدِّ ما في هيئتهِ وزمنِه.
vehmedildiğinde, mana ise bizzat fiilin haber olması yönünde olduğunda; fiilin sıfat olmadığı açıklık kazansın diye birinci ismin nasbı tercih edilir. Bu ayet de bu kabildendir; zira ref' kıraati fiilin sıfat, {بِقَدَرٖ} ifadesinin ise haber olduğu vehmini verir. Ehl-i Sünnet ile Kaderiyye bu ayetle delil getirme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ehl-i Sünnet şöyle der: 'Her şey Allah Teâlâ'nın bir takdiriyle yaratılmıştır.' Onların delili nasb kıraatidir; zira bu yapıda ancak, şayet birinci kelime ibtidâ yoluyla merfû kılınsaydı haber olması sahih olacak şey tefsir edilir. Kaderiyye ise şöyle demiştir: 'Kıraat {كُلُّ} kelimesinin ref'i iledir ve {خَلَقۡنَٰهُ} kelimesi {كُلُّ} için sıfat konumundadır; yani 'Bizim emrimiz/şânımız şudur: Yarattığımız her şey bir kader veya miktar üzeredir ve şekliyle zamanında belirlenmiş bir sınır dahilindedir'.'
وقال بعضُ العلماء: في القَدَر هنا وجوهٌ، أحدها: أنه المقدارُ في ذاتِه وفي صفاته. والثاني: التقديرُ كقولِهِ {فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ القادرون} [المرسلات: ٢٣] . وقال الشاعر:
Bazı âlimler şöyle demiştir: Buradaki kader (ölçü/takdir) hakkında vecihler vardır. Birincisi: Zâtında ve sıfatlarındaki miktardır. İkincisi: {فَقَدَرۡنَا فَنِعۡمَ ٱلۡقَٰدِرُونَ} [el-Mürselât 23] “Biz bunu takdir ettik; ne güzel takdir edenleriz!” kavlinde olduğu gibi takdir etmektir. Şair de şöyle demiştir:
٤١٦٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وقَد قَدَّر الرحمنُ ما هو قادِرُ
4168 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve Rahmân takdir edeceği şeyi takdir etmiştir.
أي: ما هو مُقَدَّر. والثالث: القَدَرُ الذي يُقال مع القضاء كقولِكَ: كان بقضاءِ اللهِ وقَدَرِه فقوله «بقَدَرٍ» على قراءة النصب متعلِّقٌ بالفعل الناصب وفي قراءةِ الرفع في محلِّ رفع، لأنه خبرٌ ل «كل» و «كل» وخبرُها في محل رفع خبراً ل إنَّ.
Yani: 'Takdir edilen şeyi...' Üçüncüsü: 'Allah'ın kaza ve kaderiyle oldu' sözündeki gibi kaza ile birlikte zikredilen kaderdir. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın {بِقَدَرٍ} kavli, nasb kıraatine göre nasb eden fiile müteallıktır; ref' kıraatinde ise {كُلُّ} kelimesinin haberi olduğu için mahallen merfûdur; {كُلُّ} kelimesi ve haberi de mahallen merfû olarak {إِنَّ} edatının haberidir.
