وفي ذلك فائدتان، إحداهما: التنبيهُ على كثرةِ شُرْبهم منه والثاني: عَدمُ جَدْوَى الشُّرْب، وأن المشروبَ لا يَنْجَعُ فيهم كما لا يَنْجَعُ في الهِيْم على التفسيرَين.
Bunda iki fayda vardır; birincisi: Ondan çokça içeceklerine dikkat çekmek, ikincisi ise: İçmenin hiçbir yarar sağlamaması ve içilen şeyin her iki tefsire göre de susuzluk hastalığına tutulmuş develere/kumlara fayda vermediği gibi onlara da bir fayda vermemesidir.
وقال الشيخ: «والفاءُ تقتضي التعقيبَ في الشُّرْبَيْنِ، وأنهم أولاً لمَّا عَطِشوا شَرِبوا من الحميم، ظَنّاً منهم أنه يُسَكِّنُ عَطَشَهُم، فازداد العطشُ بحرارةِ الحميمِ، فشربوا بعده شُرْباً لا يقع بعدَه رِيٌّ أبداً. وهو مِثْلُ شُرْبِ الهيم فهما شُربان مِنَ الحَميم لا شُرْبٌ واحدٌ، اختلفَتْ صفتاه فَعَطف. والمشروبُ مِنْه في {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الهيم} محذوفٌ لفَهْمِ المعنى تقديرُه: فشاربون منه» انتهى. والظاهرُ أنه شُرْبٌ واحدٌ بل الذي نعتقدُ هذا فقط، وكيف يُناسِبُ أَنْ تكونَ زيادتُهم العطشَ بشُرْبِه مقتضيةً لشُرْبِهم منه ثانياً؟
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Fâ harfi iki içme arasında tertip ve takip bildirir. Şöyle ki; onlar ilk önce susadıklarında susuzluklarını dindireceğini zannederek kaynar sudan içtiler, kaynar suyun hararetiyle susuzlukları daha da arttı, ardından da peşinden asla kanma gelmeyecek bir içişle içtiler. O da susuzluk hastalığına tutulmuş develerin içişi gibidir. Dolayısıyla bunlar kaynar sudan yapılan iki ayrı içmedir, sıfatları farklı olduğu için birbirine atfedilmiş tek bir içme değildir. {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “susuzluk hastalığına tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” ayetinde, mananın anlaşılmasından ötürü kendisinden içilen şey hazfedilmiştir; takdiri: 'fethâribûne minhu' (onun üzerine de ondan içeceksiniz) şeklindedir.» -Ebû Hayyân'ın sözü bitti.- Zahir olan ise bunun tek bir içme olduğudur, bilakis bizim benimsediğimiz görüş yalnızca budur. Zira onu içmekle susuzluklarının artmasının, ikinci kez ondan içmelerini gerektirmesi nasıl uygun düşebilir ki?
وقرأ العامَّةُ «نُزُلُهم» بضمتين. ورُوي عن أبي عمروٍ من طُرُق، وعن نافعٍ وابنِ محيصنٍ بضمةٍ وسكونٍ، وهو تخفيفٌ. وقد تقدَّم أن النُّزُلَ ما يُعَدُّ للضيفِ. وقيل: هو أولُ ما يأكلُه فسُمِّي به هذا تهكُّماً بمَنْ أُعِدَّ له، وهو في المعنى كقولِ أبي السعر الضَّبِّي:
Genel kıraat ehli iki damme ile «nüzülühüm» şeklinde okumuştur. Ebû Amr'dan bazı yollarla, Nâfi'den ve İbn Muhaysın'dan ise bir damme ve bir sükûn ile [nüzlühüm] şeklinde rivayet edilmiştir ki bu bir hafifletmedir. Nüzül (نُزُل) kelimesinin misafir için hazırlanan ziyafet olduğu daha önce geçmişti. Bunun, misafirin ilk yediği şey olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla bu, kendisi için hazırlandığı kimselerle alay etmek maksadıyla böyle isimlendirilmiştir. Mana bakımından Ebü's-Sa'r ed-Dabbî'nin şu sözü gibidir:
٤٢١٧ - وكُنَّا إذا الجبَّارُ أَنْزَلَ جَيْشَه ... جَعَلْنَا القَنا والمُرْهَفاتِ له نُزْلا
4217 - Zorba hükümdar ordusunu konaklattığı zaman, mızrakları ve keskin kılıçları ona ziyafet kılardık.
قوله: {فَلَوْلاَ تُصَدِّقُونَ} : تحضيضٌ. ومتعلَّقُ التصديقِ محذوفٌ تقديرُه: فلولا تُصَدِّقُون بخَلْقِنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ} “hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” sözü tahzîz (teşvik/kınama) bildirir. Tasdikin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; takdiri: 'Yaratmamızı tasdik etmeyecek misiniz?' şeklindedir.
وقوله: {أَفَرَأَيْتُمْ} : هي بمعنى أَخْبِرْني. ومفعولُها الأولُ «ما تُمْنُوْن» ، والثاني: الجملةُ الاستفهاميةُ، وقد تقدَّم تقريرُ هذا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَرَأَيْتُمْ} “gördünüz mü?” sözü, 'bana haber verin' anlamındadır. Birinci mef'ûlü «mâ tümnûn», ikincisi ise istifham (soru) cümlesidir; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
و {أَأَنتُمْ} : يجوزُ فيه وجهان، أحدُهما: أنه فاعل/ فعلٍ مقدرٍ أي: أتخلقونه، فلَمَّا حُذِفَ الفعل لدلالةِ ما بعدَه عليه انفصل الضميرُ، وهذا من بابِ الاشتغال. والثاني: أنَّ «أنتم» مبتدأٌ، والجملةُ بعده خبرُه. والأولُ أرجحُ لأجلِ أداةِ الاستفهام.
{أَأَنْتُمْ} “siz misiniz?” lafzında iki vecih caizdir; birincisi: Takdirî bir fiilin fâilidir (öznesidir), yani 'Siz mi onu yaratıyorsunuz?' demektir; fiil sonrasının delaletiyle hazfedilince zamir munfasıl hale gelmiştir ve bu iştigâl babındandır. İkincisi: «Entüm» mübteda (özne), sonrasındaki cümle ise onun haberidir (yüklemidir). İstifham (soru) edatından ötürü birinci vecih daha racihtir.
وقوله: {أَم} يجوز فيها وجهان، أحدهما: أنها منقطعةٌ؛ لأن بعدها جملةً، وهي إنما تَعْطِفُ المفرداتِ. والثاني: أنها متصلةٌ. وأجابوا عن وقوعِ الجملةِ بعدها: بأنَّ مجيءَ الخبرِ بعد «نحن» أُتي به على سبيلِ التوكيدِ إذ لو قال: «أم نحنُ» لاكتُفِيَ به دونَ الخبرِ. ونظيرُ ذلك جوابُ مَنْ قال: [مَنْ] في الدار؟ زيدٌ في الدار، أو زيدٌ فيها، ولو اقْتُصِر على «زيد» لكان كافياً. قلت: ويؤيِّد كونَها متصلة أنَّ الكلامَ يَقْتَضي تأويلَه: أيُّ الأمرَيْن واقعٌ؟ وإذا صَلَحَ ذلك كانت متصلةً إذ الجملةُ بتأويلِ المفردِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ} “yoksa” sözünde iki vecih caizdir; birincisi: Munkatı' (kesik) olmasıdır; çünkü kendisinden sonra bir cümle gelmiştir, oysa [muttasıl em] ancak tekil kelimeleri atfeder. İkincisi: Muttasıl (bağlantılı) olmasıdır. Kendisinden sonra cümlenin gelmesine şöyle cevap vermişlerdir: «Nahnu» lafzından sonra haberin getirilmesi tekit yoluyladır; zira 'em nahnu' (yoksa biz mi) denilseydi habere gerek kalmadan bu yeterli olurdu. Bunun benzeri, 'Evde [kim] var?' diyen kimseye verilen 'Zeyd evdedir' veya 'Zeyd oradadır' cevabıdır; oysa sadece 'Zeyd' ile yetinilseydi kâfi gelirdi. Derim ki: Sözün 'Hangi iki durum gerçekleşmiştir?' şeklinde tevil edilmeyi gerektirmesi de muttasıl oluşunu destekler. Bu caiz olduğunda muttasıl olur; zira cümle müfred (tekil) tevilindedir.
ومفعولُ «الخالقون» محذوفٌ لفَهْم المعنى أي: الخالِقوه.
«el-Hâlikûn» (yaratanlar) kelimesinin mef'ûlü, mananın anlaşılmasından ötürü hazfedilmiştir; yani 'onu yaratanlar' demektir.
وقرأ العامَّةُ «تُمْنُوْن» بضمِّ التاء مِنْ أَمْنَى يُمْني. وابن عباس
Genel kıraat ehli emnâ-yümnî (أَمْنَى - يُمْنِي) fiilinden tiran t harfinin dammesiyle «tümnûn» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs
وأبو السَّمَّال بفتحِها مِنْ مَنَى يَمْنِي. وقال الزمخشري: يقال: «أمْنَى النُّطْفَةَ ومَناها. قال اللَّهُ تعالى: {مِن نُّطْفَةٍ إِذَا تمنى} [النجم: ٤٦] انتهى. فظاهرُ هذا أنه استشهادٌ للثلاثي، وليس فيه دليلٌ له؛ إذ يُقال من الرباعي أيضاً» تُمْنَى «كقول:» أنت تُكْرَم «وهو مِنْ أَكْرَم.
ve Ebü's-Semmâl ise menâ-yemnî (مَنَى - يَمْنِي) fiilinden t harfinin fethasıyla [temnûn] şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Emnâ'n-nutfete' (nutfeyi akıttı) ve 'menâhâ' denilir. Nitekim Allah Teâlâ: {مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى} “döküldüğü zaman bir damla sudan” [Necm 53/46] buyurmuştur.» -ez-Zemahşerî'nin sözü bitti.- Bunun zahiri, üç harfli sülâsî fiile şahit getirme niteliğindedir; oysa bunda onun için bir delil yoktur; zira 'ekrame'den gelen 'tükramu' (ikram olunursun) sözü gibi dört harfli rubâî fiilden de «tümnâ» şeklinde söylenir.
وقرأ ابن كثير «قَدَرْنا» بتخفيفِ الدال. والباقون بالتشديد هنا، وهما لغتان بمعنىً واحدٍ في التقدير الذي هو القضاءُ.
İbn Kesîr dâl harfinin şeddesiz kılınmasıyla «kaderne» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise burada şedde ile [kadderne] okumuşlardır; ikisi de hüküm ve takdir etme anlamında aynı manaya gelen iki ayrı kullanımdır.
