في أحدِ وجهَيْه، أي: لا شفاعةَ لهم، فلا انتفاعَ بها، وليس المرادُ أنَّ ثَمَّ شفاعةً غيرَ نافعةٍ كقولِه: {وَلاَ يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارتضى} [الأنبياء: ٢٨] .
iki vechinden birine göre; yani: Onlar için hiçbir şefaat yoktur, dolayısıyla ondan bir faydalanma da söz konusu değildir. Yoksa kastedilen, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارتضى} “O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [Enbiyâ: 28] sözünde olduğu gibi orada fayda vermeyen bir şefaatin varlığı değildir.
قوله: {مُعْرِضِينَ} : حالٌ من الضمير في الجارِّ الواقع خبراً عن «ما» الاستفهاميةِ، وقد تقدَّم أنَّ مِثْلَ هذه الحالِ تُسَمَّى حالاً لازِمَةً وقد تقدَّم فيها بحثٌ حسنٌ. «وعن التذكرة» متعلِّقٌ به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مُعْرِضِينَ} “yüz çevirerek” sözü: Soru edatı olan «mâ»nın haberi konumundaki car-mecrurdaki zamirden haldir. Böyle bir halin «hâl-i lâzime» (ayrılmaz hal) olarak adlandırıldığı daha önce geçmişti ve bu konuda güzel bir inceleme yapılmıştı. {عَنِ التَّذْكِرَةِ} “öğütten” ifadesi ise buna ({مُعْرِضِينَ} kelimesine) mütealliktir (bağlıdır).
قوله: {كَأَنَّهُمْ} هذه الجملةُ يجوزُ أَنْ تكونَ حالاً
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَأَنَّهُمْ} “Sanki onlar” sözü: Bu cümlenin hal olması caizdir;
من الضمير في الجارِّ، وتكون بدلاً مِنْ «مُعْرِضِيْنَ» قاله أبو البقاء، يعني أنَّها كالمشتملة عيلها، وأنْ تكونَ حالاً من الضميرِ في «مُعْرِضِين» ، فتكونَ حالاً متداخلةً.
Car-mecrurdaki zamirden [hal olup] {مُعْرِضِينَ} kelimesinden bedel olması [caizdir]. Bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir; yani adeta onu içeren gibidir. [Ayrıca] {مُعْرِضِينَ} kelimesindeki zamirden hal olması da [caizdir] ki bu durumda mütedâhil (iç içe geçmiş) bir hal olur.
وقرأ العامَّةُ «حُمُرٌ» بضمِّ الميم، والأعمش بإسكانِها. وقرأ نافعٌ وابنُ عامر بفتح الفاء مِنْ «مُسْتَنْفَرة» على أنه اسمُ مفعولٍ، أي: نَفَّرها القُنَّاص. والباقون بالكسرِ بمعنى: نافِرة: يُقال: استنفر ونَفَر بمعنى نحو: عَجِب واستعجب، وسخِر واسْتَسْخر. قال الشاعر:
Genel kıraat ehli (cumhur) {حُمُرٌ} kelimesini mim harfinin dammesiyle, A‘meş ise sükûnu ile okumuştur. Nâfi ve İbn Âmir {مُسْتَنْفَرَةٌ} kelimesini fâ harfinin fethasıyla ism-i mef‘ûl olarak okumuşlardır; yani «avcıların ürküttüğü [yaban eşekleri]» demektir. Geriye kalanlar ise «ürküp kaçan» anlamında [fâ harfinin] kesresiyle ({مُسْتَنْفِرَةٌ}) okumuşlardır. Tıpkı {عَجِبَ} ile {اسْتَعْجَبَ} ve {سَخِرَ} ile {اسْتَسْخَرَ} fiillerinde olduğu gibi {اسْتَنْفَرَ} ve {نَفَرَ} fiilleri de aynı anlamda kullanılır. Şair şöyle demiştir:
٤٣٩٨ - أَمْسِكْ حِمارَكَ إنَّه مُسْتَنْفِرُ ... في إثْرِ أَحْمِرَةٍ عَمَدْنَ لغُرَّبِ
4398 - Tut eşeğini, zira o ürküp kaçmaktadır, / Batıya doğru yönelen eşeklerin peşi sıra...
وقال الزمخشري: «كأنها تطلُبُ النِّفار مِنْ نفوسِها في جَمْعِها له وحَمْلِها عليه» انتهى. فأبقى السينَ على بابِها من الطَّلَبِ، وهو معنى حسن.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Sanki o [eşekler], [bütün güçlerini] kaçışa toplayıp kendilerini buna zorlayarak bizzat nefislerinden ürküp kaçmayı talep etmektedirler.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Böylece sîn harfini talep ifade eden asıl kalıbı üzere bırakmıştır ki bu güzel bir manadır.
