Binûn

﴿Rahmân﴾ — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الكلمةِ فِعْلٌ على اسْتَفْعَلَ فلمَّا سُمِّي به قُطِعَتْ همزتُه. وقيل: هو أعجميُّ. وقرِىء بحَذْفِ الهمزةِ وكسر النونِ، وهو سَهْوٌ؛ لأنَّ ذلك لا يكون في الأسماءِ بل في المصادرِ والأفعال» . انتهى. أمَّا قولُه «وهو سهوٌ لأن ذلك لا يكون» إلى آخرِه، يَعْني أنَّ حَذْفِ الهمزةِ في الدَّرْجِ لا يكونُ إلاَّ في الأفْعال والمصادرِ، وأمَّا الأسماءُ فلا تُحْذَفُ هَمَزاتُها لأنَّها هَمَزات قَطْعٍ. وهذا الكلامُ أحقُّ بأن يكونَ سَهْواً؛ لأنَّا أولاً لا نُسَلِّمُ أنَّ هذه القراءةَ مِنْ حَذْفِ همزةِ القطعِ إجراءً لها مُجْرى همزةِ الوَصْلِ. وإنَّما ذلك مِنْ بابِ نَقْلِ حركةِ الهمزةِ إلى الساكن قبلَها، وحركةُ الهمزةِ كانَتْ كسرةً فحركةُ النونِ حركةُ نَقْلٍ لا حركةُ التقاءِ ساكنين. ثم قولُه: «إلاَّ في الأفعال والمصادرِ» ليس هذا الحصرُ بصحيح اتفاقاً لوجودِ ذلك في أسماءٍ عشرةٍ ليسَتْ بمصادرَ، ذكرْتُها في أولِ هذا الموضوع.

...kelimenin aslı 'istef'ale' (اسْتَفْعَلَ) vezninde bir fiildir; ona isim yapıldığında hemzesi kat' hemzesine dönüştürülmüştür. Yabancı dilden geçmiş (a'cemî) olduğu da söylenmiştir. Hemzenin hazfi ve nûn harfinin kesresiyle de okunmuştur; ancak bu bir yanılgıdır (sehvdir); çünkü bu durum isimlerde değil, sadece masdarlarda ve fiillerde olur.' [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Onun 'bu bir sehvdir, çünkü bu durum...' şeklindeki sözüne gelince; o, geçiş halinde hemzenin hazfedilmesinin ancak fiillerde ve masdarlarda olacağını, isimlere gelince onların hemzeleri kat' hemzesi olduğu için hemzelerinin hazfedilemeyeceğini kastetmektedir. Oysa bu sözün sehv (yanılgı) olmaya daha lâyık olduğu açıktır; çünkü biz ilk olarak bu kıraatin, kat' hemzesinin vasıl hemzesi yerine konularak hazfedilmesi kabilinden olduğunu kabul etmiyoruz. Aksine bu, hemzenin harekesinin kendisinden önceki sâkine nakledilmesi bâbındandır; hemzenin harekesi kesre idi, dolayısıyla nûn harfinin harekesi de nakil harekesidir, iki sâkinin karşılaşma (iltikâ-i sâkineyn) harekesi değildir. Sonra onun 'ancak fiillerde ve masdarlarda olur' sözü de ittifakla doğru bir hasr (sınırlandırma) değildir; zira bu durum, bu konunun başında zikrettiğim masdar olmayan on isimde mevcuttur.

قوله: {وَجَنَى الجنتين دَانٍ} مبتدأٌ وخبرٌ. ودانٍ أصلهُ دانِوٌ مثلَ غازٍ، فأُعِلَّ كإِعلالِه. وقرأ عيسى بن عمر «وجَنِيَ» بكسر النون. وتوجيهُها: أن يكونَ أمال الفتحة لأجل الألف، ثم حذف الألف لالتقاءِ السَّاكنين، وأبقى إمالة النون فَظُنَّتْ كسرةً. وقُرِىء «وجِنَى» بكسر الجيم، وهي لغة. والجَنى: ما يُقْطَفُ من الثمار. وهو فَعَل بمعنى مَفْعُول كالقَبَض والنَقَص.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَجَنَى الجنتين دَانٍ} “ve iki cennetin devşirilecek meyvesi yakındır” sözü mübteda ve haberdir. «دانٍ» kelimesinin aslı, «غازٍ» gibi «دانِوٌ» şeklindedir; onun gibi i'lâle uğramıştır. Îsâ b. Ömer nûn harfinin kesresiyle «وجَنِيَ» şeklinde okumuştur. Bunun açıklaması şudur: Elif sebebiyle fethayı imâle etmiş, ardından iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle elifi hazfetmiş, nûn harfinin imâlesini ise baki bırakmıştır da bu kesre zannedilmiştir. Cîm harfinin kesresiyle «وجِنَى» şeklinde de okunmuştur ki bu bir lehçedir. el-Cenâ (الجَنى): Ağaçtan toplanan/devşirilen meyvelerdir. el-Kabaz (قَبَض) ve en-naks (نَقَص) gibi mef'ûl (devşirilen şey) anlamında fa'al (فَعَل) veznindedir.