قوله: {على أَن نُّبَدِّلَ} : يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ ب «مَسْبوقين» وهو الظاهرُ، ولم يَسْبِقْنا أحدٌ على تبديلِنا أمثالَكم أي: يُعْجِزْنا يُقال: سبقَه على كذا أي: أَعْجَزه عنه وغَلَبه عليه. والثاني: أنه متعلِّقٌ بقوله: «قَدَّرنا» أي: قَدَّرْنا بينكم على أَنْ نُبَدِّلَ أي: نُمَوِّت طائفةً ونَخْلُقَها طائفةً أخرى، قال معناه الطبري. فعلى هذا يكون قولُه: {وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ} معترضاً، وهو اعتراضٌ حسنٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ} “değiştirmemiz hususunda” sözü: «mesbûkîn» lafzına müteallık (bağlı) olabilir ki zahir olan da budur; benzerlerinizi değiştirmemiz hususunda hiç kimse bizim önümüze geçemez, yani bizi aciz bırakamaz. 'Falancanın önüne geçti' denildiğinde, onu aciz bıraktı ve ona galip geldi anlamı kastedilir. İkincisi: «Kadderne» (takdir ettik) sözüne müteallık olmasıdır; yani aranızda, bir topluluğu öldürüp yerine başka bir topluluk yaratmak üzere takdir ettik demektir; Taberî bu manayı ifade etmiştir. Bu duruma göre Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ} “ve bizim önümüze geçilemez” sözü bir ara cümle (i'tirâz) olur ki bu güzel bir ara cümledir.
ويجوز في «أمثالَكم» وجهان، أحدهما: أنه جمعُ «مِثْل» بكسر الميم وسكون الثاء، أي: نحن قادرون على أن نُعدِمَكم ونَخْلُقَ قوماً
«Emsâleküm» lafzında iki vecih caizdir; birincisi: Mîm harfinin kesresi ve se harfinin sükûnu ile «misl» (مِثْل) kelimesinin çoğulu olmasıdır; yani biz sizi yok edip sizin gibi başka bir kavim yaratmaya
آخرين أمثالَكم، ويؤيِّده: «إنْ يَشَأْ يُذْهِبْكم أيها الناسُ ويَأْتِ بآخرين» والثاني: أنه جمع «مَثَل» بفتحتين، وهو الصفةُ أي: نُغَيِّرُ صفاتِكم التي أنتم عليها خَلْقاً وخُلُقاً، ونُنْشِئُكم في صفاتٍ غيرِها.
güç yetiririz demektir. Bunu şu ayet de desteklemektedir: «Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi giderir ve başkalarını getirir». İkincisi ise: İki fetha ile vasıf ve nitelik anlamına gelen «mesel» (مَثَل) kelimesinin çoğulu olmasıdır; yani yaratılış ve ahlak olarak üzerinde bulunduğunuz vasıflarınızı değiştirir ve sizi bunlardan başka vasıflarda inşa ederiz demektir.
وتقدَّم قراءتا «النشأة» في العنكبوت.
«en-Neş'etü» kelimesinin iki kıraati Ankebût Suresi'nde geçmişti.
قوله: {أَفَرَأَيْتُم} : وما بعده قد تَقَدَّم نظيرُه. وأُتي هنا بجواب «لو» مقروناً باللام وهو الأكثرُ؛ لأنه مُثْبَتٌ وحُذف في قولِه: «جَعَلْناه أُجاجاً» لأنَّ المِنَّةَ بالمأكولِ أعظمُ منها بالمشروب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَرَأَيْتُمْ} “gördünüz mü?” sözü ve sonrasının benzeri daha önce geçmişti. Burada «lev» edatının cevabı lâm harfiyle bitişik olarak getirilmiştir ki müspet (olumlu) olduğunda en çok kullanılan şekil budur. «Onu tuzlu acı bir su yapardık» sözünde ise hazfedilmiştir; zira yenilen şeyle yapılan lütuf, içilen şeyle yapılan lütuftan daha büyüktür.
وقرأ طلحة «تَذْكُرُون» بسكون الذال وضمِّ الكاف.
Talha zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin dammesiyle «tezfürûn» şeklinde okumuştur.
قوله: {فَظَلْتُمْ} : هذه قراءةُ العامَّةِ أعني فتحَ الظاء مع لامِ واحدة. وقد تقدَّم الكلامُ عليها مستوفى في طه. وأبو حيوة وأبو بكرٍ في روايةٍ بكسرِ الظاء. وعبد الله والجحدريُّ «فظَلِلْتُمْ» على الأصل بلامَيْن، أُولاهما مكسورةٌ. ورُوي عن الجحدري فتحُها، وهي لغةٌ أيضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَظَلْتُمْ} “başlarsınız” sözü: Bu, genel kıraat ehlinin okuyuşudur; yani tek bir lâm ile zâ harfinin fethasıyladır. Buna dair açıklama Tâhâ Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Ebû Hayve ile bir rivayette Ebû Bekr zâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. Abdullah [İbn Mes'ûd] ve el-Cahderî ise birincisi meksûr iki lâm ile aslı üzere «fazaliltüm» şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî'den birincisinin fethasıyla da rivayet edilmiştir ki bu da bir lehçedir.
والعامةُ «تَفَكَّهون» بالهاء، ومعناه: تَنْدَمون، وحقيقتُه: تُلْقُون الفُكاهةَ عن أَنْفسِكم، ولا تُلْقَى الفُكاهةُ إلاَّ من الخِزْيِ فهو من بابِ:
Genel kıraat h harfi ile «tefekkehûn» (تَفَكَّهُونَ) şeklindedir; manası: Pişman olursunuz demektir. Hakikati ise: Şakayı ve neşeyi kendinizden söküp atarsınız; zira neşe ancak rezil ve perişan olma durumunda atılır. Bu durum şu babdandır:
تَحَرَّج وتَأَثَّم وتَحَوَّب. وقيل: تَفَكَّهون: تَعْجَبون. وقيل: تَلاومون، وقيل: تَتَفَجَّعون، وهذا تفسيرٌ باللازم.
Teharrece (günahı/zorluğu terk etti), teessüme (günahtan kaçındı) ve tehavvebe (günahtan uzak durdu). Şaşırırsınız, ayıplaşırsınız veya kederlenirsiniz anlamında olduğu da söylenmiştir; bunlar lazımıyla (sonucuyla) yapılan tefsirlerdir.
وقرأ أبو حرام العكلي «تَفَكَّنون» بالنون مثل تَتَنَدَّمون. قال ابن خالويه: «تَفَكَّهَ تَعَجَّب، وتَفَكَّن تندَّمَ» . وفي الحديث: «مَثَلُ العالِمِ مَثَلُ الحَمَّة يَأْتيها البُعَداء ويترُكها القُرَباء. فبيناهُمْ إذ غار ماؤها فانتفع بها قومٌ وبقي قومٌ يَتَفَكَّنون» أي: يَتَنَدَّمون.
Ebû Harâm el-Uklî nûn harfi ile 'tetenendemûn' (pişman olursunuz) anlamında «tefekkenûn» (تَفَكَّنُونَ) şeklinde okumuştur. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: «'Tefekkehe' şaşırdı, 'tefekkene' ise pişman oldu demektir.» Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Âlimin misali sıcak su kaynağının misali gibidir; uzaktakiler ona gelir, yakınındakiler ise onu terk eder. Onlar bu hâldeyken birden suyu çekiliverir; bir topluluk ondan faydalanmış olur, bir topluluk da tefekkünde bulunurak (yani pişman olarak) kalakalır.»
قوله: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} : قرأ أبو بكر «أإنا» بالاستفهام وهو على أصلِه في تحقيقِ الهمزتَيْن وعَدَمِ إدْخال ألفٍ بينهما والباقون بالخبر. وقبلَ هذه الجملةِ قولٌ مقدرٌ على كلتا القراءتين. وذلك في محلِّ نصبٍ على الحالِ تقديرُه: فَظَلْتُم تَفَكَّهون قائلين أو تقولون: إنا لمُغْرَمون أي: لَمُلْزَمون غَرامةَ ما أَنْفَقْنا أو مُهْلَكون لهلاكِ رِزْقِنا، من الغَرام وهو الهلاكُ. قاله الزمخشري. ومن الغَرام بمعنى الهَلاك قولُه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} “şüphesiz biz ziyana uğratıldık” sözü: Ebû Bekr, iki hemzeyi tahkik edip aralarına elif koymama kuralına bağlı kalarak istifham (soru) ile «e-innâ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise haber kipiyle okumuşlardır. Her iki kıraate göre de bu cümleden önce takdirî bir kavil (söz) vardır; o da hâl konumunda nasb mahallindedir; takdiri: 'Şüphesiz biz ziyana uğratıldık diyerek veya dersiniz ki...' şeklindedir. Yani harcadığımız şeylerin tazmini bize yüklendi yahut rızkımızın helak olması sebebiyle helake uğratıldık demektir; bu, helak anlamına gelen el-garâm (الغَرام) kökündendir; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Helak anlamındaki el-garâm kelimesine şu beyit örnektir:
٤٢١٨ - إن يُعَذِّبْ يَكُنْ غَراماً وإنْ يُعْ ... طِ جَزيلاً فإنَّه لا يُبالي
4218 - Eğer azap ederse bu helak edici bir ceza olur; şayet bolca verirse, bunu da hiç önemsemez.
