قوله: {عَالِمُ الغيب} : العامَّةُ على رفعِهِ: إمَّا بدلاً مِنْ «ربي» ، وإمَّا بياناً له، وإمَّا خبراً لمبتدأ مضمرٍ أي: هو عالِمُ. وقُرِىء بالنصبِ على المدحِ. وقرأ السُّدِّي «عَلِمَ الغيبَ» فعلاً ماضياً ناصباً للغيب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَالِمُ الغيب} “Gaybı bilendir” sözü: Genel kıraatte {عَالِمُ} kelimesi ref' (ötüre) iledir; ya {ربي} lafzından bedeldir ya onun beyânıdır (açıklamasıdır) ya da gizli bir mübtedanın haberidir; yani: Hüve âlimu (O, bilendir) takdirindedir. Medih (övgü) üzere nasb ile de okunmuştur. es-Süddî ise gayb kelimesini nasbeden mazi bir fiil olarak {عَلِمَ الغيبَ} şeklinde okumuştur.
قوله: {فَلاَ يُظْهِرُ} العامَّةُ على كونِه مِنْ أظْهر. و «أحَداً» مفعولٌ به. وقرأ الحسن «يَظْهَرُ» بفتحِ الياءِ والهاءِ، مِنْ ظَهَر ثلاثياً. «أحَدٌ» فاعلٌ به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ يُظْهِرُ} “açıklamaz” sözü: Genel kıraatte, ezhara (أَظْهَرَ) fiilinden [muzari] iledir. {أحَداً} “hiç kimseye” ise mefulün bihidir. el-Hasan ise üç harfli zahara (ظَهَرَ) fiilinden, ye ve he harflerinin fethasıyla {يَظْهَرُ} şeklinde okumuştur; [bu takdirde] {أحَدٌ} onun failidir.
قوله: {إِلاَّ مَنِ ارتضى} : يجوزُ أَنْ يكونَ منقطعاً أي: لكن مَنْ ارتضاه فإنه يُظْهِرُه على ما يشاءُ مِنْ غَيْبِه بالوَحْيِ. وقولُه: «مِنْ رسولٍ» بيانٌ للمُرْتَضِيْنَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَنِ ارتضى} “ancak razı olduğu kimse müstesna” sözü: [İstisnanın] munkatı' olması caizdir; yani: Lakin O'nun razı olduğu kimse müstesnadır; çünkü O, vahiy yoluyla gaybından dilediği şeyleri ona bildirir. {مِنْ رسولٍ} “bir elçiden” sözü ise razı olunan kimselerin açıklamasıdır (beyânıdır).
وقوله: {فَإِنَّهُ يَسْلُكُ} بيانٌ لذلك. وقيل: هو متصلٌ. و «رَصَداً» قد تقدَّم الكلامُ عليه. ويجوزُ أَنْ تكونَ «مَنْ» شرطيةً أو موصولةً متضمِّنَةً معنى الشرط. وقوله: «فإنَّه» خبرُ المبتدأ على القولَيْنِ. وهو من الاستثناءِ المنقطعِ أيضاً، أي: لكن. والمعنى: لكنْ مَنْ ارتضاه من الرُّسُلِ فإنه يَجْعَلُ له ملائكةً رَصَداً يَحْفظونه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهُ يَسْلُكُ} “şüphesiz O sevk eder” sözü bunun bir beyânıdır (açıklamasıdır). İstisnanın muttasıl olduğu da söylenmiştir. {رَصَداً} “gözetleyiciler / koruyucular” kelimesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. {مَنْ} lafzının şartiyye olması veya şart manasını içeren mevsûle olması caizdir. {فإنَّه} sözü ise her iki görüşe göre de mübtedanın haberidir. Bu da yine munkatı' istisnâdandır, yani 'lâkin' anlamındadır. Mana şöyledir: Lakin O'nun elçilerden razı olduğu kimseye gelince, şüphesiz O, onu koruyan meleklerden gözetleyiciler tayin eder.
قوله: {لِّيَعْلَمَ} : متعلقٌ ب «يَسْلُكُ» . والعامَّةُ على بنائه للفاعلِ. وفيه خلافٌ أي: لِيَعْلَمَ محمدٌ ﷺ. وقيل: لِيَعْلَمَ أي: ليَظْهَرَ عِلْمُه للناس. وقيل: ليَعْلَمَ إبليسُ. وقيل: ليَعْلَمَ المشركون. وقيل: لِيَعْلَمَ الملائكةُ، وهما ضعيفان لإِفرادِ الضميرِ. والضميرُ في «أَبْلَغُوا» عائدٌ على «مَنْ» مِنْ قولِه: «مَنْ ارتَضَى» راعى لفظَها أولاً، فأفردَ في قولِه: {مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} ، ومعناها ثانياً فَجَمَعَ في قولِه: «أَبْلَغُوا» إلى آخرِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّيَعْلَمَ} “bilsin diye” sözü: {يَسْلُكُ} fiiline taalluk etmektedir. Genel kıraatte malum (etken) sîga iledir. [Faili hakkında] ihtilaf vardır; yani: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bilsin diye demektir. 'Bilsin diye; yani ilmi insanlara zahir olsun / açıkça görünsün diye' de denilmiştir. 'İblis bilsin diye' de denilmiştir. 'Müşrikler bilsin diye' de denilmiştir. 'Melekler bilsin diye' de denilmiştir ki bu son iki görüş zamirin tekil olması sebebiyle zayıftır. {أَبْلَغُوا} “tebliğ ettiklerini” fiilindeki zamir ise {مَنْ ارتَضَى} sözündeki {مَنْ} lafzına dönmektedir; [Cenâb-ı Hak] önce onun lafzını gözeterek {مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “önünden ve ardından” sözünde tekil getirmiş, sonra da manasını gözeterek sonuna kadar {أَبْلَغُوا} sözünde çoğul getirmiştir.