وسيأتي قريباً آيةٌ عكسَ هذه أعني في اختيار الرفع وهي
Yakında bunun tam zıddı olan -yani ref'in tercih edildiği- bir ayet gelecektir; o da
قولُه {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزبر} فإنَّه لم يختلف في رفعِه قالوا لأنَّ نصبَه يُؤدَّي إلى فسادِ المعنى لأنَّ الواقعَ خلافُه، وذلك أنَّك لو نَصَبْتَه لكان التقديرُ: فعلوا كلَّ شيءٍ في الزبُر، وهو خلافُ الواقع؛ إذ في الزُّبُر أشياءُ كثيرةٌ جداً لم يفعلوها. وأمَّا قراءةُ الرفعِ فتؤَدِّي أنَّ كلَّ شيءٍ فعلوه هم، ثابتٌ في الزُبُر وهو المقصود فلذلك اتُّفِقَ على رفعِه، وهذان الموضعان مِنْ نُكَتِ المسائلِ العربيةِ التي اتَّفق مجيئُها في سورةٍ واحدةٍ في مكانَيْن متقاربين ومما يَدُلُّ على جلالةِ علمِ الإِعراب وإفهامهِ المعانيَ الغامضةَ. والجاهلون لأهل العلم أعداءٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكُلُّ شَيۡءٖ فَعَلُوهُ فِي ٱلزُّبُرِ} “İşledikleri her şey kitaplarda (kayıtlı)dır” kavlidir. Bunda [kelimenin] ref'i konusunda ihtilaf edilmemiştir. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Çünkü onu nasb etmek mananın bozulmasına yol açar; zira vaka bunun aksinedir. Şöyle ki; şayet onu nasb etseydin takdir: 'Kitaplarda olan her şeyi yaptılar' şeklinde olurdu ki bu vakaya aykırıdır; zira kitaplarda onların yapmadığı pek çok şey vardır. Ref' kıraati ise bizzat onların yaptığı her şeyin kitaplarda sabit olduğu anlamını verir ki kastedilen de budur. İşte bu sebeple ref'i üzerinde ittifak edilmiştir. Bu iki yer, Arap dili meselelerinin inceliklerindendir ki aynı surede birbirine yakın iki yerde gelmesi tevafuk etmiştir; bu da i'rab ilminin yüceliğine ve kapalı manaları kavratmadaki rolüne delalet eden hususlardandır. Zaten cahiller ilim ehline düşmandır.
وقرأ العامَّةُ «مُسْتَطَرٌ» بتخفيف التاءِ من السَّطر وهو الكَتْبُ، أي: مُكْتَتب. وقرأ الأعمش وعمران بن حدير وتُرْوَى عن عاصم بتشديدها. وفيه وجهان. أحدهما: أنه مشتقٌ مِنْ طَرَّ الشاربُ والنبات، أي: ظهر ونَبَتَ، بمعنى: أنَّ كلَّ شيءٍ قلَّ أو كثُر ظاهرٌ في اللوح غيرُ خفي، فوزنُه مُسْتَفْعَل كمُسْتَخْرج. والثاني: أنَّه من الاستطار، كالقراءة العامة وإنما شُدِّدَت الراءُ من أجل الوقفِ كقولهم: «هذا جَعْفَرّْ وفَرَجّْ» ثم أُجري الوصلُ مُجرى الوقف فوزنه مُفْتَعَلَ كقراءة الجمهور.
Genel kıraat satr (السَّطْر) yani yazmaktan [türemiş olarak] tâ harfinin tahfifiyle (şeddesiz) {مُسۡتَطَرٞ} “yazılmıştır” şeklindedir; yani kayda geçirilmiştir. el-A'meş ve İmrân b. Hudeyr -Âsım'dan da rivayetle- râ harfinin teşdidi ile ({مُسْتَطَرٌّ}) okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Bıyığın veya bitkinin bitmesi manasında 'tarra'ş-şâribu ve'n-nebât' (طَرَّ الشَّارِبُ وَالنَّبَاتُ) yani göründü ve bitti ifadesinden türemiş olmasıdır; bu takdirde az olsun çok olsun her şeyin Levh-i Mahfûz'da zâhir ve aşikâr olup gizli olmadığı manasındadır. Kalıbı ise *müstahrec* (مُسْتَخْرَج) gibi *müstef'al* (مُسْتَفْعَل) veznindedir. İkincisi: Genel kıraatteki gibi istitâr (yazılmak) kökünden olmasıdır; râ harfi sadece Arapların 'Hâzâ Ca'ferr ve feracc' (هَذَا جَعْفَرّْ وَفَرَجّْ) sözlerinde olduğu gibi vakıf (durak) sebebiyle şeddelenmiş, ardından vasıl (geçiş) hali vakıf gibi kabul edilmiştir. Kalıbı ise cumhurun kıraatindeki gibi *müfte'al* (مُفْتَعَل) veznindedir.