قوله: {فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ} : اختُلِفَ في هذا الضمير، فقيل: يعود على الجنات، فيقال: كيف تَقَدَّمَ تثنيةٌ ثم أُتِي بضمير جَمْع؟

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ} “İçlerinde bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş dilberler vardır” sözünde: Bu zamir hakkında ihtilaf edilmiştir. Cennetlere raci olduğu söylenmiştir; buna göre şöyle denir: Nasıl olur da önce tesniye (iki cennet) geçmişken sonra çoğul zamir getirilmiştir?

فالجوابُ: أنَّ أقلَّ الجمعِ اثنان على قولٍ، وله شواهدُ قد تقدَّم أكثرُها. وإمَّا أن يقالَ: عائدٌ على الجنات المدلولِ عليها بالجنتْين، وإمَّا أَنْ يقالَ: إنَّ كل فردٍ فردٍ له جنتان فصَحَّ أنها جناتٌ كثيرة، وإمَّا أنَّ الجنةَ تشتمل على مجالسَ وقصورٍ ومنازلَ فأطلقَ على كلِّ واحدٍ منها جنة. وقيل: يعودُ على الفُرُش. وهذا قولٌ حَسَنٌ قليلُ الكُلْفَةِ.

Cevap şudur: Bir görüşe göre çoğulun en azı ikidir; bunun çoğunu daha önce zikrettiğimiz şahitleri vardır. Ya da şöyle denir: İki cennet ifadesinin delalet ettiği cennetlere racidir. Veya her bir ferdin ikişer cenneti bulunduğu için bunların çok sayıda cennet olduğu doğrudur denir. Veya cennet meclisleri, köşkleri ve konakları kapsadığı için bunların her birine cennet denilmiştir. [Zamirin] {فُرُشٍ} “yataklar” kelimesine raci olduğu da söylenmiştir ki bu, külfetsiz ve güzel bir görüştür.

وقال الزمشخري: «فيهِنَّ: في هذه الآلاءِ المعدودة من الجنَّتَيْن والعينَيْن والفاكهةِ والفُرُشِ والجَنَى» . قال الشيخ: «وفيه بُعْدٌ» وكان قد اسْتَحْسَنَ الوجهَ الذي قبله. وفيه نظرٌ؛ لأنَّ الاستعمالَ أَنْ يُقال: على الفِراش كذا، ولا يقال: في الفِراش كذا إلاَّ بتكلُّف؛ فلذلك جَمَعَ الزمخشريُّ مع الفُرُش غيرَها حتى صَحَّ له أَنْ يقولَ: «فيهن» بحرف الظرفيَّة، ولأن الحقيقةَ أنَّ الفُرُشَ يكون الإِنسانُ عليها؛ لأنه مُستَعْلٍ عليها. وأمَّا كونُه فيها فلا يقال إلاَّ بمجازٍ. وقال الفراء: «كلُّ موضع في الجنةِ جنةٌ، فلذلك صَحَّ أَنْ يُقالَ: فيهِنَّ، والقاصِراتُ: الحابساتُ الطرفِ، أي: أعينُهُنَّ عن غيرِ أَزْواجهن. ومعناه: قَصَرْنَ ألحاظَهُنَّ على أزواجِهنَّ. قال امرؤ القيس:

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "{فِيهِنَّ} “İçlerinde”: İki cennet, iki pınar, meyveler, yataklar ve toplanan meyveler arasından sayılan bu nimetlerin içinde demektir." Şeyh [Ebû Hayyân] ise: "Bunda bir uzaklık vardır" demiş ve bir önceki vechi güzel bulmuştur. Ancak bunda da tenkit edilecek bir cihet (nazar) vardır; zira kullanımda 'yatak üzerinde şöyle...' (على الفِراش كذا) denir, külfete girmedikçe 'yatak içinde...' (في الفِراش كذا) denmez. İşte bu sebeple Zemahşerî, zarfiyet harfi ile {فيهن} demesi sahih olsun diye yataklarla birlikte diğerlerini de toplamıştır. Çünkü hakikat şudur ki, insan yatakların üzerinde bulunur; zira insan onların üzerine kurulmuştur. Yatakların 'içinde' bulunması ise ancak mecaz yoluyla söylenir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: "Cennetteki her bir yer bir cennettir; bu sebeple {فيهِنَّ} denmesi sahih olmuştur. el-Kâsırât (القاصِراتُ): Bakışlarını kısıp alıkoyan, yani gözlerini kocalarından başkasına çevirmeyen kadınlardır. Bunun manası: Bakışlarını sadece eşlerine hasretmişlerdir demektir." İmruülkays şöyle demiştir:

٤١٩١ - مِن القاصِراتِ الطَّرْفِ لو دَبَّ مُحْوِلٌ ... من الذَّرِّ فوق الإِتْبِ منها لأَثَّرا

4191 - O gözlerini [başkasına] dikmeyen güzellerdendir ki, üzerinden bir yıl geçmiş küçük bir karınca eteğinin üzerinde yürüseydi iz bırakırdı.