وقرأ ابنُ عباس وزيدُ علي «لِيُعْلَمَ» مبنياً للمفعول. وقرأ ابن أبي عبلةَ والزُّهْري «لِيُعْلِمَ» بضمِّ الياءِ وكسرِ اللامِ أي: لِيُعْلِمَ اللَّهُ ورسولُه بذلك. وقرأ أبو حيوة «رسالة» بالإِفرادِ، والمرادُ الجمعُ. وابن أبي عبلة «وأُحِيْط وأُحْصِيَ» مبنيين للمفعول، «كلُّ» رفعٌ بأُحْصِي.
İbn Abbâs ve Zeyd b. Ali meçhul (edilgen) olarak {لِيُعْلَمَ} “bilinsin diye” şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî Able ve ez-Zührî ise ye harfinin dammesi ve lâm harfinin kesresiyle {لِيُعْلِمَ} şeklinde okumuşlardır; yani: Allah ve Resulü bununla bildirsin diye demektir. Ebû Hayve, çoğul kastedildiği halde tekil olarak {رسالة} şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise meçhul (edilgen) olarak {وأُحِيْط وأُحْصِيَ} şeklinde okumuştur; [bu takdirde] {كلُّ} kelimesi uhsiye (أُحْصِيَ) fiiliyle merfûdur.
قوله: {عَدَداً} يجوزُ أَنْ يكونَ تمييزاً منقولاً من المفعولِ به. والأصل: أحصى عددَ كلِّ شيءٍ كقولِه تعالى: {وَفَجَّرْنَا الأرض عُيُوناً} [القمر: ١٢] أي: عيونَ الأرض، على خلافٍ سَبَقَ في ذلك. ويجوزُ أَنْ يكونَ منصوباً على المصدرِ من المعنى؛ لأنَّ «أحصَى» بمعنى عَدَّ، فكأنه قيل: وعَدَّ كلَّ الفعل، والفعلُ إلى المصدر. ومَنَعَ مكي كونَه مصدراً للإِظهار فقال: «عَدَداً» نَصْبٌ على البيانِ، ولو كان مصدراً لأدغم «قلت: يعني: أنَّ قياسَه أَنْ يكونَ على فَعْل بسكونِ العين، لكنه غيرُ لازمٍ فجاء مصدرُه بفتح العين. ولمَّا كان» لِيَعْلَمَ «مضمَّناً معنى: قد عَلِمَ ذلك، جازَ عَطْفُ» وأحاط «على ذلك المقدَّرِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَدَداً} “bir sayı olarak” sözü: Mefulün bihten nakledilmiş bir temyiz olması caizdir. Aslı: 'Her şeyin sayısını sayıp kaydetti' takdirindedir; nitekim bu hususta daha önce geçen ihtilaf üzere Cenâb-ı Hakk'ın: {وَفَجَّرْنَا الأرض عُيُوناً} “ve yeryüzünü pınarlar halinde fışkırttık” [Kamer 12] yani yeryüzünün pınarlarını fışkırttık buyruğunda olduğu gibidir. Mana cihetinden mastar olarak mansub olması da caizdir; çünkü ahsâ (أَحْصَى), adde (عَدَّ - saydı) manasındadır; dolayısıyla sanki 'tüm fiili saydı' denilmiş gibidir ve fiil mastara dönüktür. Mekkî ise idgam yapılmadığı için [izhar sebebiyle] onun mastar olmasını engelleyerek şöyle demiştir: «{عَدَداً} beyan (açıklama) üzere mansubdur; şayet mastar olsaydı idgam edilirdi.» Derim ki: Yani onun kıyası aynü'l-fiilin sükûnu ile fa'l (فَعْل) vezninde olmasıdır, ancak bu zorunlu değildir ve onun mastarı aynü'l-fiilin fethası ile de gelmiştir. {لِيَعْلَمَ} ifadesi 'bunu kesinlikle bilmiştir' manasını içerdiğinden, {وأحاط} fiilinin bu mukadder manaya atfedilmesi caiz olmuştur.