Binûn

Hadîd — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {إِلاَّ ابتغآء رِضْوَانِ الله} فيه أوجه، أحدها: أنه استثناء متصلٌ ممَّا هو مفعولٌ من أجلِه. والمعنى: ما كَتَبْناها عليهم لشيءٍ من الأشياءِ إلاَّ لابتغاءِ مَرْضاتِ اللَّهِ، ويكون «كتب» بمعنى قضى، فصار: كَتَبْناها عليهم ابتغاءَ مرضاةِ اللَّهِ، وهذا قولُ مجاهد. والثاني: أنه منقطعٌ. قال الزمخشري: ولم يذكُرْ غيرَه، أي: ولكنهم ابْتَدعوها. وإلى هذا ذهبَ قتادةُ وجماعةٌ، قالوا: معناه لم يَفْرِضْها عليهم ولكنهم ابتدعوها. الثالث: أنه بدلٌ من الضميرِ المنصوبِ في «كَتَبْنَاها» قاله مكيُّ وهو مُشْكِلٌ: كيف يكونُ بدلاً، وليس هو الأولَ ولا بعضَه ولا مشتملاً عليه؟ وقد يُقال: إنه بدلُ اشتمالٍ، لأن الرهبانيةَ الخالصةَ المَرْعِيَّةَ حَقَّ الرِّعاية قد يكون فيها ابتغاءَ رضوانِ اللَّهِ، ويصير نظيرَ قولِك «الجاريةُ ما أحببتها إلاَّ أدبَها» فإلاَّ أدبَها بدلٌ من الضمير في «أَحْبَبْتُها» بدلُ اشتمالٍ، وهذا نهايةُ التمحُّلِ لصحةِ هذا القولِ واللَّهُ أعلمُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ ابتغآء رِضْوَانِ الله} “ancak Allah’ın rızasını kazanmak için [yaptılar]” kavlinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Mefulün lieclih olan şeyden muttasıl istisnadır. Anlam şöyledir: Biz onu, Allah’ın rızasını kazanmak dışında hiçbir şey için onların üzerine yazmadık. Bu durumda «كتب» [fiili], hükmetti/takdir etti anlamındadır; böylece [anlam]: Biz onu, Allah'ın rızasını kazanmaları için onların üzerine yazdık (hükmettik) şeklinde olur. Bu, Mücâhid'in görüşüdür. İkincisi: Munkatı istisnadır. ez-Zemahşerî -başka bir görüş zikretmeksizin- şöyle demiştir: Yani, fakat onlar bunu kendiliklerinden icat ettiler. Katâde ve bir topluluk da bu görüşe gitmiş ve şöyle demişlerdir: Bunun anlamı, [Allah] onu onlara farz kılmadı, lâkin onlar kendiliklerinden icat ettiler demektir. Üçüncüsü: {كَتَبْنَاها} fiilindeki mensûb zamirden bedel olmasıdır. Bunu Mekkî söylemiştir; ancak bu problemlidir: Nasıl bedel olabilir ki ne birincinin aynısıdır ne onun bir parçasıdır ne de onu kapsamaktadır? Şöyle denebilir: Bu, bedel-i iştimaldir; çünkü hakkıyla riayet edilen halis ruhbanlıkta Allah'ın rızasını aramak bulunabilir. Bu da senin: «الجاريةُ ما أحببتها إلاَّ أدبَها» (Cariyeyi ancak edebinden dolayı sevdim) sözünün bir benzeri olur; buradaki «إلاَّ أدبَها» ifadesi {أَحْبَبْتُها} fiilindeki zamirden bedel-i iştimaldir. Bu ise mezkûr görüşü sahih kılmak için yapılan tevil ve zorlamanın son noktasıdır. En doğrusunu Allah bilir.

والضميرُ المرفوعُ في «رَعَوْها» عائدٌ على مَنْ تَقَدَّمَ. والمعنى: أنهم لم يَدُوموا كلُّهم على رعايتها، وإنْ كان وُجِدَ هذا في بعضِهم. وقيل:

{رَعَوْها} kavlindeki merfû [fail] zamiri, daha önce geçenlere racidir. Anlamı şudur: Onlardan bazılarında bu [riayet] bulunmuş olsa bile hepsi ona riayet etmeye devam etmemiştir. Şöyle de denilmiştir:

يعودُ على الملوكِ الذين حاربوهم. وقيل: على أحلافِهِم. و «حَقَّ» نصبٌ على المصدر.