قوله: {نَهَرٍ} : العامةُ بالإِفرادِ وهو اسمُ جنسٍ بدليل مقارنتِه للجمع، والهاء مفتوحةٌ كما هو الفصيح، وسَكَّنها مجاهد
Cenâb-ı Hakk'ın: {نَهَرٍ} “ırmaklar (kenarında)” kavli: Genel kıraat müfred iledir; çoğul ile birlikte zikredilmesi deliliyle bir cins ismidir. Fasih olan kullanıma göre he harfi fethalıdır. Mücâhid,
والأعرج وأبو السَّمَّال والفياض وهي لُغَيَّةٌ. وقد تقدَّم الكلامُ عليها أولَ البقرة. وقيل ليس المرادُ هنا نهرَ الماءِ، وإنما المرادُ به سَعَةُ الأرزاقِ لأنَّ المادةَ تَدُلُّ على ذلك كقول قيس بن الخطيم: /
el-A'rec, Ebü's-Semmâl ve el-Feyyâd ise he harfini sakin kılmışlardır ({نَهْرٍ}); bu da az kullanılan bir lehçedir. Buna dair açıklama el-Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Burada kastedilenin su ırmağı olmadığı, bilakis rızıkların genişliği olduğu da söylenmiştir; çünkü bu kök buna delalet eder. Nitekim Kays b. el-Hattîm şöyle demiştir:
٤١٦٩ - مَلَكْتُ بها كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَها ... يَرى قائمٌ مِنْ دونِها ما وراءَها
4169 - Elimle onu sıkıca kavradım ve açtığı deliği genişlettim; öyle ki berisinde duran kimse arkasındakini görebilirdi.
أي: وسَّعْتُ. وقرأ أبو نهيك وأبو مجلز والأعمش وزهير الفرقبي «ونُهُر» بضم النونِ والهاءِ، وهي تحتمل وجهين، أحدهما: أَنْ يكونَ جمعَ نَهَر بالتحريك وهو الأَوْلى نحو: أُسُد في أَسَد. والثاني: أن يكون جمعَ الساكنِ نحو: سُقُف في سَقْف ورُهُن في رَهْن، والجمع مناسِبٌ للجمع قبلَه في «جنات» وقراءةُ العامة بإفرادِه أَبْلَغُ وقد تقدَّم كلامُ ابن عباس في قوله تعالى آخر البقرة {وملائكته وَكُتُبِهِ} [البقرة: ٢٨٥] بالإِفرادِ، وأنه أكثرُ مِنْ «الكتب» . وتقدَّم أيضاً تقديرُ الزمخشري لذلك، فعليك. . .
Yani: 'Genişlettim.' Ebû Neheyk, Ebû Miclez, el-A'meş ve Züheyr el-Fürkubî nûn ve he harflerinin zammı ile {وَنُهُرٍ} şeklinde okumuşlardır. Bu iki ihtimal taşır: Birincisi: Harekeli olan *neher* (نَهَر) kelimesinin çoğulu olmasıdır ki *esed* (أَسَد) kelimesinin çoğulunun *üsüd* (أُسُد) gelmesi gibi bu daha uygundur. İkincisi: Sakin olan [müfredin] çoğulu olmasıdır; nitekim *sakf* (سَقْف) kelimesinin çoğulunun *sükuf* (سُقُف) ve *rehn* (رَهْن) kelimesinin çoğulunun *rühün* (رُهُن) gelmesi gibidir. Çoğul gelmesi, kendisinden önceki {جَنَّٰتٖ} “cennetler” çoğuluna uygundur. Genel kıraatin müfred olması ise daha beliğdir. el-Bakara Suresi'nin sonunda Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ} [el-Bakara 285] “ve meleklerine ve kitaplarına” kavlinde müfred okunuş hakkında İbn Abbâs'ın bunun 'kütüb' çoğulundan daha kapsamlı olduğuna dair sözü geçmişti. ez-Zemahşerî'nin buna dair takdiri de geçmişti; artık sana düşen...