ورجَّحَ بعضُهم الكسرَ لقولِه «فَرَّتْ» للتناسُبِ. وحكى محمدُ ابنُ سَلاَّم قال: «سألتُ أبا سَوَّار الغَنَويَّ وكان عربياً فصيحاً، فقلت:
Bazıları ise uyum sağlaması açısından Cenâb-ı Hakk'ın {فَرَّتْ} sözü sebebiyle kesreli okuyuşu tercih etmiştir. Muhammed b. Sellâm şöyle anlattığını nakletmiştir: «Fasih bir bedevi Arap olan Ebû Sevvâr el-Ganevî'ye sordum ve dedim ki:
كأنهم/ حُمُرٌ ماذا؟ فقال: مُسْتَنْفَرَة طَرَدَها قَسْورة. فقلت: إنما هو {فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ} فقال: أفرَّتْ؟ قلت: نعم. قال:» فمُسْتَنْفِرة إذن «انتهى. يعني أنها مع قولِه» طَرَدها «تُناسِبُ الفتحَ لأنَّها اسمُ مفعولٍ فلما أُخْبر بأنَّ التلاوةَ {فَرَّتْ مِن قسْورة} رَجَعَ إلى الكسرِ للتناسُبِ، إلاَّ أنَ بمثلِ هذه الحكاية لا تُرَدُّ القراءةُ المتواترةُ.
'Sanki onlar... nasıl yaban eşekleridir?' Bunun üzerine: '{مُسْتَنْفَرَةٌ} (ürktürülmüş), onları bir arslan/avcı kovalamış' dedi. Ben: 'Ayet ancak {فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ} “arslandan kaçan” şeklindedir' deyince: 'Kaçtı mı [deniyor]?' dedi. Ben: 'Evet' dedim. 'O halde {مُسْتَنْفِرَةٌ} (kaçan) dır' dedi.» [Rivayet] bitti. Yani onun «onları kovalamış» sözüyle birlikte fetha uygundur; çünkü ism-i mef‘ûldür. Ancak tilavetin {فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ} “arslandan kaçan” şeklinde olduğu kendisine haber verilince uyum gereği kesreye dönmüştür. Ne var ki böyle bir rivayetle mütevatir kıraat reddedilemez.
والقَسْوَرَةُ: قيل: الصائِدُ. وقيل: ظلمةُ الليل. وقيل: الأسد، ومنه قولُ الشاعر:
el-Kasvere (القَسْوَرَةُ) kelimesinin: Avcı olduğu söylenmiştir. Gecenin karanlığı olduğu söylenmiştir. Aslan olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözü bu anlamdadır:
٤٣٩٩ - مُضَمَّرٌ تَحْذَرُه الأبطالُ ... كأنه القَسْوَرَةُ الرِّئْبالُ
4399 - Yiğitlerin kendisinden çekindiği, idmanlı/çevik biridir, / Sanki o yırtıcı bir aslandır...
أي: الأسد، إلاَّ إنَّ ابن عباس أنكرَه، وقال: لا أعرفُ القَسْوَرَةَ: الأسدَ في لغة العرب، وإنما القَسْوَرَةُ: عَصَبُ الرجال، وأنشد:
Yani arslan demektir. Ne var ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bunu kabul etmeyip: «Arap dilinde el-Kasvere'nin 'arslan' olduğunu bilmiyorum; el-Kasvere ancak erkekler topluluğudur» demiş ve şu beyti okumuştur:
٤٤٠٠ - يا بنتُ، كثوني خَيْرَةً لخَيِّرَهْ ... أخوالُها الجِنُّ وأهلُ القَسْوَرَهْ
4400 - Ey kız! Bana hayırlı bir kadından hayırlı bir kız çocuğu doğur, / Öyle ki dayıları cinler ve güçlü yiğitler topluluğu olsun.
وقيل: هم الرُّماةُ، وأنشدوا للبيد بن ربيعة:
Onların okçular olduğu da söylenmiştir; Lebîd b. Rebîa'nın şu beytini buna delil getirmişlerdir:
٤٤٠١ - إذا ما هَتَفْنا هَتْفَةً في نَدِيِّنا ... أتانا الرجالُ العانِدون القساوِرُ
4401 - Meclisimizde bir çağrıda bulunduğumuzda, / Bize inatçı, güçlü kuvvetli adamlar (veya okçular) gelir...