Kendileriyle savaşan krallara racidir. Şöyle de denilmiştir: Onların müttefiklerine racidir. {حَقَّ} kelimesi ise masdar (meful-i mutlak) olarak mensûbtur.

قوله: {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} : هذه اللامُ متعلقةٌ بمعنى الجملة الطلبية المتضمنةِ لمعنى الشرطِ، إذ التقدير: إنْ تتقوا اللَّهَ وآمنتم برسلِه يُؤْتِكم كذا وكذا، لئلا يعلمَ. وفي «لا» هذه وجهان، أحدهما: / وهو المشهورُ عند النحاةِ والمفسِّرين والمُعْرِبين أنها مزيدةٌ كهي في {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] ، و {أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لاَ يَرْجِعُونَ} [يس: ٣١] على خِلافٍ في هاتين الآيتين. والتقدير: أَعْلَمَكم اللَّهُ بذلك، ليعلمَ أهلُ الكتابِ عدمَ قدرتِهم على شيءٍ مِنْ فضلِ اللَّهِ وثبوتَ أنَّ الفَضْل بيدِ الله، وهذا واضح بَيَّنٌ، وليس فيه إلاَّ زيادةُ ما ثبتَتْ زيادتُه شائِعاً ذائعاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} “Bilsin[ler] diye” kavli: Bu lâm, şart anlamı içeren talep cümlesinin manasına müteallıktır; zira takdir şöyledir: Eğer Allah’tan korkar ve O’nun elçisine iman ederseniz, bilsinler diye size şöyle şöyle verir... Buradaki «لا» edatında iki vecih vardır. Birincisi -ki nahivciler, müfessirler ve irap yapanlar katında meşhur olan budur-: Bu iki ayetteki ihtilafla birlikte, tıpkı {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [A'râf 12] “Seni secde etmekten alıkoyan neydi?” ve {أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لاَ يَرْجِعُونَ} [Yâsîn 31] “onların kendilerine dönmediklerini” ayetlerinde olduğu gibi zâidedir. Takdir şöyledir: Kitap ehli, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini ve lütfun Allah'ın elinde olduğunu kesin olarak bilsinler diye Allah size bunu bildirmiştir. Bu, gayet açık ve nettir; bunda, zâid olduğu yaygın ve bilinen bir şeyin zâid kılınmasından başka bir durum yoktur.

والثاني: أنها غيرُ مزيدةٍ. والمعنى لئلا يعلمَ أهلُ الكتابِ عَجْزَ المؤمنين، نقل ذلك أبو البقاء وهذا لفظُهُ، وكان قد قال قبلَ ذلك: «لا» زائدة والمعنى: ليعلمَ أهلُ الكتابِ عَجْزَهم «وهذا غيرُ مستقيم؛ لأنَّ المؤمنين عاجزون أيضاً عن شيءٍ مِنْ فضل اللَّهِ وكيف يعملُ هذا القائلُ بقولِه {وَأَنَّ الفضل بِيَدِ الله} ؛ فإنه معطوفٌ على مفعولِ العِلْمِ المنفيِّ فيصيرُ التقدير: ولئلا يعلمَ أهلُ الكتاب أنَّ الفضلَ بيد الله؟ هذا لا يستقيمُ نَفْيُ العِلْمِ به البتة، فلا جرم كان قولاً مُطَّرحاً ذكَرْتُه تنبيهاً على فسادِه.

İkincisi: [«لا» edatının] zâid olmamasıdır. Anlam: Kitap ehli, müminlerin acziyetini bilmesinler diyedir. Bunu Ebü'l-Bekâ [el-Ukberî] nakletmiştir; onun lafzı böyledir. O, bundan önce ise şöyle demiştir: ««لا» zâidedir; anlam ise, Kitap ehli kendi acziyetlerini bilsinler diyedir.» Bu ise tutarlı değildir; zira müminler de Allah'ın lütfundan bir şeye [kendiliklerinden güç yetirmekten] acizdirler. Ayrıca bu sözü söyleyen kimse {وَأَنَّ الفضل بِيَدِ الله} “ve şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir” kavlini nasıl açıklayacaktır? Zira bu, menfi kılınan ilim fiilinin mefulüne matuftur; dolayısıyla takdir: «Ve Kitap ehli lütfun Allah'ın elinde olduğunu bilmesinler diye» şeklinde olur ki, bunu bilmenin nefyedilmesi asla sahih olmaz. Bu sebeple bu görüş, tutarsızlığına dikkat çekmek üzere zikrettiğim, terk edilmiş bir görüştür.

