Binûn

Kalem — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {وَمَن يُكَذِّبُ} : منصوب: إمَّا نَسَقاً على الياء، وإمَّا على المفعولِ معه وهو مرجوحٌ لإِمكانِ النَّسَقِ مِنْ غيرِ ضعفٍ. وما بعدها تقدَّم إعرابُ مِثْلِه.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَن يُكَذِّبُ } “ve yalanlayan kimseyi” buyruğu: Mansûbdur; ya [«zer-nî»deki] yâ zamirine atıftır ya da mefulün meahdır; fakat herhangi bir zayıflık olmaksızın atıf mümkün olduğu için [mefulün meah olması] mercuhtur (zayıf görüştür). Bundan sonrasının benzerinin irabı daha önce geçmişti.

قوله: {إِذْ نادى} «إذا» منصوبٌ بمضافٍ محذوفٍ، أي: ولا تكُنْ حالُك كحالِه، أو قصتُك كقصتِه، في وقتِ ندائِه. ويَدُلُّ على المحذوفِ أنَّ الذواتِ لا يَنْصَبُّ عليها النهيُ، إنما ينصَبُّ على أحوالِها وصفاتِها.

Allah Teâlâ'nın: { إِذْ نادى } “Hani o nida etmişti” buyruğu: «İz», hazfedilmiş bir muzâf ile mansûbdur; yani: [«O'nun nida ettiği vakitte senin halin onun hali gibi ya da senin kıssan onun kıssası gibi olmasın»] demektir. Hazfedilene delil şudur: Nehiy bizzat zatlara değil, ancak onların hallerine ve vasıflarına yönelir.

قوله: {وَهُوَ مَكْظُومٌ} جملةٌ حاليةٌ من الضمير في «نادى» والمَكْظومُ: المُمْتَلِىءُ حُزْناً وغَيْظاً. قال ذو الرمة:

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ مَكْظُومٌ } “O, kederle dolup taşmışken” buyruğu: «Nâdâ» fiilindeki zamirden hâl cümlesidir. Mekzûm (مَكْظُوم); hüzün ve öfkeyle dolup taşmış kimsedir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

٤٣١٥ - وأنتَ مِنْ حُبِّ مَيٍّ مُضْمِرٌ حُزْناً ... عاني الفؤادِ قريحُ القلبِ مكظومُ

4315 - Sen Meyy'in sevgisinden dolayı içinde hüzün gizlemektesin, ... Gönlü esir, kalbi yaralı ve kederle dolmuş bir haldesin.

وتقدَّمت مادتُه في آل عمران.

Bunun kök maddesi Âl-i İmrân [Suresi'nde] geçmişti.

قوله: {تَدَارَكَهُ} : قرأ أُبي وعبدُ الله وابنُ عباس «تدارَكَتْه» بتاء التأنيث لأجلِ اللفظِ به، والحسنُ وابنُ هرمز والأعمش «تَدَّارَكُه» بتشديدِ الدالِ وخُرِّجَتْ على أنَّ الأصلَ «تَتَدارَكُه» بتَاءَيْن مضارعاً فأدغم، وهو شاذٌّ؛ لأنَّ الساكنَ الأولَ غيرُ حرفِ لينٍ وهي كقراءةِ البزي {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ} [النور: ١٥] {نَاراً تلظى} [الليل: ١٤] وهذا على حكايةِ الحالِ؛ لأنَّ القصةَ ماضيةٌ فإيقاعُ المضارعِ هنا للحكاية.

Allah Teâlâ'nın: { تَدَارَكَهُ } “Ona yetişti” buyruğu: Übey, Abdullah [b. Mes'ûd] ve İbn Abbâs lafız sebebiyle müenneslik te'si ile «tedârakethu» şeklinde okumuşlardır. Hasen, İbn Hürmüz ve A'meş ise dâl harfinin şeddesiyle «teddârakuhu» şeklinde okumuşlardır. Bu, aslının iki te ile müzâri olarak «tetedârakuhu» olup [te'nin dâle] idğam edildiği şeklinde tevil edilmiştir; fakat ilk sakin harf illet harfi olmadığı için şâzzdır. Bu, Bezzî'nin: { إِذْ تَلَقَّوْنَهُ } “Hani onu [dilden dile] aktarıyordunuz” [Nûr: 15] ve { نَاراً تلظى } “Alev alev yanan ateşi” [Leyl: 14] kıraati gibidir. Bu da halin hikaye edilmesine dayanır; zira kıssa geçmiş zamana aittir, burada müzarinin getirilmesi hikaye kabilindendir.