وقاصراتُ الطرفِ: مِنْ إضافةِ اسم الفاعلِ لمنصوبِه تخفيفاً إذ يقال: قَصَرَ طَرْفَه على كذا. وحُذِف متعلَّقُ القَصْرِ للعلمِ به، أي: على أزواجِهِنَّ، كما تقدَّم تقريرُه. وقيل: المعنى: قاصراتٌ طَرْفَ غيرِهن عليهنَّ، أي: إذا رآهن أحدٌ لم يتجاوَزْ طرفُه إلى غيرِهنَّ.

«قاصراتُ الطرفِ» terkibi, hafifletme amacıyla ism-i fâilin mansubuna izâfetindendir; zira «قَصَرَ طَرْفَه على كذا» (gözünü falanca şeye hasretti/kıstı) denir. Kasrın müteallakı (bağlantılı olduğu şey) bilindiği için hazfedilmiştir, yani daha önce izah edildiği üzere: "Eşleri üzerine" demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; kendilerinden başkalarının bakışlarını da yalnız kendi üzerlerine hasrettiren [kadınlar] demektir; yani biri onları gördüğünde gözü başkasına kaymaz.

قوله: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} هذه الجملةُ يجوز أَنْ تكونَ نعتاً لقاصِرات؛ لأن إضافتَها لفظيةٌ، كقولِه {هذا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤] و [وقوله] :

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} “onlara dokunmamıştır” sözünde: Bu cümlenin {قَاصِرَاتُ} kelimesine na't (sıfat) olması caizdir; çünkü onun izâfeti lafzî bir izâfettir. Tıpkı {هذا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” [Ahkâf 24] ayetinde ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi:

٤١٩٢ - يا رُبَّ غابطِنا لو كان يَطْلُبُكمْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4192 - Bize imrenen nice kimseler var ki, eğer sizi arıyor olsaydı... ....................................................

وأَنْ تكونَ حالاً لتخصُّصِ النكرةِ بالإِضافة. واخْتُلِفَ في هذا الحرفِ والذي بعدَه عن الكسائيِّ: فنُقِل عنه أنَّه كان يُخَيِّرُ في ضَمِّ أيِّهما شاءَ القارىءَ. ونَقَل عنه الدُّوريُّ ضمَّ الأولِ فقط ونَقَل عنه أبو الحارث ضمَّ الثاني فقط، وهما لغتان. يُقال: طَمَثَها يَطْمِثُها ويَطْمُثُها إذا جامَعَها. وأصلُ الطَّمْثِ: الجماعُ المؤدِّي إلى خروجِ دمِ البِكْرِ، ثم أُطْلِقَ على كلِّ جِماع: طَمْثٌ، وإنْ لم يَكُنْ معه دمٌ. وقيل: الطَمْثُ دَمُ الحَيْضِ أو دمُ الجِماع. وقيل: الطَمْثُ المَسُّ الخاص. وقرأ الجحدري» يَطْمَثْهُنَّ «بفتح

Nekrenin izâfetle tahsis kazanmasından ötürü [cümlenin] hâl olması da caizdir. Bu kelime ve ondan sonra gelen hakkında el-Kisâî'den farklı rivayetler gelmiştir: Ondan, okuyucuyu dilediği birini dammeleme hususunda muhayyer bıraktığı nakledilmiştir. ed-Dûrî ondan sadece birincisini dammeli okuduğunu nakletmiş, Ebü'l-Hâris ise sadece ikincisini dammeli okuduğunu nakletmiştir; bunlar iki lehçedir. Bir kimse kadınla cinsel ilişkide bulunduğunda «طَمَثَها يَطْمِثُها» ve «يَطْمُثُها» denir. Tamsın (الطَّمْث) aslı: Bekâret kanının çıkmasına yol açan cinsel ilişkidir. Sonra kan bulunsun bulunmasın her cinsel ilişkiye 'tams' denmiştir. Tamsın hayız kanı veya cinsel ilişki kanı olduğu da söylenmiştir. Tamsın özel dokunma (cima) olduğu da söylenmiştir. el-Cahderî ise her iki kelimede de...

الميم في الحرفَيْن، وهو شاذٌّ إذ ليسَتُ عينُه ولا لامُه حرفَ حَلْقٍ. والضميرُ في» قبلَهُمْ «عائدٌ على الأزواجِ الدالِّ عليهم قولُه» قاصراتُ الطَّرْفِ «أو الدالِّ عليه» مُتَّكئين «.

...mîm harfinin fethasıyla «يَطْمَثْهُنَّ» şeklinde okumuştur ki bu şâzzdır; çünkü onun ne aynü'l-fiili ne de lâmü'l-fiili boğaz harfidir. {قَبْلَهُمْ} “onlardan önce” ifadesindeki zamir, «قاصراتُ الطَّرْفِ» sözünün veya «مُتَّكئين» ifadesinin delalet ettiği eşlere racidir.