وقراءةُ العامَّةِ» لئلا «بكسر لام كي وبعدها همزةٌ مفتوحةٌ مخففةٌ.

Genel kıraat (cumhurun kıraati), key lâmının kesresi ve ardından gelen fethalı, muhaffef bir hemze ile {لِئَلَّا} şeklindedir.

وورش يُبْدِلها ياءً مَحْضَة وهو تخفيفٌ قياسيٌّ نحو: مِيَة وفِيَة، في: مئة وفئة. ويدلُّ على زيادتِها قراءةُ عبد الله وابن عباس وعكرمةَ والجحدري وعبد الله بن سلمة» لِيَعْلَم «بإسقاطِها، وقراءةُ حطان ابن عبد الله» لأَنْ يعلمَ «بإظهار» أَنْ «. والجحدري أيضاً والحسن» لِيَنَّعَلَمَ «وأصلُها كالتي قبلها لأَنْ يعلم، فأبدل الهمزةَ ياءً لانفتاحِها بعد كسرة، وقد تقدم أنه قياسٌ كقراءة ورش» لِيَلاَّ «ثم أَدْغَمَ النون في الياء. قال الشيخ:» بغير غُنَّة كقراءة خلف {أَن يَضْرِبَ} [البقرة: ٢٦] بغيرِ غُنَّة «انتهى. فصار اللفظ لِيَنَّعْلَمَ. وقوله:» بغير غنَّة «ليس عَدَمُ الغنَّةِ شرطاً في صحة هذه المسألةِ، بل جاء على سبيل الاتفاقِ ولو أَدْغَمَ بُغنَّةٍ لجاز ذلك فسقوطُها في هذه القراءاتِ يؤيِّد زيادتها في المشهورةِ.

Verş ise hemzeyi halis bir yâ harfine çevirir (ibdâl yapar); bu da «فئة» ve «مئة» kelimelerinde «فِيَة» ve «مِيَة» denmesi gibi kurala uygun (kıyasî) bir teshildir. [«لا» edatının] zâid olduğuna, Abdullah [b. Mes‘ûd], İbn Abbâs, İkrime, el-Cahderî ve Abdullah b. Seleme'nin bu edatı hazfederek {لِيَعْلَمَ} şeklindeki kıraati ve Hıttân b. Abdillâh'ın {أَنْ} edatını izhâr ederek {لِأَنْ يَعْلَمَ} şeklindeki kıraati delalet eder. el-Cahderî ve el-Hasan da {لِيَنَّعْلَمَ} şeklinde okumuşlardır; bunun aslı da bir önceki gibi {لِأَنْ يَعْلَمَ} şeklindedir; kesreden sonra fethalı olduğu için hemzeyi yâ harfine çevirmiş -ki bunun Verş'in {لِيَلَّا} kıraatinde olduğu gibi kıyasî olduğu daha önce geçmişti-, ardından nûn harfini yâ harfine idgam etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Halef'in {أَن يَضْرِبَ} [Bakara 26] “[bir misal] vermekten” kıraatindeki gibi gunnesiz olarak [idgam etmiştir].» [İktibas sonu]. Böylece lafız {لِيَنَّعْلَمَ} haline gelmiştir. Onun «gunnesiz olarak» sözüne gelince, bu meselede gunnenin bulunmaması sıhhat şartı değildir; bilakis tesadüfen böyle vâki olmuştur. Gunne ile idgam etseydi de caiz olurdu. Dolayısıyla bu kıraatlerde [«لا» edatının] düşmesi, meşhur kıraatte onun zâid olduğunu teyit eder.

وقرأ الحسن أيضاً فيما رَوَى عنه أبو بكر ابن مجاهد» لَيْلاً يَعْلَمَ «بلام مفتوحةٍ وياءٍ ساكنةٍ كاسم المرأة ورفعِ الفعلِ بعدها. وتخريجُها: على أنَّ أصلَها: لأَنْ لا، على أنها لامُ الجرِّ ولكنْ فُتِحَتْ على لغةٍ معروفة، وأنشدوا:

Ebû Bekr b. Mücâhid'in kendisinden rivayet ettiğine göre el-Hasan da kadın ismi (Leylâ) gibi fethalı lâm ve sâkin yâ ile, ardından gelen fiili de ref ederek {لَيْلَا يَعْلَمُ} şeklinde okumuştur. Bunun izahı (tahrîci) şöyledir: Aslı, cer lâmı olmakla birlikte bilinen bir lehçeye göre fethalanmış olarak {لِأَنْ لَا} şeklindedir. Nitekim şu beyti inşad etmişlerdir:

٤٢٣٧ - أُريدُ لأَنْسَى ذِكْرَها. . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4237 - Onu anmayı unutmak istiyorum ... ................................................