قوله: {لَيُزْلِقُونَكَ} : قرأها نافعٌ بفتح الياءِ، والباقون بضمِّها. فأمَّا قراءةُ الجماعةِ فمِنْ أَزْلَقَه، أي: أَزَلَّ رِجْلَه، فالتعديةُ بالهمزةِ مِنْ زَلَق يَزْلِقُ. وأمَّا قراءةُ نافع فالتعديةُ بالحركةِ يقال: زَلِقَ بالكسر وزَلَقْتُه بالفتح. ونظيرُه: شَتِرَتْ عَيْنُه بالكسرِ، وشَتَرها اللَّهُ بالفتح، وقد تقدَّم لذلك أخواتٌ. وقيل: زَلَقه وأَزْلَقه بمعنى واحدٍ. ومعنى الآية في الاصابةِ بالعينِ. وفي التفسير قصةٌ. والباءُ: إمَّا للتعديةِ كالداخلةِ على الآلةِ، أي: جعلوا أبصارهم كالآلةِ المُزْلِقَةِ لك، كعَمِلْتُ بالقَدوم، وإمَّا للسببيةِ، أي: بسبب عيونِهم. /

Allah Teâlâ'nın: { لَيُزْلِقُونَكَ } “Seni kaydıracaklardı” buyruğu: Nâfi' bu kelimeyi yâ harfinin fethasıyla [leyezlikûneke], diğer kıraat imamları ise dammesiyle [leyüzlikûneke] okumuştur. Çoğunluğun kıraati, «ezleka» (kaydırdı) fiilindendir; yani «onun ayağını kaydırdı» demektir. Geçişlilik «zeleka yezliku» fiilinden hemze iledir. Nâfi'in kıraatinde ise geçişlilik hareke iledir; esre ile «zelika» (kaydı), fetha ile «zelektühû» (onu kaydırdım) denir. Bunun benzeri: Esre ile «şetirat aynühû» (gözü şaşı oldu/ters döndü), fetha ile «şeterahallāhu» (Allah onun gözünü ters çevirdi) ifadeleridir. Bunun benzerleri daha önce geçmişti. «Zelekahû» ve «ezlekahû»nun aynı manada olduğu da söylenmiştir. Ayetin manası nazar değdirme (göz değmesi) hakkındadır. Tefsirde [bununla ilgili] bir kıssa vardır. [«Bi-ebsârihim» ifadesindeki] bâ harf-i cerri: Ya aletin başına gelen [bâ] gibi ta'diye (geçişlilik) içindir; yani keserle çalıştım anlamındaki «amiltü bi'l-kadûm» gibi, gözlerini seni kaydıran bir alet kıldılar demektir; ya da sebebiyet içindir; yani gözleri sebebiyle [seni kaydıracaklardı] demektir.

قوله: {لَمَّا سَمِعُواْ الذكر} مَنْ جَعَلْها ظرفيةً جَعَلها منصوبةً ب «يُزْلِقُونك» ، ومَنْ جعلها حرفاً جَعَلَ جوابَها محذوفاً للدلالةِ، أي: لَمَّا سَمِعوا الذِّكْرَ كادوا يُزْلِقونك، ومَنْ جَوَّزَ تقديمَ الجوابِ قال: هو هنا متقدِّمٌ.

Allah Teâlâ'nın: { لَمَّا سَمِعُواْ الذكر } “Zikri işittikleri zaman” buyruğu: Onu zarf kabul eden kimse, «yüzlikûneke» fiili ile mansûb kılmıştır; onu harf kabul eden kimse ise karineden dolayı cevabını hazfedilmiş kabul etmiştir; yani: [«Zikri işittikleri zaman neredeyse seni kaydıracaklardı»] demektir. Cevabın öne geçmesini caiz gören kimse ise: Cevap burada öne geçmiştir, demiştir.