قوله: {لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً} : / قد تقدَّم عدمُ دخولِ اللامِ في جواب «لو» هذه. وقال الزمشخري: «فإن قلتَ: لِمَ أُُدخِلَتِ اللامُ في جواب» لو «في قوله: {لَجَعَلْنَاهُ حُطَاماً} [الواقعة: ٦٥] ونُزِعَتْ منه ههنا؟ قلت: إنَّ» لو «لمَّا كانَتْ داخلةً على جملتَيْن، مُعَلَّقةٍ ثانيتُهما بالأولى تعليقَ الجزاءِ بالشرط، ولم تكن مُخَلِّصةً للشرط ك» إنْ «ولا عاملةً مثلَها، وإنما سَرَى فيها معنى الشرطِ اتفاقاً، من حيث إفادتُها في مضومونَيْ جملَتَيْها أنَّ الثاني امتنع لامتناع الأولِ، افتقرَتْ في جوابِها إلى ما يَنْصَبُّ عَلَماً على هذا التعليقِ، فزِيْدَتْ هذه اللامُ لتكونَ عَلَماً على ذلك، فإذا حُذِفَتْ بعدما صارَتْ عَلَماً مشهوراً مكانُه فلأِنَّ الشيءَ إذا عُلِمَ وشُهِر مَوْقِعُه وصار مَأْلوفاً ومَأْنوساً به لم يُبالَ بإسقاطِه عن اللفظِ، استغناءً بمعرفةِ السامع. ألا ترى إلى ما يُحْكى عن رؤبةَ أنه كان يقول:» خير «لمَنْ يقولُ له: كيف أصبحْتَ؟ فَحَذَفَ الجارَّ لِعِلْمِ كلِّ أحدٍ بمكانِه وتَساوي حالَيْ إثباتِه وحَذْفِه لشُهْرةِ أَمْرِه. وناهِيك بقولَ أوس:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً} “dileseydik onu tuzlu acı bir su yapardık” sözü: Bu «lev» edatının cevabına lâm harfinin girmediği daha önce geçmişti. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: {لَجَعَلْنَاهُ حُطَاماً} “elbette onu kuru bir çöpe çevirirdik” [Vâkıa 56/65] ayetinde 'lev'in cevabına lâm dâhil edilmişken burada niçin ondan soyutlanmıştır? Derim ki: 'Lev' edatı iki cümleye girip ikincisi birinciye cezanın şarta bağlanması gibi bağlandığında; 'in' edatı gibi şartı sarih kılmadığı ve onun gibi amel etmediği, bilakis iki cümlesinin içeriğinde birincinin imtinası (olmaması) sebebiyle ikincinin de imtina ettiğini bildirmesi bakımından şart manası onda arızi olarak cereyan ettiği için, cevabında bu bağlanmaya alamet olacak bir şeye muhtaç oldu. İşte bu lâm buna bir alamet olsun diye ziyade kılındı. Bu lâm yeri meşhur bir alamet haline geldikten sonra hazfedildiğinde ise bunun sebebi şudur: Bir şey bilinip yeri meşhur olduğunda, alışıldık ve aşina kılındığında, dinleyicinin bunu bilmesiyle yetinilerek lafızdan düşürülmesine aldırış edilmez. Görmez misin; Ru'be'den kendisine 'Nasıl sabahladın?' diyene 'hayr' (iyilik) dediği nakledilir; herkes onun yerini bildiği ve durumunun şöhretinden ötürü ispatı ile hazfi eşitlendiği için harf-i cerri hazfetmiştir. Evs'in şu sözü sana delil olarak yeter:
٤٢١٩ - حتى إذا الكَلاَّبُ قال لها ... كاليومِ مَطْلوباً ولا طَلَبا
4219 - Nihayet avcı köpeklerin sahibi o dişi geyiğe dediğinde: 'Bugünkü gibi ne bir avlanan gördüm ne de bir avlama!'
فحذفَ» لم أَرَ «حَذْفُها اختصارٌ لفظي، وهي ثابتةٌ في المعنى فاستوى الموضعان بلا فرقٍ بينهما. على أن تَقَدُّمَ ذِكْرِها والمسافةُ قصيرةٌ مُغْنٍ عن ذِكْرِها ثانيةً. ويجوزُ أَنْ يُقال: إنَّ هذه اللامَ مفيدةٌ معنى التوكيدِ لا مَحالةَ، فأُدْخِلَتْ في آيةِ المطعوم دونَ آيةِ المَشْروبِ، للدلالةِ على أنَّ
[Şair] 'lem era' (görmedim) ifadesini hazfetmiştir; bunun hazfedilmesi lafzî bir kısaltmadır, manada ise sabittir; dolayısıyla iki yer aralarında bir fark olmaksızın eşitlenmiştir. Kaldı ki onun daha önce zikredilmiş olması ve aradaki mesafenin kısalığı, ikinci kez zikredilmesine ihtiyaç bırakmamaktadır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Bu lâm harfi şüphesiz tekit manası ifade etmektedir; içilen şeyle ilgili ayette değil de yenilen şeyle ilgili ayette dâhil edilmesi,
أَمْرَ المطعومِ مُقَدَّمٌ على أَمْرِ المشروبِ، وأنَّ الوعيدَ بفَقْدِهِ أشدُّ وأصعبُ من قِبَلِ أنَّ المشروبَ إنما يُحتاجُ إليه تَبَعاً للمطعوم، ألا ترى أنك إنما تَسْقي ضيفَك بعدما تُطْعِمُهُ، ولو عَكَسْتَ قَعَدْتَ تحت قولِ أبي العلاءِ:
yenilen şeyin durumunun içilen şeyden önce geldiğini ve onu kaybetmekle yapılan tehdidin daha şiddetli ve daha çetin olduğunu göstermek içindir. Zira içeceğe ancak yiyeceğe bağlı olarak ihtiyaç duyulur; görmez misin ki sen misafirine ancak onu doyurduktan sonra su ikram edersin. Şayet aksini yaparsan Ebü'l-Alâ'nın şu sözünün muhatabı olursun:
٤٢٢٠ - إذا سُقِيَتْ ضُيوفُ الناس مَحْضاً ... سَقَوْا أضيافَهم شَبِماً زُلالا
4220 - İnsanların misafirlerine halis süt içirildiğinde, onlar kendi misafirlerine soğuk ve duru su içirdiler.
وسُقِي بعضُ العربِ فقال: أنا لا أَشْرَبُ إلاَّ على ثميلة، ولهذا قُدِّمَتْ آيةُ المطعومِ على آيةِ المشروب» انتهى.
Araplardan birine bir içecek ikram edilmiş de o: 'Ben ancak midede bir yemek kalıntısı üzerine içerim' demiştir; işte bu yüzden yiyecek ayeti içecek ayetinden önce getirilmiştir.» -ez-Zemahşerî'nin sözü bitti.-
قال الشيخ: «وقد طوَّل الزمخشريُّ» فلم يَذْكُرْ هذا الكلامَ الحسنَ، ثم ذَكَر بعض كلامِه، وواخَذَه في قولِه: «إنَّ الثاني امتنع لامتناعِ الأول» وجعلها عبارةَ بعض ضعفاءِ المُعْرِبين، ثم ذكر عبارةَ سيبويه، وهي: حرفٌ لِما كان سيقعُ لوقوعِ غيرِه، وذكر أنَّ قولَ مَنْ قال: «امتناع لامتناع» فاسدٌ بقولك: لو كان هذا إنساناً لكان حيواناً، يعني أنه لا يَلْزَمُ مِن امتناع الإِنسانية امتناعُ الحيوانية. ومِثْلُ هذه الإِيراداتِ سهلةٌ وإذا تَبِعَ الرجلُ الناسَ في عبارتهم لا عليه. على أنها عبارةُ المتقدِّمين من النحاة، نَصَّ على ذلك غيرُ واحدٍ.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «ez-Zemahşerî sözü uzatmıştır.» Ancak bu güzel açıklamayı zikretmemiş, sonra onun sözünün bir kısmını aktararak «ikincinin imtinası birincinin imtinası sebebiyledir» ifadesinden ötürü onu tenkit etmiş ve bunu bazı zayıf irapçıların ifadesi saymıştır. Ardından Sîbeveyh'in: 'Başkasının meydana gelmesi sebebiyle meydana gelecek olan şey için kullanılan bir harftir' şeklindeki ifadesini aktarmış ve «bir şeyin imtinası sebebiyle diğerinin imtinası» diyen kimsenin sözünün, 'Bu bir insan olsaydı hayvan olurdu' sözünle fasit olduğunu belirtmiştir; yani insanlığın imtinasından hayvanlığın imtinası gerekmez. Bu tür itirazlar kolaydır; bir kimse insanların yerleşik ifadelerine tabi olduğunda bunda bir beis yoktur; kaldı ki bu, birden fazla âlimin açıkça belirttiği üzere önceki nahivcilerin ifadesidir.
وقوله: {مِنَ المزن} : السحاب وهو اسم جنس واحدُه مُزْنة. قال الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الْمُزْنِ} “buluttan” sözü: Yağmur bulutları demektir; cins isimdir, tekili 'müznetün'dür. Şair şöyle demiştir:
٤٢٢١ - فلا مُزْنَةٌ وَدَقَتْ وَدْقَها ... ولا أرضَ أَبْقَلَ إبْقالَها
4221 - Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı ne de bir yer otunu bitirdi.
وقال الآخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٤٢٢٢ - ونحن كماءِ المُزْنِ ما في نِصابِنا ... كَهامٌ ولا فينا يُعَدُّ بخيلُ
4222 - Biz bulut suyu gibiyiz; aslımızda ve soyumuzda ne bir gevşeklik vardır ne de aramızda bir cimri sayılır.
قوله: {تُورُونَ} : مِنْ أَوْرَيْتُ الزَّنْدَ أي: قَدَحْتَه فاستخرجتَ نارَه، ووَرِي الزَّنْدُ يَرِي أي: خَرَجَتْ نارُه. وأصلُ تُوْرُوْن تُوْرِيُون.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تُورُونَ} “çaktığınız” sözü: «Evreytü'z-zende» (çakmağı çaktım) yani onu çakıp ateşini çıkardın demektir. «Veriye'z-zendü yerî» ise çakmağın ateşinin çıkmasıdır. «Tûrûn» kelimesinin aslı «tûriyûn»dur.
قوله: {لِّلْمُقْوِينَ} : يُقال: أَقْوَى الرجلُ: إذا حلَّ في الأرض القِواءِ، وهي القَفْرُ، كأصْحَرَ: دَخَلَ في الصحراء. وأَقْوَتِ الدار: خَلَتْ، مِنْ ذلك لأنها تصير قَفْراً. قال النابغة:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِلْمُقْوِينَ} “yolcular için” sözü: Adam kıvâ (قِواء) yani ıssız ve çorak bir araziye konakladığında «akve'r-racülü» denilir; nitekim çöle girdiğinde «ashara» denilmesi de böyledir. «Akveti'd-dâru» ise ev boşaldı demektir; bu da oranın ıssız hale gelmesinden ötürüdür. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
٤٢٢٣ - يا دارَميَّةَ بالعَلْياءِ فالسَّنَدِ ... أَقْوَتْ وطال عليها سالفُ الأبَدِ
4223 - Ey yükseklerde ve dağ eteğinde bulunan Meyye'nin yurdu! Orası bomboş kalmış ve üzerinden nice uzun zamanlar geçmiştir.
قوله: {فَلاَ أُقْسِمُ} : قرأه العامَّةُ «فلا» ، لامَ ألفٍ، وفيها أوجهٌ، أحدُها: أنها حرفُ نفي، وأنَّ المنفيَّ بها محذوفٌ، وهو كلامُ الكافرِ الجاحدِ تقديرُه: فلا حُجَّةَ لِما يقولُ الكافرُ، ثم ابتدأ قَسَماً بما ذَكَر، وإليه ذهب جماعةٌ من المفسِّرين والنَّحْويين. وضُعِّفَ هذا: بأنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَا أُقْسِمُ} “yemin ederim ki” sözü: Genel kıraat ehli lâm ve elif ile «felâ» şeklinde okumuştur. Bunda birkaç vecih vardır; birincisi: Nefiy (olumsuzluk) harfi olması ve onunla nefyedilen şeyin hazfedilmiş olmasıdır ki bu inkârcı kâfirin sözüdür; takdiri: 'Kâfirin söylediği şey için hiçbir delil yoktur' şeklindedir; ardından zikredilen şeyle yemine başlanmıştır; müfessirlerden ve nahivcilerden bir topluluk bu görüşe gitmiştir. Bu vecih,
فيه حَذْفَ اسمِ «لا» وخبرِها. قال الشيخ: «ولا يجوز» ولا ينبغي؛ فإن القائلَ بذلكَ مثلُ سعيدِ بنِ جُبير تلميذِ حَبْر القرآنِ وبحرِه عبدِ اللَّهِ ابن عباس ﵄، ويَبْعُدُ أَنْ يقولَه سعيدٌ إلاَّ بتوقيف.