والجملةُ مِنْ قولِه» فَرَّتْ «يجوزُ أَنْ تكونَ صفةً ل» حُمُر «مثلَ» مُسْتَنْفرة «، وأنْ تكونَ حالاً، قاله أبو البقاء.
Cenâb-ı Hakk'ın {فَرَّتْ} “kaçan” sözünden oluşan cümlenin, tıpkı {مُسْتَنْفِرَةٌ} kelimesi gibi {حُمُرٌ} kelimesinin sıfatı olması caiz olduğu gibi, hal olması da caizdir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir.
قوله: {مُّنَشَّرَةً} : العامَّةُ على التشديد مِنْ «نَشَّره» بالتضعيف. وابن جبير «مُنْشَرَة» بالتخفيف. ونَشَر وأَنْشَرَ مثل: نَزَل وأَنْزَل. والعامَّةُ أيضاً على ضَمِّ الحاءِ مِنْ «صُحُف» ، وابن جبير على تكسينها، قال الشيخ: «والمحفوظ في الصحيفة والثوب نَشَرَ مخففاً ثلاثياً» قلت: وهذا مردودٌ بالقرآن المتواتر. وقال أبو البقاء في قراءةِ ابن جُبير: «مِنْ أَنْشَرْتُ: إمَّا بمعنى أَمَرَ بنَشْرِها مثلَ:» أَلْحَمْتُك عِرْضَ فلانٍ «، أو بمعنى مَنْشورة مثل: أَحْمَدْتُ الرجلَ أو بمعنى: أَنْشَر اللَّهُ الميِّتَ، أي: أحياه، فكأنه أحيا ما فيها بذكْرِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مُّنَشَّرَةً} “açılmış / yayılmış” sözü: Genel kıraat ehli (cumhur) şeddeli olarak {نَشَّرَ} fiilinden tef‘îl babında okumuştur. İbn Cübeyr ise şeddesiz olarak {مُنْشَرَةً} şeklinde okumuştur. {نَشَرَ} ve {أَنْشَرَ} fiilleri {نَزَلَ} ve {أَنْزَلَ} gibidir. Genel kıraat ehli ayrıca {صُحُفاً} kelimesindeki hâ harfinin dammesiyle okurken, İbn Cübeyr sükûnu ile okumuştur. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Sayfa ve elbise hakkında nakledilen, şeddesiz sülâsî olarak 'neşera' şeklindedir» demiştir. Ben derim ki: Bu görüş mütevatir Kur'an ile reddedilmiştir. Ebû'l-Bekâ, İbn Cübeyr'in kıraati hakkında şöyle demiştir: «'Enşertü' fiilindendir: Ya 'Sana falancanın ırzını [saldırman için] mubah kıldım' ifadesinde olduğu gibi 'onun yayılmasını emretti' anlamındadır, ya 'adamı övgüye değer buldum' ifadesinde olduğu gibi 'açılmış/yayılmış' (mensûre) anlamındadır ya da 'Allah ölüyü diriltti' yani diriltti anlamındadır; sanki onun zikredilmesiyle oradaki şeyleri ihya etmiş gibidir.»
قوله: {وَمَا يَذْكُرُونَ} : قرأ نافعٌ بالخطاب، وهو التفاتٌ من الغَيْبة إلى الخطاب، والباقون بالغَيْبة حَملاً على ما تقدَّم مِنْ قولِه {كُلُّ امرىء مِّنْهُمْ} [المدثر: ٥٢] ولم يُؤْثِروا الالتفاتَ، والهاءُ في «إنَّه» للقرآن أو للوعيد.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَذْكُرُونَ} “Ve öğüt almazlar” sözü: Nâfi muhatap kipiyle ({وَمَا تَذْكُرُونَ}) okumuştur ki bu, gaibden muhataba bir iltifattır (hitap yöneltmedir). Geriye kalanlar ise O'nun daha önce geçen: {كُلُّ امرىء مِّنْهُمْ} “Onlardan her biri” [Müddessir: 52] sözüne hamlederek gaib kipiyle okumuş ve iltifatı tercih etmemişlerdir. {إِنَّهُ} kelimesindeki zamir ise Kur'an'a veya tehdide aittir.
قوله: {إِلاَّ أَن يَشَآءَ} بمعنى: إلاَّ وقتَ مشيئتِه لا على أنَّ «أنْ» تنوبُ عن الزمانِ بل على حَذْفِ مضاف.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ أَن يَشَآءَ} “dilemesi müstesna” sözü: «ancak O'nun dilediği vakit» anlamındadır; bu, {أَنْ} edatının zaman yerine geçmesi sebebiyle değil, muzafın (tamlayanın) hazfedilmiş olması sebebiyledir.