قوله: {كَأَنَّهُنَّ الياقوت} : هذه الجملةُ يجوزُ أَنْ تكون نعتاً لقاصِرات، وأن تكونَ حالاً منها. ولم يَذْكُرْ مكيٌّ غيرَه. والمَرْجان تقدَّم ما هو؟ والياقوتُ: جوهرٌ نفيسٌ. يُقال: إن النارَ لم تُؤَثِّرْ فيه، ولذلك قال الحريري:

Cenâb-ı Hakk'ın: {كَأَنَّهُنَّ الياقوت} “Sanki onlar yakut gibidirler” sözünde: Bu cümlenin {قَاصِرَاتُ} için na't (sıfat) olması da ondan hâl olması da caizdir. Mekkî bundan başkasını zikretmemiştir. el-Mercân (المَرْجان) kelimesinin ne olduğu daha önce geçmişti. el-Yâkūt (الياقوت) ise değerli bir mücevherdir. Ateşin ona etki etmediği söylenir; nitekim el-Harîrî şöyle demiştir:

٤١٩٣ - وطالما أُصْلِيَ اليقاوتُ جَمْرَ غَضَا ... ثم انْطفا الجمرُ والياقوتُ ياقوتُ

4193 - Yakut, gaza ağacının kor ateşine nice zamanlar maruz bırakıldı; sonra kor söndü, yakut ise yine yakut olarak kaldı!

أي: باقٍ على حالِه لم يتأثَّرْ بها. ووجهُ التشبيهِ كما قال الحَسَنُ. في صفاءِ الياقوتِ/ وبياضِ المَرْجان. وهذا على القول بأنه أبيضُ وقد تقدَّم، وقيل: الوجهُ في. . . ونفاسَتِهما ولذلك سَمَّوْا بمَرْجانة ودُرَّة وشبهِ ذلك.

Yani: Ateşten etkilenmeyerek olduğu gibi kalmıştır. Teşbihin yönü (vech-i şebeh), Hasan[-ı Basrî]'nin dediği gibi: Yakutun berraklığı ve mercanın beyazlığındadır. Bu, mercanın beyaz olduğu görüşüne göredir ki bu daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: [Teşbihin] yönü ... ve her ikisinin de nefisliğindedir (değerindedir); bu sebeple [kadınlara] Mercâne, Dürre ve benzeri isimler vermişlerdir.

وقرأ ابن أبي إسحاق «إلاَّ الحِسانُ» ، أي: إلاَّ الحُوْرُ الحِسان.

İbn Ebî İshâk «إلاَّ الحِسانُ» şeklinde okumuştur, yani: Güzel hûriler müstesna.

قوله: {وَمِن دُونِهِمَا} : أي: مِنْ دونِ تَيْنَكَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِن دُونِهِمَا} “Bu ikisinden başka” sözü: Yani, o iki cennetin berisinde...

الجَنَّتَيْن المتقدِّمتين: جَنَّتان في المنزلةِ وحُسْنِ المنظرِ. وهذا على الظاهر مِنْ أنَّ الأُوْلَيَيْنِ أفضلُ من الأُخْرَيَيْنِ. وقيل بالعكس، ورَجَّحه الزمخشري.

...daha önce zikredilen iki cennetten makam ve manzara güzelliği bakımından daha aşağıda iki cennet daha vardır demektir. Bu, ilk iki cennetin sonraki iki cennetten daha faziletli olduğu şeklindeki zâhir görüşe göredir. Bunun aksi de söylenmiş olup Zemahşerî bunu tercih etmiştir.

والنَّضْخُ: فوق النَّضْحِ بالحاءِ، لأنَّ النَّضْحَ بالحاءِ: الرَّشُّ والرَّشْحُ، والنَّضْخُ بالخاء: فَوَرانُ الماء. والادْهِيْمامُ: السَّوادُ وشدةُ الخضرةِ، جُعِلا مُدْهامَّتيْن لشدَّة رِيِّهما، وهذا مُشاهَدٌ بالنظر، ولذلك قالوا: «سوادُ العراق» لكثرةِ شَجَره وزروعِه.

en-Nadh (النَّضْخ), hâ (ح) ile olan en-nadh (النَّضْح) kelimesinden daha kuvvetlidir; çünkü hâ ile olan 'nadh', serpmek ve sızmaktır; hı (خ) ile olan 'nadh' ise suyun fışkırmasıdır. el-İdhimâm (الادْهِيْمام): Siyahlık ve koyu yeşilliktir; suya son derece doymuş olmalarından ötürü bu iki cennet 'koyu yeşil' (müdhâmmetân) kılınmıştır. Bu durum gözle de müşahede edilir; bu yüzden ağaçlarının ve ekinlerinin çokluğundan ötürü "Sevâdü'l-Irâk" (Irak'ın karartısı/yeşilliği) demişlerdir.