«lâ»nın isminin ve haberinin hazfedilmesini barındırdığı için zayıf görülmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu caiz değildir» demiştir. Ancak böyle denilmemesi gerekirdi; zira bunu söyleyen kimse, Kur'an'ın büyük âlimi ve ilim deryası olan Abdullah İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) talebesi Saîd b. Cübeyr gibi bir zattır; Saîd'in bunu tevkîfî (nakle dayalı) olmaksızın söylemesi ise uzak bir ihtimaldir.
الثاني: أنها زائدةٌ للتوكيدِ، مِثْلُها في قولِه تعالى: {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} [الحديد: ٢٩] والتقدير: فأُقْسِمُ، وليَعْلَمَ، وكقولِه:
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {لِئَلَّا يَعْلَمَ} “bilsinler diye” [Hadîd 57/29] ayetinde olduğu gibi tekit için zâit olmasıdır; takdiri: 'Yemin ederim' ve 'bilsinler diye' şeklindedir. Nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
٤٢٢٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فلا وأَبي أعدائِها لا أَخُوْنُها
4224 - Hayır, yemin ederim ki düşmanlarının babasına andolsun ona asla ihanet etmem.
الثالث: أنَّها لامُ الابتداءِ. والأصلُ: فَلأُقْسِمُ فأُشْبِعَتْ الفتحةُ فتولَّد منها ألفٌ، كقولِه:
Üçüncüsü: İbtidâ lâmı olmasıdır. Aslı «fe-le-uksimü» (فَلَأُقْسِمُ) şeklindedir; fetha işbâ edilmiş (uzatılmış), böylece ondan bir elif doğmuştur; nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
٤٢٢٥ - أَعوذُ باللَّهِ من العَقْرابِ ... قاله الشيخُ، واستشهدَ بقراءةِ هشام «أَفْئِيْدَة» . قلت. وهذا ضعيفٌ جداً، واستند أيضاً لقراءةِ الحسن وعيسى/ «فَلأُقْسِمُ» بلامٍ واحدةٍ. قلت: وفي هذه القراءةِ تخريجان أحدُهما: أنَّ اللامَ لامُ الابتداءِ،
4225 - Akrepten Allah'a sığınırım... Bunu Şeyh [Ebû Hayyân] söylemiş ve Hişâm'ın «ef'iydeh» kıraatini şahit getirmiştir. Derim ki: Bu son derece zayıftır. Ebû Hayyân ayrıca el-Hasan ve Îsâ'nın tek lâm ile «fe-le-uksimü» (فَلَأُقْسِمُ) şeklindeki kıraatine de dayanmıştır. Derim ki: Bu kıraatte iki tahrîc (izah) vardır; birincisi: Lâmın ibtidâ lâmı olması,
وبعدَها مبتدأٌ محذوفٌ، والفعلُ خبرُه، فلمَّا حُذِفَ المبتدأُ اتصلَتْ اللامُ بخبرِه وتقديرُه: فلأَنا أٌقْسِمُ نحو: لَزيدٌ منطلقٌ، قاله الزمخشري وابن جني. والثاني: أنها لامُ القسمِ دخَلَتْ على الفعل الحالي. ويجوز أَنْ يكونَ القسم جواباً للقسمِ كقوله: {وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} [التوبة: ١٠٧] فنفسُ «ليَحْلِفُنَّ» قسمٌ جوابُه «إنْ أرَدْنَا» وهو جوابٌ لقسمٍ مقدرٍ، كذلك هذا، وهو قولُ الكوفيين: يُجيزون أَنْ يُقْسَم على فعلِ الحالِ. البصريُّون يَأْبَوْنه ويُخَرِّجون ما يُوهم ذلك على إضمار مبتدأ فيعود القسم على جملةٍ اسمية. ومنع الزمخشري أن تكونَ لامَ القسمِ قال: «لأمرَيْن، أحدهما: أنَّ حَقَّها أَنْ تُقْرَنَ بالنونِ المؤكدةِ، والإِخلالُ بها ضعيفٌ قبيحٌ. والثاني: أنَّ لأفعلنَّ في جواب القسم للاستقبالِ، وفعلُ القسمِ يجب أَنْ يكونَ للحال» وهذا كما تقدَّم أنه يرى مذهبَ البَصرْيين، ومعنى قولِه: «وفعلُ القَسَمِ يجبُ أنْ يكونَ للحال» يعني أنَّ فِعْلَ القسمِ إنشاءٌ والإِنشاءُ حالٌ. وإمَّا قولُه: «أَنْ يُقْرن بها النونُ» هذا مذهبُ البصريين. وأمَّا الكوفيون فيجيزون التعاقبَ بين اللام والنونِ نحو: واللَّهِ لأَضْرِبُ زيداً كقولِه:
ve kendisinden sonra mahzuf bir mübtedanın bulunması, fiilin de onun haberi olmasıdır; mübteda hazfedilince lâm onun haberine bitişmiştir; takdiri: 'Le-Zeydün müntalikun' (Zeyd elbette gidicidir) sözünde olduğu gibi 'fe-le-ene uksimü' (Elbette ben yemin ederim) şeklindedir; bunu ez-Zemahşerî ve İbn Cinnî söylemiştir. İkincisi ise: Şimdiki zaman bildiren hâl fiilinin üzerine dâhil olmuş kasem (yemin) lâmı olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} “ve 'biz ancak iyilik istedik' diye mutlaka yemin edeceklerdir” [Tevbe 9/107] sözünde olduğu gibi yeminin yemine cevap olması da caizdir; zira «le-yahlifünne» lafzının kendisi bir kasemdir, cevabı ise «in eradnâ»dır ve o da takdirî bir kasemin cevabıdır; işte bu da böyledir. Bu Kûfelilerin görüşüdür; onlar şimdiki zaman bildiren hâl fiili üzerine yemin edilmesini caiz görürler. Basralılar ise buna karşı çıkar ve bunu vehmettiren kullanımları mübtedanın gizlenmesine hamlederler, böylece yemin isim cümlesine dönmüş olur. ez-Zemahşerî bunun kasem lâmı olmasını engelleyerek şöyle demiştir: «İki sebepten ötürüdür; birincisi: Onun hakkı müekked nûn ile birlikte bulunmasıdır, onsuz bırakılması ise zayıf ve çirkindir. İkincisi: Kasemin cevabındaki 'le-ef'alenne' ifadesi gelecek zaman içindir, kasem fiilinin ise şimdiki zaman için olması vaciptir.» Bu da daha önce geçtiği üzere onun Basralıların mezhebini benimsediğini göstermektedir. Onun «kasem fiilinin şimdiki zaman için olması vaciptir» sözünün manası; kasem fiili inşâîdir, inşâ ise şimdiki zamandadır demektir. «Ona nûnun bitişmesi gerekir» sözüne gelince; bu Basralıların mezhebidir. Kûfeliler ise şu beyitte olduğu gibi lâm ile nûn harfinin nöbetleşe kullanılmasını caiz görürler; nitekim 'Vallâhi le-adribu Zeyden' (Vallahi Zeyd'e vururum) denilir:
٤٢٢٦ - لَئِن تَكُ قد ضاقَتْ عليكم بيوتُكمْ ... لَيَعْلَمُ ربِّي أنَّ بيتيَ واسعُ
4226 - Evleriniz size dar gelmiş olsa da Rabbim bilir ki benim evim geniştir.
وواللَّهِ اضربَنَّ زيداً كقولِه:
Şu beyitte olduğu gibi 've'llâhi idribenne Zeyden' (Vallahi Zeyd'e mutlaka vur) şeklinde de kullanılır:
٤٢٢٧ - وقتيلُ مُرَّةَ أَثْأَرَنَّ. . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4227 - Ve Mürre'nin maktulünün intikamını mutlaka alacağım...
وقد تقدَّم قريبٌ من هذه الآية في قولِه تعالى: {فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حتى يُحَكِّمُوكَ} [النساء: ٦٥] ولكن هناك ما لا يُمْكن القولُ به هنا كما أنَّ هنا ما لا يمكن القولُ به هناك، وسيأتي قريبٌ منه في القيامةِ في قراءةِ ابن كثير {لأُقْسِمُ بيوم القيامة} [القيامة: ١] .
Bu ayetin bir benzeri daha önce Allah Teâlâ'nın: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında seni hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmazlar” [Nisâ 4/65] sözünde geçmişti. Ancak orada söylenmesi mümkün olup burada söylenmesi mümkün olmayan şeyler olduğu gibi, burada söylenmesi mümkün olup orada söylenemeyecek şeyler de vardır. Bunun bir benzeri ileride Kıyâme Suresi'nde İbn Kesîr'in {لَأُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Yemin ederim kıyamet gününe” [Kıyâme 75/1] kıraatinde gelecektir.
وقرأ العامَّة «بمواقِع» جمعاً، والأخَوان «بموقع» مفرداً بمعنى الجمع لأنَّه مصدرٌ فوُحِّدَ، ومواقعُها: مَساقِطُها ومَغارِبُها.
Cumhur çoğul olarak «بمواقِع» şeklinde okumuştur. İki kardeş (Hamza ve el-Kisâî) ise çoğul anlamında tekil olarak «بموقع» şeklinde okumuştur; zira o bir mastardır ve bu sebeple tekil kılınmıştır. Yıldızların mevâkıı (مواقعها): Düştükleri ve battıkları yerlerdir.