قوله تعالى {فِي مَقْعَدِ} يجوزُ أَنْ يكونَ خبراً ثانياً، وهو الظاهرُ وأَنْ يكون حالاً من الضمير في الجارِّ لوقوعِه خبراً. وجَوَّز أبو البقاء أَنْ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي مَقۡعَدِ} “oturumunda/meclisinde” kavli: İkinci haber olması caizdir ki zâhir olan da budur; haber vaki olması sebebiyle harf-i cerdeki zamirden hâl olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ şunun da caiz olduğunu söylemiştir:
يكونَ بدلاً مِنْ قولِه «في جنات» وحينئذٍ يجوزُ أَنْ يكونَ بدلَ بعضٍ، لأن المقعدَ بعضُها، وأَنْ يكون اشتمالاً أنها مشتمِلَةٌ، والأولُ أظهرُ، والعامَّةُ على إفراد «مَقْعَد» مُراداً به الجنس كما تقدَّم في «نَهَر» . وقرأ عثمان البتِّي «مقاعِدِ» وهو مناسبٌ للجمع قبلَه. ومَقْعَدُ صِدْقِ من بابِ رجلُ صدقٍ: في أنه يجوزُ أنْ يكون من إضافةِ الموصوف لصفتِه. والصدقُ يجوزُ أَنْ يُرادَ بهِ ضدُّ الكذبِ، أي: صُدِّقوا في الإِخبار به، وأَنْ يرادَ به الجَوْدَةُ والخيريَّةُ.
{فِي جَنَّٰتٖ} “cennetlerde” kavlinden bedel olması; bu takdirde meclis cennetlerin bir parçası olduğu için bedel-i ba'z olması veya cennetler onu kapsadığı için bedel-i iştimal olması caizdir; ancak birincisi daha açıktır. Genel kıraat, {نَهَرٍ} kelimesinde geçtiği gibi cins kastedilerek {مَقۡعَدِ} kelimesinin müfred olması iledir. Osmân el-Bettî ise kendisinden önceki çoğula uygun olarak çoğul sîgasıyla 'makâ'ıd' (مَقَاعِدِ) okumuştur. {مَقۡعَدِ صِدۡقٍ} “sadakat meclisinde / doğruluk makamında” tamlaması 'racülü sıdk' (رَجُلُ صِدْقٍ - doğru adam) tamlaması babındandır: Mevsufun sıfatına izafeti olması caizdir. Sıdk (doğruluk) kelimesiyle yalanın zıddının kastedilmiş olması caizdir; yani kendilerine bunun bildirilmesinde doğrulanmışlardır; mükemmellik ve hayırlılık manasının kastedilmiş olması da caizdir.
و «مليك» مثلُ مبالغةٍ وهو مناسِبٌ هنا، ولا يُتَوهَّمُ أنَّ أصلَه مَلِك لأنه هو الوارِدُ في غيرِ موضعٍ، وأنَّ الكسرةَ أُشْبِعَتْ فتولَّد منها ياءٌ؛ لأنَّ الإِشباعَ لم يَرِدْ إلاَّ ضرورةً أو قليلاً، وإنْ كان قد وقع في قراءةِ هشام «أَفْئِيدَةً» في آخر إبراهيم، وهناك يطالعَ ما ذكَرْتُه فيه.
{مَلِيكٖ} “büyük bir hükümdarın / mutlak iktidar sahibinin” kelimesi mübalağa kalıbıdır ve burada pek münasiptir. Başka yerlerde geçtiği için bunun aslının *melik* (مَلِك) olduğu ve kesrenin işbâ' edilmesiyle (uzatılmasıyla) ondan yâ harfinin türediği zannedilmesin; çünkü işbâ' ancak zaruret halinde veya nadiren vârid olmuştur; gerçi İbrâhîm Suresi'nin sonunda Hişâm'ın kıraatinde {أَفۡـِٔدَةٗ} kelimesi 'ef'îdeh' (أَفْئِيدَةً) şeklinde geçmiştir ki orada bu hususta zikrettiğim açıklamalara bakılabilir.