قوله: {وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} : استدلَّ بعضُهم بها على أنهما ليسا من الفاكهة لاقتضاءِ العطفِ المغايرة. فلو حَلَفَ: «لا يأكلُ فاكهةً» لم يَحْنَثْ بأَكْلهما. وبعضُهم يقول: هو من باب ذِكْر الخاص بعد العام تفصيلاً له كقولِه: {وملائكته} [البقرة: ٩٧] ثم قال: «وجبريلَ وميكَال» وهو تَجَّوُّزٌ؛ لأنَّ فاكهة ليس عامَّاً؛ لأنه نكرةٌ في سياقِ الإِثْبات، وإنما هو مُطْلَقٌ، ولكنْ لَمَّا كان صادقاً على النخل والرمَّان قيل فيه ذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} “hurma ve nar vardır” sözünde: Bazıları, atfın farklılık (mugayeret) iktiza etmesinden ötürü bu ikisinin meyve (fâkihe) türünden olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir. Buna göre bir kimse 'meyve yemeyeceğim' diye yemin etse, hurma veya nar yemekle yeminini bozmuş olmaz. Bazıları ise şöyle demektedir: Bu, Cenâb-ı Hakk'ın önce {وملائكته} “melekleri” [Bakara 97] deyip sonra da {وجبريلَ وميكَال} “ve Cebrail ile Mikail” buyurması gibi tafsilat vermek amacıyla umumdan sonra hususun zikredilmesi bâbındandır. Ancak bu mecazi bir adlandırmadır; çünkü 'fâkihe' kelimesi olumlu bağlamda nekredir, dolayısıyla umum (genellik) ifade etmez, sadece mutlaktır; fakat hurma ve narı da kapsadığı için bu şekilde söylenmiştir.

قوله: {خَيْرَاتٌ} : فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه جمعُ «خَيْرَة» . بزِنةِ فَعْلَة بسكونِ العين. يقال: امرأةٌ خَيْرَةٌ وأخرى شَرَّةٌ. والثاني: أنه جمعُ خَيْرة المخففة مِنْ خَيِّرة. ويَدُلُّ على ذلك قراءةُ ابن مقسم واليزيدي وبكر بن حبيب «خَيِّرات» تشديد الياء. وقرأ أبو عمروٍ «خَيَرات» بفتح الياء جمع «خَيْرَة» وهي شاذَّةٌ، لأن العين

Cenâb-ı Hakk'ın: {خَيْرَاتٌ} “hayırlı [kadınlar vardır]” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Aynü'l-fiilin sükûnu ile fa'le (فَعْلَة) vezninde olan «خَيْرَة» kelimesinin çoğuludur. «امرأةٌ خَيْرَةٌ وأخرى شَرَّةٌ» (biri hayırlı/iyi bir kadın, diğeri şerli/kötü bir kadın) denir. İkincisi: «خَيِّرة» kelimesinden hafifletilmiş olan «خَيْرة» kelimesinin çoğuludur. İbn Miksem, el-Yezîdî ve Bekr b. Habîb'in yâ harfinin teşdidiyle «خَيِّرات» şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Ebû Amr ise «خَيْرَة» kelimesinin çoğulu olarak yâ harfinin fethasıyla «خَيَرات» şeklinde okumuştur ki bu şâzzdır; çünkü aynü'l-fiil...

معتلةٌ؛ إلاَّ أن بني هُذَيلٍ تُعامِله معاملةَ الصحيح فيقولون، جَوَزات وبَيَضات وأُنْشِد:

...illetli bir harftir. Ancak Hüzeyl kabilesi onu sahih harf muamelesine tâbi tutar da «جَوَزات» ve «بَيَضات» derler. Şu beyit inşâd edilmiştir:

٤١٩٤ - أخو بَيَضاتٍ رائِحٌ مُتَأَوِّبُ ... رفيقٌ بمَسْحِ المَنْكِبَيْنِ سَبُوْحُ

4194 - Beyaz yumurtaların [veya soylu develerin] sahibi, akşamleyin dönüp evine varır; iki omzunu sıvazlamakta mahir ve yüzücü gibi [akıp giden bir bineğe sahiptir].

ومَقْصورات، أي: مَحْبوسات، ومنه «القَصْر» لأنه يَحْبِسُ مَنْ فيه، ومنه قولُ النحاة «المقصور» لأنه حُبِس عن المدِّ أو حُبس عن الإِعراب، أو حُبِس الإِعرابُ فيه، والنساء تُمْدَحُ بملازَمَتِهِنَّ البيوتَ كما قال [أبو] قيس بن الأسلت:

Ve {مَقْصُورَاتٌ} “kapatılmış/çadırlarında kalmış”, yani: Korunup alıkonulmuşlardır. «القَصْر» (saray/köşk) kelimesi de buradan gelir; çünkü içindekini [dışarıdan] alıkoyar/korur. Nahivcilerin «المقصور» (maksûr isim) sözü de bundandır; çünkü medden veya irabdan alıkonulmuştur veya irab onda hapsedilmiştir. Kadınlar evlerine bağlı kalmalarıyla övülürler; nitekim [Ebû] Kays b. el-Eslet şöyle demiştir:

٤١٩٥ - وتَكْسَلُ عن جيرانِها فيَزُرْنَها ... وتَعْتَلُّ عن إتْيانِهِنَّ فتُعْذَرُ

4195 - Komşularına gitmeye üşenir de onlar kendisini ziyarete gelir; onların yanına gitmemek için mazeret beyan eder de mazur görülür.