وقيل: سُقوطُها يوم تَنْكَدِرُ. وقيل: النجومُ للقرآن، ويؤيِّدُه «وإنَّه لَقَسَمٌ» ، و {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} والمُقْسَمُ عليه قولُه: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} وعلى هذا فيكونُ في الكلام اعتراضان، أحدُهما: الاعتراضُ بقوله: «وإنه لَقَسَمٌ» بين القسمِ والمُقْسَم عليه، والثاني: الاعتراضُ بقولِه: «لو تعلمون» بين الصفةِ والموصوفِ. وأبى ابنُ عطية أَنْ يُجْعَلَ قولُه: «وإنَّه لَقَسَمٌ» اعتراضاً فقال: «وإنه لَقَسَمٌ» تأكيدٌ للأمرِ وتنبيهُ المُقْسَم به، وليس هذا باعتراضٍ بين الكلامَيْن،
Bunun, dökülüp söndükleri günkü düşüşleri olduğu da söylenmiştir. Nücûmun (نجوم) Kur'ân için (parça parça indirilişi için) olduğu da söylenmiştir; bunu «وإنَّه لَقَسَمٌ» ifadesi ile {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} “Şüphesiz o, şerefli bir Kur'ân'dır” ayeti desteklemektedir. Üzerine yemin edilen husus ise {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} “Şüphesiz o, şerefli bir Kur'ân'dır” sözüdür. Buna göre sözde iki itiraz (ara cümle) bulunmaktadır: Birincisi: Yemin ile üzerine yemin edilen şey arasında «وإنه لَقَسَمٌ» sözüyle yapılan itiraz; ikincisi ise: Sıfat ile mevsûf arasında «لو تعلمون» sözüyle yapılan itirazdır. İbn Atiyye, «وإنَّه لَقَسَمٌ» sözünün itiraz kılınmasını kabul etmeyerek şöyle demiştir: «'Ve innehu le-kasemun', işi pekiştirmek ve üzerine yemin edilen şeyi tenbih etmek (dikkat çekmek) içindir; bu iki söz arasında bir itiraz değildir,
بل هذا معنىً قُصِدَ التَّهَمُّمُ به، وإنما الاعتراضُ قولُه: «لو تعلمون» قلت: وكونُه تأكيداً ومُنَبِّهاً على تعظيمِ المُقْسَمِ به لا يُنافي الاعتراضَ بل هذا معنى الاعتراضِ وفائدتُه.
bilakis kendisine ehemmiyet verilmesi kastedilmiş bir manadır. İtiraz (ara cümle) sadece 'lev ta'lemûn' sözüdür.» Derim ki: Onun pekiştirme olması ve üzerine yemin edilen şeyin yüceliğine dikkat çekmesi itiraz olmasına engel teşkil etmez; bilakis itirazın manası ve faydası da budur.
قوله: {لاَّ يَمَسُّهُ} : في «لا» هذه وجهان، أحدهما: أنها نافيةٌ فالضمةُ في «لا يَمَسُّه» ضمةُ إعرابٍ، وعلى هذا القولِ ففي الجملةِ وجهان، أحدهما: أنَّ محلَّها الجرُّ صفةً ل «كتاب» والمرادُ ب «كتاب» : إمَّا اللوحُ المحفوظُ، والمُطهَّرون حينئذٍ الملائكةُ أو المرادُ به المصاحف، والمرادُ بالمُطهَّرين المكلَّفون كلُّهم. والثاني: أن محلَّها الرفعُ صفةً لقرآنِ، والمرادُ بالمطهَّرينِ الملائكةُ فقط أي: لا يَطَّلع عليه أو لا يَمَسُّ لَوْحَه. لا بُدَّ من أحد هَذَيْن التجوُّزَيْن؛ لأن نسبةَ المسِّ إلى المعاني حقيقةً متعذَّرٌ. ويؤيِّد كونَ هذه نفياً قراءةُ عبد الله «ما يَمَسُّه» ب «ما» النافيةِ.
{لاَّ يَمَسُّهُ} “Ona dokunamaz” sözündeki bu «lâ» (لا) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Nefy (olumsuzluk) edatıdır; dolayısıyla «lâ yemessuhu»daki zamme irab zammesidir. Bu görüşe göre cümlenin irabında iki vecih vardır: Birincisi: Mahallen mecrur olup «kitâb»ın sıfatı olmasıdır; «kitâb» ile kastedilen ise ya Levh-i Mahfûz'dur -ki bu durumda mutahharûn (temizlenenler) meleklerdir- veya kastedilen mushaflardır ve mutahharûn ile kastedilen mükelleflerin tamamıdır. İkincisi: Mahallen merfû olup Kur'ân'ın sıfatı olmasıdır; mutahharûn ile kastedilen ise yalnızca meleklerdir, yani ona muttali olamazlar veya levhasına dokunamazlar. Bu iki mecazi kullanımdan biri kaçınılmazdır; zira dokunmanın manalara hakiki olarak nispet edilmesi imkânsızdır. Bunun olumsuzluk olduğunu Abdullah [b. Mes'ûd]'un olumsuzluk bildiren «mâ» ile yaptığı «ما يَمَسُّه» kıraati de desteklemektedir.
والثاني من الوجهين الأوَّلَيْن: أنها ناهيةٌ، والفعلُ بعدها مجزومٌ؛ لأنه لو فُكَّ عن الإِدغامِ لظهر ذلك فيه كقولِه: {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سواء} [آل عمران: ١٧٤] ولكنه أَدْغم، ولَمَّا أُدْغِمَ حُرِّك آخرُه بالضمِّ لأجلِ هاء ضميرِ المذكرِ الغائبِ، ولم يَحْفَظْ سيبويه في نحوِ هذا إلاَّ الضمَّ. وفي الحديث: «إنَّا
İlk iki vecihten ikincisi ise şudur: O nehiy (yasaklama) edatıdır ve sonrasındaki fiil mezumdur; çünkü şayet idgam çözülmüş olsaydı, {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “onlara hiçbir fenalık dokunmadı” [Âl-i İmrân 3/174] ayetinde olduğu gibi bu durum onda açıkça görülürdü. Fakat idgam yapılmıştır ve idgam yapılınca da sonu, müzekker gaib zamirinin he (هاء) harfi sebebiyle zammeyle harekelenmiştir. Sîbeveyhi bu tür durumlarda zammeden başkasını nakletmemiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz biz,
لم نَرُدُّه عليك إلاَّ أننا حُرُمٌ» وإن كان القياسُ يَقْتضي جوازَ فَتْحِه تخفيفاً، وبهذا الذي ذكرْتُه يظهر فسادُ رَدِّ/ مَنْ رَدَّ: بأنَّ هذا لو كان نَهْياً لكان يُقال: «لا يَمَسَّه» بالفتح؛ لأنه خَفي عليه جوازُ ضَمِّ ما قبل الهاءِ في هذا النحوِ، لا سيما على رأيِ سيبويه فإنه لا يُجيز غيرَه. وقد ضَعَّفَ ابنُ عطية كونَه نهياً: بأنه إذا كان خبراً فهو في موضعِ الصفةِ، وقولُه بعد ذلك «تنْزيلٌ» صفةٌ فإذا جعلناه نَهْياً كان أجنبياً معترضاً بين الصفاتِ وذلك لا يَحْسُن في رَصْفِ الكلامِ فتدبَّرْه. وفي حرف ابن مسعود «ما يمسُّه» انتهى.
ihramlı olduğumuz için onu sana geri çevirdik.» Kıyas, hafiflik sağlamak için fetha kılınmasının caiz olmasını gerektirse de durum böyledir. Zikrettiğim bu hususla; 'Şayet bu bir nehiy olsaydı fetha ile 'lâ yemessehû' denilirdi' diyerek itiraz edenin reddinin tutarsızlığı açığa çıkar; çünkü o kimse bu gibi yerlerde he harfinden öncesinin zammelenmesinin caiz olduğunu gözden kaçırmıştır, bilhassa Sîbeveyhi'nin görüşüne göre ki o bundan başkasını caiz görmez. İbn Atiyye ise bunun nehiy olmasını şu gerekçeyle zayıf bulmuştur: 'O haber olduğunda sıfat konumundadır; bundan sonraki 'tenzîlün' sözü de sıfattır. Şayet onu nehiy kılarsak sıfatlar arasına girmiş yabancı bir ara cümle olur ki bu da sözün dizilişinde güzel düşmez; bunu iyi düşün.' İbn Mes'ûd'un mushafında ise 'mâ yemessuhû' şeklindedir, [İbn Atiyye'nin sözü] bitti.
وليس فيما ذكرَه ضَعْفٌ لهذا القول؛ لأنَّا لا نُسَلِّم أنَّ «تنزيل» صفةٌ، بل هو خبرُ مبتدأ محذوفٍ، أي: هو تنزيلٌ فلا يَلْزَم ما ذَكرَه من الاعتراضِ. ولَئِنْ سَلَّمْنَا أنه صفةٌ ف «لا يَمَسُّه» صفةٌ أيضاً، فيُعْترض علينا: بأنه طلبٌ. فيُجاب: بأنه على إضمارِ القولِ أي: مقولٌ فيه: لا يمسُّه، كما قالوا ذلك في قوله: «فتنةً لا تصيبَنَّ» على أنَّ «لا تصيبنَّ» نَهْيٌ وهو كقولِه:
Onun zikrettiği şeylerde bu görüşü zayıflatacak bir yön yoktur; zira biz «tenzîl» lafzının sıfat olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis o mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani «hüve tenzîlün» (o bir indirmedir) demektir; dolayısıyla onun zikrettiği itiraz (ara cümle olma) durumu gerekmez. Onun sıfat olduğunu kabul etsek bile «lâ yemessuhu» da sıfattır. Bize: 'O bir taleptir (nehiydir)' diye itiraz edilirse; 'Kavl lafzının takdiri iledir, yani hakkında 'lâ yemessuhû' denilendir' şeklinde cevap verilir; nitekim «fitneten lâ tüsîbenne» sözünde de «lâ tüsîbenne» ifadesinin nehiy olması üzere böyle demişlerdir. Bu da şairin şu sözü gibidir:
٤٢٢٨ - جاؤوا بمَذْقٍ هل رأيْتَ الذئبَ قطّ ... وقد تقدَّم تحقيقُه في الأنفال، وهذه المسألةُ يتعلَّقُ بها خلافُ
4228 - Öyle sulandırılmış bir süt getirdiler ki, sen hiç kurt gördün mü? ... Bunun tahkiki daha önce Enfâl Suresi'nde geçmişti. Âlimlerin abdestsiz kimsenin mushafa dokunması konusundaki ihtilafı da
العلماء في مَسِّ المُحْدِث المصحفَ، وهو مبنيٌّ على هذا، وسيأتي تحقيقُه بأشبعَ مِنْ هذا في كتاب «أحكام القرآن» إن شاء الله تعالى إتمامَه.
bu meseleye bağlıdır ve buna dayanmaktadır. Bunun tahkiki inşâallâhu teâlâ tamamlanması nasip olursa «Ahkâmü'l-Kur'ân» adlı kitapta bundan daha doyurucu bir şekilde gelecektir.