بفتح اللام، وحُذِفَت الهمزةُ اعتباطاً، وأُدْغمت النونُ في اللام فاجتمع ثلاثة أمثالٍ فثَقُلَ النطقُ به فأبدلَ الوسطَ ياءً تخفيفاً، فصار اللفظُ» لَيْلا «كما ترى ورُفِع الفعل؛ لأنَّ» أَنْ «هي المخففةُ لا الناصبةُ، واسمُها على ما تقرَّر ضميرُ الشأنِ، وفُصِل بينها وبين الفعلِ الذي هو خبرُها بحرفِ النفي.

[Beyitte] lâm fethalıdır. Hemze kural dışı (i'tibâten) hazfedilmiş, nûn harfi lâma idgam edilmiş, böylece peş peşe üç benzer harf bir araya gelmiş ve telaffuzu ağırlaşmıştır; bu yüzden hafifletmek amacıyla ortadaki harf yâ harfine dönüştürülmüş ve lafız görüldüğü gibi «لَيْلا» haline gelmiştir. Fiil de ref edilmiştir; çünkü buradaki «أَنْ» edatı nasbeden değil, muhaffefe olan edattır; yerleşik kurala göre ismi şe'n zamiridir ve kendisiyle haberi olan fiil arası nefy harfiyle ayrılmıştır.

وقرأ الحسن أيضاً فيما روى عنه قطرب «لِيْلا» بلام مكسورة وياءٍ ساكنةٍ ورفع الفعل، وهي كالتي قبلها في التخريج. غايةُ ما في الباب أنه جاء بلامٍ مكسورةٍ كما في اللغة الشهيرة. ورُوي عن ابن عباس «لكي يعلَمَ» ، و «كي يعلم» وعن عبد الله «لكيلا» وهذه كلُّها مخالِفةٌ للسوادِ الأعظمِ ولسوادِ المصحف.

Kutrub'un kendisinden rivayet ettiğine göre el-Hasan yine kesreli lâm, sâkin yâ ve fiilin ref'i ile {لِيلَا يَعْلَمُ} şeklinde de okumuştur; bu da izah bakımından bir önceki gibidir. Tek fark, meşhur dilde olduğu üzere kesreli lâm ile gelmiş olmasıdır. İbn Abbâs'tan {لِكَيْ يَعْلَمَ} ve {كَيْ يَعْلَمَ}, Abdullah [b. Mes‘ûd]'dan ise {لِكَيْلَا} şeklinde rivayet edilmiştir. Bunların hepsi hem cumhura (sevâd-ı a'zam) hem de mushafın resmi hattına aykırıdır.

وقرأ العامَّةُ {أَنْ لا يَقْدِرُون} بثوبت النون على أنَّ «أَنْ» هي المخففة وعبد الله بحَذْفِها على أَنَّ «أَنْ» هي الناصبة وهذا شاذٌّ جداً؛ لأنَّ العِلْمَ لا تقع بعده الناصبةُ.

Genel kıraatte (cumhurun kıraatinde), {أَنْ} edatının muhaffefe olmasına binaen nûnun sübûtuyla {أَن لَّا يَقْدِرُونَ} “güç yetiremeyeceklerini” şeklinde okunmuştur. Abdullah [b. Mes‘ûd] ise {أَنْ} edatının nâsıbe (nasbeden) olmasına binaen [nûnun] hazfiyle [{أَن لَّا يَقْدِرُوا}] şeklinde okumuştur. Bu ise son derece şâzdır; çünkü ilim [ifade eden fiillerden] sonra nâsıbe olan {أَنْ} gelmez.

وقوله: {يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ} الظاهرُ أنه مستأنف. وقيل: هو خبرٌ ثانٍ عن الفضل. وقيل: هو الخبرُ وحدَه، والجارُّ قبله حالٌ وهي حالٌ لازِمةٌ؛ لأنَّ كونَه بيدِ الله تعالى لا ينتقِلُ البتة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ} “onu dilediğine verir” kavli: Zahir olan, bunun müstakil (istînâf) bir cümle olmasıdır. «Lütuf» kelimesinin ikinci haberi olduğu da söylenmiştir. Yalnızca haberin bu olduğu, öncesindeki câr-mecrûrun ise hâl olduğu da söylenmiştir; bu da lâzım (ayrılmaz) bir hâldir, zira onun Yüce Allah'ın elinde olması asla zeval bulmaz.