ويقال: امرأةٌ مَقْصورة وقَصيرة وقَصورة، بمعنىً واحد. قال كثير عزة:

Aynı anlamda olmak üzere «امرأةٌ مَقْصورة» ve «قَصيرة» ve «قَصورة» denir. Küseyyir Azze şöyle demiştir:

٤١٩٦ - وأنتِ التي حَبَّبْتِ كلَّ قصيرةٍ ... إليَّ ولم تَعْلَمْ بذاك القَصائرُ

4196 - Çadırından çıkmayan bütün kadınları bana sevdiren sensin; diğer ev kadınları ise bundan habersizdir.

عَنَيْتُ قصيراتِ الحِجالِ ولم أُرِدْ ... قِصارَ الخُطا شَرُّ النساءِ البَحاتِرُ

[Bununla] Çadırlarından çıkmayan kadınları kastettim; kısa adımlı, kadınların en kötüsü olan cüce/tıknaz kadınları değil!

والخِيام: جمعُ خَيْمة وهي تكونُ مِنْ نَمَّام وسائرِ الحَشيش، فإنْ

el-Hıyâm (الخِيام): Çadır anlamına gelen hayme (خَيْمة) kelimesinin çoğuludur. Bu [çadır], kekik ve benzeri otlardan yapılır; şayet...

كانَتْ مِنْ شَعْرٍ فلا يُقال لها: خَيْمةٌ بل بَيْتٌ. وقال جرير:

...kıldan yapılmış olursa ona 'hayme' (çadır) denmez, bilakis 'beyt' (ev) denir. Cerîr şöyle demiştir:

٤١٩٧ - متى كان الخيامُ بذي طُلوحٍ ... سُقِيْتِ الغَيْثَ أيتها الخيامُ

4197 - Zû Tulûh'taki çadırlar ne zaman kurulmuştu? Ey çadırlar, bol yağmurlarla sulanasınız!

قوله: {رَفْرَفٍ} : الرَّفْرَفُ جمع رَفْرَفَة فهو اسمُ جنسٍ. وقيل: بل هو اسمُ جمعٍ، نقلهما معاً مكيٌّ، وهي ما تَدَلَّى من الأسِرَّة مِنْ عالي الثياب. وقال الجوهريُّ: «ثيابٌ خُضْرٌ يُتَّخَذُ منها المجالِسُ، الواحدةُ رَفْرَفة» واشتقاقُه مِنْ رَفَّ الطائرُ: أي: ارتفع في الهواء. ورَفْرَفَ بجناحَيْه: إذا نَشَرهما للطيران ورَفْرَفُ السَّحابِ هُبوبُه، ويَدُلُّ على كونه جمعاً وصفُه بالجمع. وقال الراغب: «رفيفُ الشجر: انتشارُ أغصانِه. ورَفَّ الطائرُ: نَشَرَ جناحَه يَرِفُّ بالكسرِ. ورَفَّ فَرْخَه يَرُفُّه بالضم تَفَقَّده، ثم اسْتُعير للتفَقُّدِ. ومنه» ماله حافٌّ ولا رافٌّ «، أي: مالَه مَنْ يَحُفُّه ويتفقَّدُه. والرَّفْرَفُ: المنتشِرُ من الأوراقِ. وقولُه {على رَفْرَفٍ خُضْرٍ} : ضَرْبٌ من الثياب مُشَبَّه بالرياض. وقيل: الرَّفْرَفُ طرفُ الفُسْطاطِ والخِباءِ الواقعِ على الأرض دونَ الأَطنْابِ والأوتادِ. وذكر الحسن أنه المَخادُّ» انتهى. وقال ابن جُبير: «رياضُ الجنَّة، مِنْ رَفَّ البيتُ إذا تَنَعَّمَ وحَسُن. وعن ابن عُيَيْنة هي الزَّرابِيُّ. ونُعِت هنا بخُضْر لأنَّ اسمَ الجنسِ يُنْعَتُ بالجمعِ كقولِه: {والنخل بَاسِقَاتٍ} [ق: ١٠] وبالمفرِد. وحَسَّنَ جَمْعَه هنا