وقرأ العامَّةُ «المُطَهَّرون» بتخفيف الطاء وتشديد الهاء مفتوحةً اسمَ مفعول، وعن سلمان الفارسي كذلك، إلاَّ أنه بكسرِ الهاء اسمَ فاعلٍ أي: المُطَهِّرون أنفسَهم، فحذف مفعولَه. ونافع وأبو عمروٍ في رواية عنهما وعيسى بسكون الطاء وفتح الهاء خفيفة اسم مَفعول من أطهر. وزيد والحسن وعبد الله بن عون وسلمان أيضاً «المُطَّهِّرُوْن» بتشديدِ الطاءِ والهاءِ المكسورةِ، وأصلُه المتطهِّرون فأُدْغِم. وقد قُرىءَ بهذا الأصلِ أيضاً.
Cumhur «المُطَهَّرون» kelimesini tı harfini şeddesiz, he harfini ise üstünlü ve şeddeli olarak ism-i mef'ûl şeklinde okumuştur. Selmân-ı Fârisî'den de bu şekilde nakledilmiş, ancak he harfi esreli olarak ism-i fâil kılınmıştır; yani 'kendilerini temizleyenler' (المُطَهِّرون) demektir ve mef'ûlü hazfedilmiştir. Nâfi', Ebû Amr (kendilerinden gelen bir rivayette) ve Îsâ, tı harfinin sükûnu ve he harfinin şeddesiz üstünü ile 'athara' (أطهر) fiilinden ism-i mef'ûl olarak okumuşlardır. Zeyd, el-Hasan, Abdullah b. Avn ve yine Selmân ise tı ve esreli he harflerinin şeddesiyle «المُطَّهِّرُوْن» şeklinde okumuşlardır; aslı 'el-mütetahhirûn' (المتطهِّرون) olup idgam yapılmıştır. Bu asıl üzere de kıraat edilmiştir.
وقرِىء «تنزيلاً» بالنصب على أنه حال من النكرة. وجاز ذلك لتخصُّصِها بالصفةِ، أو أَنْ يكونَ مصدراً لعاملٍ مقدر أي: نُزِّل تنزيلاً، وغَلَب التنزيلُ على القرآن.
Nekireden hâl kılınarak mansub olarak «تنزيلاً» şeklinde de okunmuştur. Sıfatla tahsis edildiği için bu caiz olmuştur; ya da takdirî bir amilin mastarı (mef'ûl-i mutlakı) olur, yani «nüzzile tenzîlen» (indirilişle indirildi) takdirindedir. Tenzîl lafzı Kur'ân için galebe çalmıştır (özel ad gibi kullanılmıştır).
و «من رَبِّ» يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ به على الأول لا الثاني؛ لأن المؤكَّد لا يعملُ، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ له، وأمَّا على قراءةِ «تنزيل» بالرفعِ فيجوز الوجهان.
{مِّن رَّبِّ} “Rabbinden” ifadesi, birinciye (hâl oluşuna) göre ona taalluk edebilir, ancak ikinciye (tekit edici mastar oluşuna) göre taalluk edemez; zira tekit edici olan [mastar] amel etmez. Bu durumda onun sıfatı olduğu için mahzûfa taalluk eder. «تنزيل» kelimesinin merfû okunuşuna göre ise her iki vecih de caizdir.
قوله: {أفبهذا} : متعلِّقٌ بالخبر، وجازَ تقديمُه على المبتدأ؛ لأنَّ عامله يجوزُ فيه ذلك. والأصل: أفأنتم مُدْهِنون بهذا الحديث وهو القرآنُ. ومعنى «مُدْهِنون» : مُتهاوِنون كمن يُدْهِنُ في الأمر أي: يُلَيِّنُ جانبَه ولا يتصلَّب فيه تهاوُناً به يقال: أَدْهَن فلانٌ أي: لايَنَ وهاوَدَ فيما لا يُحْمَلُ عند المُدْهَنِ. قال الشاعر:
{أَفَبِهَٰذَا} “Şimdi siz bu...” sözü habere taalluk etmektedir; amili buna elverişli olduğu için mübtedanın önüne geçmesi caiz olmuştur. Aslı şöyledir: 'Siz bu hadisi mi yani Kur'ân'ı mı küçümsüyorsunuz?' (أفأنتم مُدْهِنون بهذا الحديث). «Müdhinûn» (مُدْهِنون) kelimesinin manası: Bir işte gevşeklik gösteren, yani onu hafife alarak yumuşak davranan ve onda kararlı/katı durmayan kimse gibi 'hafife alanlar, gevşeklik gösterenler' demektir. 'Filanca müdâhene etti' (أَدْهَن فلانٌ) denilir; yani yağcılık eden kimsenin katında kabul görmeyecek hususlarda yumuşaklık ve müsamaha gösterdi demektir. Şair şöyle demiştir:
٤٢٢٩ - الحَزْمُ والقُوَّةُ خيرٌ من الْ ... إدْهانِ والفَهَّةِ والهاعِ
4229 - Azim ve kuvvet; gevşeklikten, acizlikten ve korkaklıktan hayırlıdır.
وقال الراغب: «والإِدهانُ في الأصل مثلُ التدهين لكن جُعِل عبارةً عن المُداراة والمُلاينة وتَرْكِ الجدِّ، كما جُعِل التقريدُ وهو نَزْعُ القُراد، عبارةً عن ذلك» .
er-Râgıb şöyle demiştir: «İdhân (الإدهان) asılda yağ sürmek (tedhîn) gibidir; ancak kene ayıklamak demek olan takrîdin (التقريد) bundan kinaye kılınması gibi, idhân da idare etme, yumuşak davranma ve ciddiyeti terk etme manasında kinaye kılınmıştır.»
قوله: {وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ} : فيه أوجهٌ، أحدُها: أنَّه على التهكُّم بهم؛ لأنهم وَضَعوا الشيءَ غيرَ موضعِه كقولك: «شَتَمني حيث أَحْسَنْتُ إليه» أي: عَكَسَ قضيةَ الإِحسانِ ومنه:
{وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ} “Rızkınızı kılıyorsunuz” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlarla alay etme (tehekküm) üslubundadır; çünkü onlar bir şeyi konulması gereken yerin dışına koymuşlardır. Bu, senin: «Ona iyilik ettiğim halde bana sövdü» demen gibidir; yani iyiliğin gereğini tersine çevirmiştir. Şu beyit de bu kabildendir:
٤٢٣٠ - كأن شُكْرَ القَوْمِ عند المِنَنِ ... كيُّ الصَحيحاتِ وفَقْءُ الأعينِ
4230 - Sanki kavmin nimetler karşısındaki şükrü; sağlam yerleri dağlamak ve gözleri oymaktır.
أي: شُكْرَ رِزْقِكم تكذيبَكم، الثاني: أنَّ ثَمَّ مضافَيْنِ محذوفَيْنِ،
Yani 'rızkınızın şükrünü yalanlamanız kılıyorsunuz' demektir. İkincisi: Orada hazfedilmiş iki muzafın bulunmasıdır,
أي: بَدَل شُكْرِ رِزْقكم ليَصِحَّ المعنى قاله جمال الدين بن مالك، وقد تقدَّم لك في قولِه: {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ} [النجم: ٩] أكثرُ من هذا. الثالث: أنَّ الرِّزْقَ هو الشُّكْرُ في لغةِ أزدِ شنوءة: ما رَزَقَ فلانٌ فلاناً أي: ما شكره، فعلى هذا لا حَذْفَ البتةَ، ويُؤَيِّدُهُ قراءةُ علي بنِ أبي طالب وتلميذِه عبد الله بن عباس ﵃ «وتَجْعَلون شُكْرَكم» مكان «رِزْقَكم» .
yani mananın sahih olması için 'rızkınızın şükrünün bedeli' (بَدَل شُكْرِ رِزْقكم) takdirindedir; bunu Cemâlüddin İbn Mâlik söylemiştir. Nitekim {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ} “İki yay kadar oldu” [Necm 53/9] ayetinde bundan daha fazlası geçmişti. Üçüncüsü: Ezd-i Şenûe kabilesinin dilinde 'rızık' (الرِّزْق) kelimesinin bizzat 'şükür' manasında olmasıdır; nitekim 'filanca filancayı rızıklandırmadı' (ما رَزَقَ فلانٌ فلاناً) demek, ona şükretmedi demektir. Buna göre kesinlikle bir hazif yoktur. Bunu, Ali b. Ebî Tâlib ve talebesi Abdullah b. Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ «رِزْقَكم» yerine «وتَجْعَلون شُكْرَكم» şeklindeki kıraati de desteklemektedir.
وقرأ العامَّةُ «تُكَذِّبون» من التكذيب. وعلي ﵁ وعاصمٌ في رواية المفضل عنه «تَكْذِبون» مخففاً من الكَذِب.
Cumhur tekzîb (yalanlama) kökünden «تُكَذِّبون» şeklinde okumuştur. Ali radıyallâhu anh ve el-Mufaddal'ın rivayetiyle Âsım ise kizb (yalan söyleme) kökünden şeddesiz olarak «تَكْذِبون» şeklinde okumuşlardır.
قوله: {فَلَوْلاَ إِذَا بَلَغَتِ الحلقوم} : ترتيبُ الآيةِ/ الكريمة: فلولا تَرْجِعُونها أي النفسَ إذا بلغت الحلقومَ إن كنتم غيرَ مَدِيْنين. و «فلولا» الثانيةُ مكررةٌ للتوكيدِ. قاله الزمخشريُّ. قلت: فيكونُ التقدير: فلولا فلولا تَرْجِعونها، من باب التوكيد اللفظي، وتكون «إذا بَلَغَت» ظرفاً ل «تَرْجِعونها» مقدَّماً عليه؛ إذ لا مانعَ مِنْه، أي: فلولا تَرْجِعون النفسَ في وقتِ بُلوغها الحلقومَ. وقوله: {وَأَنتُمْ حِينَئِذٍ تَنظُرُونَ} جملةٌ حالية مِنْ فاعل بَلَغَتْ، والتنوينُ في «حينئذٍ» عِوَضٌ من الجملة المضافِ إليها «إذا» ، أي: إذا بلغَتْ الحلقومَ خلافاً للأخفش حيث زعمَ أن التنوينَ للصَّرْفِ والكسرَ للإِعرابِ، وقد مضى تحقيقُه.
{فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ} “Hele can boğaza dayandığı zaman” ayetinin tertibi şöyledir: 'Eğer hesaba çekilmeyecek kimselerseniz, can boğaza dayandığı zaman onu geri çevirsenize!' İkinci «fe-levlâ» (فلولا) ise tekit için tekrarlanmıştır; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Derim ki: Bu durumda takdir lafzi tekit kabilinden 'fe-levlâ fe-levlâ terci'ûnehâ' şeklinde olur; {إِذَا بَلَغَتِ} “dayandığı zaman” ifadesi de kendisini engelleyen bir durum bulunmadığı için «terji'ûnehâ» fiilinin öne geçmiş zarfı olur, yani: Canın boğaza ulaştığı vakitte onu geri döndürsenize! demektir. {وَأَنتُمْ حِينَئِذٍ تَنظُرُونَ} “ki siz o zaman bakıp durursunuz” sözü {بَلَغَتِ} “dayandığı” fiilinin failinden hâl cümlesidir. «Hîneizin» (حينئذٍ) kelimesindeki tenvin, «iz»in (إذ) kendisine muzaf olduğu cümlenin ivazıdır (yerine gelmiştir), yani: 'can boğaza dayandığı zaman' demektir. Tenvinin sarf (munsarıflık), kesrenin de irab için olduğunu iddia eden el-Ahfeş'in hilafınadır; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
وقرأ العامَّةُ بفتحِ نونِ «حينئذٍ» لأنَّه منصوبٌ على الظرفِ ناصبُه «تَنْظُرون» وعيسى بكسرها، وهي مُشْكِلَةٌ لا تَبْعُدُ عن الغَلَطِ عيله، وخُرِّجَتْ على الإِتباع لحركة الهمزة، ولا غَرْوَ في ذلك فليسَتْ بأبعدَ من قراءةِ «الحمد للَّهِ» [الفاتحة: ١] بكسر الدال لتلازُمِ المتضايفَيْنِ ولكثرةِ دَوْرِهما على الخصوص.
Cumhur, zarf olarak mansub olduğu ve nasbedeni de «tenzurûn» fiili olduğu için «حينئذٍ» lafzının nûn harfini fetha ile okumuştur. Îsâ ise kesre ile okumuştur ki bu müşkil olup onun hakkında galat (yanılgı) olmaktan uzak değildir; hemzenin harekesine itbâ' (uyum) kabilinden olduğu şeklinde tevil edilmiştir. Bunda şaşılacak bir şey yoktur; zira bu, muzaf ile muzafun ileyhin birbirini lüzumlu kılması ve bilhassa dilde çokça dönüp dolaşması sebebiyle dâl harfinin kesresiyle yapılan {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” [Fâtiha 1/2] okuyuşundan daha uzak değildir.
قوله: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ} : يجوزُ أَنْ يكونَ حالاً أي: تَنْظُرون في هذه الحالِ التي تَخْفَى عليكم، وأن تكونَ مستأنفةً، فتكونَ اعتراضاً، والاستدراكُ ظاهرٌ. والبَصَرُ: يجوز أَنْ يكونَ من البصيرة، وأَنْ يكونَ من البَصَرِ أي: لا تَنْظُرون أعوانَ مَلَكِ الموتِ.
{وَنَحْنُ أَقْرَبُ} “Biz daha yakınız” sözünün hâl olması caizdir; yani size gizli kalan bu hâl üzere bakıp durursunuz demektir; müste'nefe (yeni bir cümle) olup itiraz (ara cümle) olması da caizdir ve istidrak açıktır. Basar (görme): Basîretten (kalp gözüyle kavramaktan) olması caiz olduğu gibi, gözle görmekten olması da caizdir; yani ölüm meleğinin yardımcılarını göremezsiniz demektir.
و {إِن كُنتُمْ} : شرطٌ جوابُه محذوفٌ عند البَصْريين لدلالةِ «فلولا» عليه أو مقدَّمٌ عند مَنْ يرى ذلك، كما تقدَّمَ تقريرُه. والحُلْقُوْمُ: مَجْرى الطعامِ. و «مَدِيْنين» أي: مَسُوسين، أو محاسَبين، أو مجازِين. وقد تقدَّم ذلك أولَ الفاتحة ولله الحمدُ. وهذا ما تلخص في الآية الكريمة محرَّراً. وقال أبو البقاء: «وتَرْجِعونها جوابُ» لولا «الأولى، وأغنى ذلك عن جوابِ الثانية وقيل عكسُ ذلك. وقيل: لولا الثانيةُ تكريرٌ» انتهى. وتسميةُ مثلِ هذا جواباً ليس بصحيح البتَة؛ لأنَّ هذه تحضيضيةٌ لا جوابَ لها، إنما الجوابُ للامتناعيةِ لوجودٍ نحو: {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله} [النساء: ٨٣] .
{إِن كُنتُمْ} “eğer iseniz” ifadesi bir şarttır; Basralılara göre cevabı «fe-levlâ»nın ona delaleti sebebiyle mahzûftur, veya bunu caiz görenlere göre takarrür ettiği üzere öne geçmiştir. Hulkûm (الحُلْقُوْم): Yemek borusudur (boğazdır). «Medînîn» (مَدِيْنين) ise; boyun eğdirilmişler veya hesaba çekilenler yahut cezalandırılanlar demektir. Bu husus daha önce Fâtiha'nın başında geçmişti, Allah'a hamdolsun. Bu ayet-i kerimede tahkik edilen özet bilgi budur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Terci'ûnehâ' ifadesi birinci 'levlâ'nın cevabıdır ve bu, ikincinin cevabına ihtiyaç bırakmamıştır; bunun aksi de söylenmiştir. İkinci levlânın tekrar olduğu da söylenmiştir», [sözü] bitti. Böyle bir şeye cevap adını vermek kesinlikle doğru değildir; zira bu tahdîd (teşvik) edatıdır ve cevabı olmaz; cevap ancak {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ} “Allah'ın lütfu olmasaydı” [Nisâ 4/83] örneğindeki gibi varlık sebebiyle imtina bildiren (imtina'iyye) levlâ için olur.
وقال ابن عطية: «وقولُه:» تَرْجِعونها «سَدَّ مَسَدَّ الأجوبةِ والبياناتِ التي تَقْتَضيها التَّحْضيضاتُ، و» إذا «مِنْ قولِه:» فلولا إذا «و» إنْ «المكررة، وحَمَلَ بعضُ القولِ بعضاً إيجازاً» واقتضاباً «انتهى. فجعل» إذا «شرطيةً. وقولُه:» الأجوبة «يعني ل» إذا «ول» إنْ «ول» إنْ «في قولِه: {إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} . والبياناتُ يعني الأفعالَ التي حَضَّض عليها، وهي عبارةٌ قَلِقَةٌ، ولذلك فَسَّرْتُها.
İbn Atiyye şöyle demiştir: «'Terci'ûnehâ' sözü; tahdîdlerin, 'fe-levlâ izâ' sözündeki 'izâ'nın ve tekrarlanan 'in' edatlarının gerektirdiği cevapların ve beyanların yerine geçmiştir; sözün bir kısmı, îcâz ve ihtisar yoluyla diğer bir kısmını yüklenmiştir», [sözü] bitti. Böylece o «izâ»yı şartiyye kılmıştır. Onun «cevaplar» sözü; «izâ» için, «in» için ve {إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} “eğer hesaba çekilmeyecek kimselerseniz”, {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz” ayetlerindeki «in» edatı içindir. «Beyanlar» sözü ise teşvik ettiği fiiller demektir ki bu karmaşık/tutarsız bir ifadedir, bu sebeple onu açıkladım.
قال الشيخ:» وإذا ليسَتْ شرطاً؛ بل ظرفاً يعمل فيها «تَرْجعونها» المحذوفُ بعد «لولا» لدلالةِ «تَرْجِعونها» في التحضيض الثاني عليه، فجاء التحضيضُ الأولُ مقيَّداً بوقتِ بلوغِ الحُلْقومِ. وجاء التحضيضُ الثاني مُعَلَّقاً على انتفاء مَرْبُوْبيَّتهم وهم لا يَقْدرون على رَجْعِها إذ مَرْبُوبِيَّتُهم موجودةٌ، فهم مقْهورون لا قُدْرَةَ لهم «انتهى. فجعل» تَرْجِعونها «المذكورَ ل» لولا «الثانية، وهو دالٌّ على محذوفٍ بعد الأولى، وهو أحد الأقوالِ التي نَقَلها أبو البقاء فيما تقدم.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'İzâ' şart edatı değildir; bilakis ikinci tahdîddeki 'terci'ûnehâ' lafzının delalet etmesi sebebiyle 'levlâ'dan sonra mahzûf olan 'terci'ûnehâ' fiilinin kendisinde amel ettiği bir zarftır. Böylece birinci tahdîd canın boğaza ulaştığı vakit ile kayıtlı gelmiştir. İkinci tahdîd ise onların kul/yaratılmış olmaktan uzak bulunmalarına bağlanmıştır; oysa onlar kul olma vasıfları mevcut olduğu için onu geri döndürmeye güç yetiremezler, dolayısıyla onlar boyun eğdirilmişlerdir ve güçleri yoktur», [sözü] bitti. Böylece o zikredilen «terci'ûnehâ» fiilini ikinci «levlâ»ya ait kılmış ve birincisinden sonraki mahzûfa delalet ettirmiştir ki bu, daha önce Ebü'l-Bekâ'nın naklettiği görüşlerden biridir.
قوله: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} : شرطٌ آخرُ، وليس هذا من اعتراضِ الشرطِ على الشرطِ نحو: «إنْ ركبتِ إنْ لَبِسْتِ فأنتِ طالق» حتى يجيءَ فيه ما قَدَّمْتُه في هذه المسألةِ؛ لأنَّ المرادَ هنا: إنْ وُجِد الشرطان كيف كانا فهلا رَجَعْتُمْ بنفِس الميتِ.
{إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözü başka bir şarttır; bu, «Binersen, giyinirsen boşsun» sözündeki gibi bir şartın diğer şart üzerine itiraz etmesi (girmesi) kabilinden değildir ki bu meselede daha önce sunduğum kurallar onda geçerli olsun. Zira burada kastedilen şudur: Nasıl olursa olsun bu iki şart gerçekleşirse, ölünün canını geri döndürsenize!
قوله: {فَأَمَّآ إِن كَانَ} قد تقدَّم الكلامُ في «إمَّا» في أولِ هذا
{فَأَمَّا إِن كَانَ} “Fakat eğer o ise” ayetindeki «emmâ» (أمَّا) hakkındaki açıklama bu konunun başında eksiksiz olarak geçmişti,
الموضوعِ مستوفىً ولله الحمدُ. وهنا أمرٌ زائدٌ وهو وقوعُ شرطٍ آخرَ بعدها. واختلف النحاةُ في الجوابِ المذكورِ بعدها: هل هو ل «أمَّا» أو ل «إنْ» ، وجوابُ الأخرى محذوفٌ لدلالةِ المنطوقِ عليه، أو الجوابُ لهما معاً؟ ثلاثةُ أقوالٍ، الأولُ لسيبويه والثاني للفارسيِّ في أحدِ قولَيْه، وله قولٌ آخرُ كسيبويهِ، والثالث للأخفش، وهذا كما تقدَّم في الجوابِ بعد الشرطَيْن المتواردَيْن. وقال مكي: «ومعنى» أمَّا «عند أبي إسحاقَ الخروجُ مِنْ شيءٍ إلى شيءٍ، أي: دَعْ ما كُنَّا فيه وخُذْ في غيره» . قلت: وعلى هذا فيكونُ الجوابُ ل «إنْ» فقط لأنَّ «أمَّا» ليسَتْ شرطاً. ورجَّح بعضُهم أنَّ الجوابَ ل «أمَّا» ؛ لأنَّ «إنْ» كَثُرَ حَذْفُ جوابِها/ منفردةً، فادِّعاءُ ذلك مع شرطٍ آخرَ أَوْلَى. والضميرُ في «كان» و «كان» للمتوفَّى لدلالةِ قولِه: «فلولا تَرْجِعُونَها» .
Allah'a hamdolsun. Burada fazladan bir durum vardır ki o da ondan sonra başka bir şartın gelmesidir. Nahivciler ondan sonra zikredilen cevabın «emmâ»ya mı yoksa «in»e mi ait olduğu -ki bu durumda diğerinin cevabı lafzın ona delalet etmesi sebebiyle mahzûftur-, yoksa cevabın her ikisine birden mi ait olduğu hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi Sîbeveyhi'ye aittir; ikincisi iki görüşünden birinde el-Fârisî'ye aittir -ki onun Sîbeveyhi gibi olan başka bir görüşü de vardır-; üçüncüsü ise el-Ahfeş'e aittir. Bu da peş peşe gelen iki şarttan sonraki cevap konusunda geçtiği gibidir. Mekkî şöyle demiştir: «Ebû İshâk'a göre 'emmâ'nın manası bir şeyden başka bir şeye geçmektir; yani içinde bulunduğumuz şeyi bırak ve başkasına geç demektir.» Derim ki: Buna göre cevap yalnızca «in» edatına ait olur; çünkü «emmâ» şart edatı değildir. Bazıları cevabın «emmâ»ya ait olmasını tercih etmiştir; zira «in» edatının cevabının tek başınayken hazfedilmesi çokça vaki olur, dolayısıyla başka bir şartla birlikteyken bunu iddia etmek daha evladır. «Kâne» (كَانَ) ve «kâne» (كَانَ) fiillerindeki zamir, «terci'ûnehâ» sözünün delaletiyle vefat eden kimseye aittir.
والرَّوْحُ: الاستراحةُ، وقد تقدَّم ذلك في يوسف. وقرأ ابن عباس وعائشة والحسن وقتادة في جماعةٍ كثيرة بضمِّ الراءِ، وتُرْوَى عن النبيِّ ﷺ. قال الحسن: الرَّوْحُ: الرحمةُ؛ لأنها كالحياة للمرحومِ. وعنه أيضاً: رُوْحُه تَخْرُج في رَيْحان. وقد تقدَّم
Revh (الرَّوْح): Rahatlık (istirahat) demektir; bu Yûsuf Suresi'nde geçmişti. İbn Abbâs, Âişe, el-Hasan, Katâde ve kalabalık bir topluluk râ harfinin zammesiyle [«rûhun» (رُوْحٌ) şeklinde] okumuşlardır ve bu Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de rivayet edilmiştir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Revh: Rahmettir; zira o merhamet olunan kimse için hayat gibidir. Yine ondan: 'Onun ruhu bir reyhan (güzel koku/rızık) içinde çıkar' şeklinde rivayet edilmiştir.
الكلامُ على {رَيْحَانٌ} والخلافُ فيه وكيفيةُ تصريفِه في السورةِ قبلها.
{رَيْحَانٌ} “hoş bir rızık” hakkındaki açıklama, bu konudaki ihtilaf ve onun morfolojik türeyiş şekli bundan önceki surede geçmişti.
و [قوله] : {فَرَوْحٌ} مبتدأٌ، خبرُه مقدَّر قبلَه أي: فله رَوْحٌ. ويجوزُ أَنْ يُقَدَّر بعدَه لاعتمادِه على فاءِ الجزاءِ.
[Allah Teâlâ'nın]: {فَرَوْحٌ} “onun için bir rahatlık vardır” sözü mübtedadır; haberi kendisinden önce takdir edilmiştir, yani «fe-lehû revhun» (onun için bir rahatlık vardır) demektir. Ceza fâ'sına dayandığı için sonrasında takdir edilmesi de caizdir.
قوله: {فَسَلاَمٌ لَّكَ} : مبتدأٌ وخبرٌ. و «مِنْ أصحاب» . قال الزمخشري: «فسلامٌ لك يا صاحبَ اليمين من إخوانك إصحابِ اليمينِ، أي: يُسَلِّمون عليك» . وقال ابن جرير: «معناه فسلامٌ لكَ أنت مِنْ أصحابِ» . وهذا يَحْتمل أَنْ يكونَ كقولِ الزمخشريِّ، ويكونَ «أنت» تأكيداً للكافِ في «لك» ، ويَحْتمل أَنْ يكونَ أراد أنَّ «أنت» مبتدأٌ و «من أصحابِ» خبرُه، ويؤيِّدُ هذا ما حكاه قومٌ مِنْ أنَّ المعنى: فيُقال لهم: سلامٌ لك إنَّك من أصحاب اليمين. وأولُ هذه الأقوالِ هو الواضحُ البيِّن؛ ولذلك لم يُعرِّجْ أبو القاسمِ على غيرِه.
{فَسَلَامٌ لَّكَ} “Sana selam olsun” sözü mübteda ve haberdir. {مِنْ أَصْحَابِ} “amel defteri sağından verilenlerden” ifadesi hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Ey amel defteri sağından verilen kimse! Kardeşlerin olan amel defteri sağından verilenlerden sana selam olsun; yani onlar sana selam verirler.» İbn Cerîr ise şöyle demiştir: «Manası: Sen amel defteri sağından verilenlerden olduğun için sana selam olsun demektir.» Bu, ez-Zemahşerî'nin sözü gibi olmaya ve «ente» zamirinin «leke»deki kâf harfini tekit etmesine ihtimalli olduğu gibi; onun «ente» lafzını mübteda, «min ashâbi» ifadesini de onun haberi kılmayı kastetmiş olmasına da ihtimallidir. Bir topluluğun naklettiği şu mana da bunu desteklemektedir: Onlara: 'Sen amel defteri sağından verilenlerden olduğun için sana selam olsun' denilir. Bu görüşlerin birincisi açık ve net olanıdır; bu sebeple Ebu'l-Kâsım [ez-Zemahşerî] diğerine iltifat etmemiştir.
قوله: {وَتَصْلِيَةُ} : عطفٌ على «فُنُزُل» أي: فله نُزُلٌ وتَصْلِيَةٌ. وقرأ أبو عمروٍ في روايةِ اللُّؤْلؤي عنه وأحمد بن موسى والمنقري بجرِّ التاءِ عَطْفاً على «مِنْ حميمٍ» .
{وَتَصْلِيَةُ} “ve atılmadır” sözü «fe-nüzülün» ifadesi üzerine matuftur; yani onun için bir ziyafet ve cehenneme atılma vardır demektir. Ebû Amr (el-Lü'lüî'nin rivayetinde), Ahmed b. Mûsâ ve el-Minkarî; {مِنْ حَمِيمٍ} “kaynar sudan” üzerine atıfla te (ت) harfinin kesresiyle [mecrûr olarak] okumuşlardır.
قوله: {حَقُّ اليقين} : فيه وجهان، أحدهما: هو من إضافةِ الموصوفِ لصفتِه. والثاني: أنه من باب إضافةِ المترادَفَيْن على سبيل المبالغةِ. وسهَّلَ ذلك تخالُفُ لفظِهما. وإذا كانوا فعلوا ذلك في
{حَقُّ الْيَقِينِ} “kesin gerçeğin ta kendisidir” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Mevsûfun sıfatına izafe edilmesi kabilindendir. İkincisi: Mübalağa yoluyla eş anlamlı iki kelimenin birbirine izafe edilmesi babındandır. Lafızlarının farklı olması bunu kolaylaştırmıştır. Onlar tek bir lafızda bile
اللفظِ الواحدِ فقالوا: صوابُ الصوابِ، ونفس النفس، مبالغةً فَلأَنْ يَفْعلوه عند اختلافِ اللفظِ أَوْلَى.
bunu yapmışlar ve mübalağa için 'doğrunun doğrusu' (صوابُ الصوابِ) ve 'kendisinin kendisi' (نفس النفس) demişlerdir; dolayısıyla bunu lafız farklılığında yapmaları hayli hayli evladır.
قوله: {باسم رَبِّكَ} : يجوزُ أَنْ تكونَ الباءُ للحال أي: فسَبِّحْ مُلْتَبِساً باسمِ ربك على سبيلِ التبرُّكِ كقوله: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} [البقرة: ٣٠] ، وأَنْ تكونَ للتعديةِ، على أنَّ «سَبَّح» يتعدَّى بنفسه تارةً كقولِه: {سَبِّحِ اسم رَبِّكَ} [الأعلى: ١] وبحرفِ الجرِّ تارةً كهذه الآيةِ، وادعاءُ زيادتها خلافُ الأصلِ.
{بِاسْمِ رَبِّكَ} “Rabbinin adıyla” sözündeki bâ (ب) harfinin, {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Biz seni hamdinle tesbih ederiz” [Bakara 2/30] ayetinde olduğu gibi teberrük yoluyla hâl olması caizdir; yani Rabbinin ismine bürünerek tesbih et demektir. Ayrıca ta'diye (geçişlilik) için olması da caizdir; zira «sebbeha» fiili {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ} “Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ 87/1] ayetinde olduğu gibi bazen bizzat kendisiyle, bu ayette olduğu gibi bazen de harf-i cer ile geçişli olur; onun zâid olduğunu iddia etmek ise asla aykırıdır.
و «العظيم» يجوزُ أَنْ يكونَ صفةً للاسم، وأَنْ يكونَ لربك؛ لأنَّ كلاً منهما مجرورٌ. وقد وُصِفَ كلٌّ منهما في قوله: «تَبَارَكَ اسم رَبِّكَ ذُو الجلال» [الرحمن: ٧٨] و {ذي الجلال} . ولتغايُرِ المتضايفَيْن في الإِعراب ظهر الفرقُ في الوصف.
{الْعَظِيمِ} “o yüce” kelimesinin «el-İsm»in sıfatı olması da «Rabbik» lafzının sıfatı olması da caizdir; zira her ikisi de mecrurdur. Nitekim {تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ} “Büyüklük sahibi Rabbinin adı ne yücedir” [Rahmân 55/78] ayetinde [merfû okunan] «ذُو الجلال» ve [mecrûr okunan] {ذِي الْجَلَالِ} şeklinde her ikisi de nitelenmiştir. Muzaf ile muzafun ileyhin irabları farklı olduğu için nitelemedeki fark da açığa çıkmıştır.