Cenâb-ı Hakk'ın: {رَفْرَفٍ} “yeşil yastıklara” sözünde: er-Rafraf (الرَّفْرَفُ), rafrafe (رَفْرَفَة) kelimesinin çoğulu olup cins ismidir. İsm-i cem olduğu da söylenmiştir; Mekkî her iki görüşü de nakletmiştir. Bu, sedirlerden sarkan yüksek kaliteli örtüler/kumaşlardır. el-Cevherî şöyle demiştir: "Oturma yerleri yapılan yeşil kumaşlardır, tekili 'rafrafe'dir." Kelimenin türeyişi şuradandır: Kuş havaya yükseldiğinde «رَفَّ الطائرُ» denir. Uçmak için kanatlarını açtığında «رَفْرَفَ بجناحَيْه» denir. Bulutun 'rafrafı' ise esip yayılmasıdır. Çoğul olduğuna, çoğul ile sıfatlanması delalet eder. er-Râgıb şöyle demiştir: "Ağacın refîfi: Dallarının yayılmasıdır. Kuş kanadını açtığında kesre ile «يَرِفُّ» denir. Kuş yavrusuna şefkat gösterip onu yokladığında damme ile «رَفَّ فَرْخَه يَرُفُّه» denir; sonra bu kelime gözetip kollamak anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. 'Onu koruyup gözeten kimsesi yoktur' manasındaki «ماله حافٌّ ولا رافٌّ» ifadesi de bundandır. er-Rafraf: Yayılmış yapraklardır. Cenâb-ı Hakk'ın {على رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “yeşil yastıklar üzerinde” sözü: Bahçelere benzetilen bir tür kumaştır. er-Rafraf'ın çadır ve otağın ipler ve kazıklar haricinde yere sarkan kenarları olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise onun yastıklar (el-mehâdd) olduğunu zikretmiştir." [Râgıb'ın sözü] bitti. İbn Cübeyr: "Cennet bahçeleridir; ev nimetlenip güzelleştiğinde kullanılan «رَفَّ البيتُ» ifadesinden gelir" demiştir. İbn Uyeyne'den ise onun 'zerâbî' (saçaklı halılar) olduğu rivayet edilmiştir. Burada [rafraf kelimesi] {خُضْرٍ} ile sıfatlanmıştır; çünkü cins ismi, tıpkı {والنخل بَاسِقَاتٍ} “ve boy atmış hurma ağaçları” [Kâf 10] ayetinde olduğu gibi çoğul ile de müfred ile de sıfatlanabilir. Burada onun çoğul getirilmesini...

جَمْعُ حِسان. وقرأ العامَّةُ» رَفْرَفٍ «وقرأ عثمان بن عفان ونصر ابن عاصم وعاصم والجحدري والفرقبي وغيرهم» رَفارِفَ خُضْرٍ «بالجمع وسكونِ الضاد. وعنهم أيضاً» خُضُرٍ «بضم الضاد وهو إتباعٌ للخاء. وقيل: هي لغةٌ في جمع أَفْعَلَ الصفةِ. وأُنْشد لطرفة:

...{حِسَانٍ} çoğulu güzelleştirmiştir. Genel kıraat ehli «رَفْرَفٍ» şeklinde okumuştur. Osmân b. Affân, Nasr b. Âsım, Âsım, el-Cahderî, el-Ferkabî ve başkaları ise çoğul olarak ve dâd harfinin sükûnu ile «رَفارِفَ خُضْرٍ» okumuşlardır. Onlardan hı harfine tebaan dâd harfinin dammesiyle «خُضُرٍ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Sıfat olan 'ef'al' (أَفْعَلَ) vezninin çoğulunda bunun bir lehçe olduğu da söylenmiştir. Tarafe'ye ait şu beyit inşâd edilmiştir:

٤١٩٨ - أيها الفتيانُ في مَجْلِسِنا ... جَرِّدُوا منها وِراداً وشُقُرْ

4198 - Ey meclisimizdeki yiğitler! O meclisten doru ve kızıl [şarapları/develeri] ortaya çıkarın!

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

٤١٩٩ - وما انْتَمَيْتُ إلى خُوْرٍ ولا كُسُف ... ولا لئامٍ غداةَ الرَّوْع أَوْزاعِ

4199 - Ne zayıf/korkak kimselere ne tutulmuş/kararmış olanlara ne de savaş sabahında dağılıp giden alçaklara intisap ettim.

وقرؤوا» عباقِرِيَّ «بكسر القاف وفتحِها وتشديدِ الياءِ متوحةً/ على مَنْعِ الصرفِ. وهي مُشْكِلَةٌ؛ إذ لا مانعَ من تنوينِ ياءَيْ النسَبِ، وكأنَّ هذا القارىءَ تَوَهَّمَ كَوْنَها في مَفاعِل فمنعَها من الصرفِ. وقد رَوَى عن النبيِّ ﷺ وجماعةٍ» وعباقِرِيٍّ «منوناً ابنُ خالويه ورُوِي عن عاصمٍ» رَفارِفٍ «بالصرف. وقد يُقال في مَنْ مَنَعَ» عباقِرِيَّ «إنَّه لما جاوزَ» رفارِفَ «الممتنعَ امتنع مُشاكلةً. وفي مَنْ صَرَفَ رفارِفَ:

Kāf harfinin kesresi ve fethasıyla, fethalı yâ harfinin teşdidiyle gayr-i munsarif olarak «عباقِرِيَّ» okumuşlardır. Bu okuyuş müşkildir; zira nisbet yâ'larının tenvin almasına bir engel yoktur. Sanki bu okuyucu, onun 'mefâ'il' (مَفاعِل) vezninde olduğunu vehmederek gayr-i munsarif yapmıştır. İbn Hâleveyh, Peygamber ﷺ ve bir cemaatten tenvinli olarak «وعباقِرِيٍّ» rivayet etmiştir. Âsım'dan ise munsarif olarak «رَفارِفٍ» rivayet edilmiştir. «عباقِرِيَّ» kelimesini gayr-i munsarif yapan kimse hakkında: Gayr-i munsarif olan «رفارِفَ» kelimesini geçince lafız uyumu (müşâkele) sebebiyle gayr-i munsarif yaptı denilebilir. «رفارِفَ» kelimesini munsarif kılan kimse hakkında ise:

إنَّه لما جاوَزَ عباقِريَّاً المنصرفَ صَرَفَه للتناسُب ك {سَلاسلاً وأَغْلالاً} [الإِنسان: ٤] كما سيأتي.

ileride geleceği üzere {سَلاسلاً وأَغْلالاً} “zincirler ve boyunduruklar” [İnsân 4] ayetinde olduğu gibi, munsarif olan «عباقِريَّاً» kelimesini geçince tenasüp (uyum) sebebiyle onu da munsarif kılmıştır [denir].

وقرأ أبو محمد المروزي وكان نَحْوياً» خَضَّارٍ «كضَرَّاب بالتشديد. وأَفْعَلُ وفَعَّالٌ لا يُعْرَفُ.

Nahivci olan Ebû Muhammed el-Mervezî, «ضَرَّاب» gibi teşdid ile «خَضَّارٍ» şeklinde okumuştur. Oysa 'ef'al' (أَفْعَلُ) ve 'fa''âl' (فَعَّالٌ) [sıfat çoğulunda] bilinmemektedir.

والجمهورُ» وعَبْقِرِيٍّ «منسوب إلى عَبْقَر، تَزْعُم العربُ أنه بلدُ الجن فكلُّ ما عَظَّموه وتعجَّبوا منه قالوا: هذا عَبْقريٌّ. وفي الحديث:» فلم أرَ عَبْقَريَّاً يَفْري فَرِيَّه «والمرادُ به هنا قيل: البُسُط التي فيها صُوَرٌ وتماثيلُ. وقيل: هي الزَّرابِيُّ. وقيل: الطَّنافِسُ. وقيل: الدِّيباج. وعَبْقريّ جمع عَبْقَريَّة، يعني فيكونُ اسمَ جنسٍ، كما تقدَّم في رَفْرفَ. وقيل: هو واحدٌ دالٌّ على الجمع، ولذلك وُصِف بحسان.

Cumhur ise «وعَبْقَرِيٍّ» şeklinde okumuştur; bu kelime 'Abkar' (عَبْقَر) lafzına nisbet edilmiştir. Araplar burasının cinler ülkesi olduğunu iddia ederler; bu yüzden büyüttükleri ve hayret ettikleri her şey hakkında: 'Bu abkarîdir (harikuladedir)' derlerdi. Hadiste de: 'Onun gibi harikulade iş yapan bir dâhi (abkarî) görmedim' buyrulmuştur. Burada onunla kastedilenin; üzerinde resimler ve nakışlar bulunan sergiler olduğu söylenmiştir. Saçaklı halılar (zerâbî) olduğu da söylenmiştir. Kalın minderler/halılar (tanâfis) olduğu da söylenmiştir. İpek kumaş (dîbâc) olduğu da söylenmiştir. 'Abkarî' (عَبْقريّ), 'abkariyyet' (عَبْقَريَّة) kelimesinin çoğuludur; yani 'rafraf'ta geçtiği gibi cins ismidir. Çoğula delalet eden müfred olduğu da söylenmiştir; bu sebeple 'hısân' (güzel) çoğul sıfatıyla nitelenmiştir.

قوله: {ذِي الجلال} : قرأ ابن عامر «ذو الجَلال» بالواو، وجَعَله تابعاً للاسم، وهكذا هي مرسومةٌ في مصحف الشاميين. والباقون بالياء صفةً للرَّبِّ، فإنه هو الموصوفُ بذلك، وأَجْمَعوا على الواوِ في الأول إلاَّ مَنْ ذكَرْتُه فيما تقدَّم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ذِي الجلال} “azamet sahibi” sözü: İbn Âmir vâv ile «ذو الجَلال» okumuş ve onu isme (tebârekesme) tâbi kılmıştır; Şamlıların mushafında da bu şekilde yazılıdır. Diğer kıraat ehli ise 'Rab' lafzının sıfatı olarak yâ ile [«ذِي الجَلال»] okumuşlardır; zira bununla nitelenen O'dur. Önceki [ayette] ise daha önce zikrettiğim kimse hariç [bütün kıraat ehli] vâv ile [«ذُو الْجَلالِ» okumak] üzerinde ittifak etmişlerdir.