Binûn

Kıyâme — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

النوادر «:» هي أَوْلاةُ «بالتاءِ غيرَ مَصْروفٍ، فعلى هذا يكونُ» أَوْلى «مبتدأً، و» لك «الخبرُ. والثاني: أَنْ يكونَ اسماً للفعل مبنياً ومعناه: وَلِيَكَ شَرٌّ بعد شَرّ، و» لك «تبيينٌ» .

en-Nevâdir'de naklettiği: gayr-ı munsarıf (tenvinsiz) olarak «Tâ» ile «hiye evlâtü» (هي أَوْلاةُ) şeklindeki kullanımı delalet eder. Buna göre «evlâ» mübtedâ (özne), «leke» ise haberdir (yüklemdir). İkincisi: [«Evlâ» lafzının] mebnî bir fiil ismi olmasıdır ve manası: 'Kötülük peşine kötülük sana yakın/layık olsun' demektir; «leke» ise tebyîn (açıklama) içindir.»

قوله: {سُدًى} : حالٌ مِنْ فاعلِ «يُتْرَكُ» ومعناه: مُهْمَلاً يقال: إبلٌ سُدَى، أي: مُهْملة. قال الشاعر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {سُدًى} “Başıboş” kavli: «Yütreku» fiilinin fâilinden [nâib-i fâilinden] hâldir. Manası: başıboş bırakılmış demektir. Nitekim 'İbilün süden' (إبلٌ سُدَى) denir ki, 'başıboş bırakılmış develer' demektir. Şair şöyle demiştir:

٤٤٢٧ - وأُقْسِمُ بالله جَهْدَ اليمينِ ... ما خَلَقَ اللَّهُ شيئاً سُدَى

4427 - Bütün gücümle Allah'a yemin ederim ki, Allah hiçbir şeyi başıboş yaratmamıştır.

أي: مُهْملاً. وأَسْدَيْتُ حاجتي، أي: ضيَّعْتُها. ومعنى «أَسْدَى إليه معروفاً» ، أي: جعله بمنزلةِ الضَّائع عند المُسْدى إليه لا يذكره ولا يَمُنُّ به عليه.

Yani: 'Başıboş/gayesiz'. «Esdeytü hâcetî» (أَسْدَيْتُ حاجتي) denir ki, 'ihtiyacımı zayi ettim/boşa çıkardım' demektir. «Esde ileyhi ma‘rûfen» (أَسْدَى إليه معروفاً) ifadesinin manası ise: [yapılan iyiliği], kendisine iyilik yapılan kimsenin yanında sanki kaybolmuş/unutulmuş bir şey mesabesinde kılması, onu hatırlatıp [o kimsenin] başına kakmamasıdır.

قوله: {أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً} : العامَّةُ على الياءِ مِنْ تحتُ في «يك» رجوعاً للإِنسان. والحسن بتاءِ الخطابِ على الالتفاتِ إليه توبيخاً له.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً} “[O,] bir nutfe (meni damlası) değil miydi?” kavli: Cumhûr kıraatinde insana raci olarak «yekü» lafzındaki [müzekkerlik] yâ'sı iledir. Hasan [el-Basrî] ise onu azarlamak amacıyla iltifat tarikiyle muhatap tâ'sı ile [elem tekü] okumuştur.

قوله: {يمنى} قرأ حفص «يُمْنى» بالياء مِنْ تحتُ، وفيه وجهان:

Cenâb-ı Hakk'ın: {يمنى} “Dökülen” kavli: Hafs, alttan iki noktalı yâ ile «yümnâ» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır:

أحدُهما: أنَّ الضميرَ عائدٌ على المنيِّ، أي: يُصَبُّ، فتكونُ الجملةُ في محلِّ جر. والثاني: أنه يعودُ للنُّطفةِ؛ لأنَّ تأنيثَها مجازيُّ، ولأنَّها في معنى الماءِ، قاله أبو البقاء، وهذا إنما يتمشَّى على قولِ ابنِ كيسان. وأمَّا النحاةُ فيجعلونه ضرورةً كقوله:

Birincisi: Zamirin 'el-meniyy' (meni) lafzına dönmesidir; yani dökülen [meni] manasındadır, bu durumda cümle cer mahallinde [sıfat] olur. İkincisi: [Zamirin] 'en-nutfe' lafzına dönmesidir; çünkü onun dişilliği mecazîdir ve 'mâ' (su) manasındadır. Bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Bu [görüş], ancak İbn Keysân'ın sözüne göre yürür. Nahivcilere gelince, şairin şu sözünde olduğu gibi bunu [şiir] zarureti sayarlar:

٤٤٢٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا أرضَ أبْقَلَ إبْقالَها

4428 - ...ne de bitkisini bitiren bir yer [gördüm].

وقرأ الباقون «تُمْنَى» بالتاءِ مِنْ فوقُ على أنَّ الضميرَ للنُّطفة. فعلى هذه القراءةِ وعلى الوجهِ المذكورِ قبلَها تكونُ الجملةُ في محلِّ نصبٍ؛ لأنها صفةٌ لمنصوبٍ. /

Diğer [kıraat imamları] ise zamirin 'en-nutfe'ye ait olması üzere üstten iki noktalı tâ ile «tümnâ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate ve bundan önce zikredilen veche göre cümle mansûb bir kelimenin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir.

قوله: {الذكر والأنثى} : يجوزُ أَنْ يكونا بَدَلَيْنِ مِنْ «الزَّوْجَيْن» ، وأَنْ يكونا منصوبَيْن بإضمارِ «أعني» على القطع، والأصلُ عَدَمُه. وقرأ العامَّةُ «الزوجَيْن» وزيدٌ بن علي «الزوجان» على لغة مَنْ يُجْري المثنى إجراءَ المقصورِ، وقد تقدَّم تحقيقُه في طه، ومَنْ تُنْسَبُ إليه هذه اللغةُ، والاستشهادُ على ذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {الذكر والأنثى} “Erkek ve dişi” kavli: Bu iki kelimenin «ez-Zevceyn» (الزَّوْجَيْن) lafzından bedel olması da, kat' (kesme) yoluyla «a'nî» (yani kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansûb olması da caizdir; asıl olan ise [hazfin] olmamasıdır. Cumhûr «ez-Zevceyni» (الزوجَيْن), Zeyd b. Alî ise tesniyeyi maksûr isim gibi iraplandıranların lügatine göre «ez-Zevcâni» (الزوجان) şeklinde okumuştur. Bunun tahkiki, bu lügatin kime nispet edildiği ve buna dair şahitler Tâhâ suresinde geçmişti.

وقرأ العامَّةُ أيضاً «بقادرٍ» اسمَ فاعلٍ مجروراً بباءٍ زائدةٍ في خبرِ «ليس» . وزيدُ بن علي «يَقْدِرُ» فعلاً مضارعاً. والعامَّةُ على

Cumhûr yine «leyse»nin haberinde zâid bâ harf-i cerriyle mecrur bir ism-i fâil olarak «bi-kâdirin» (بقادرٍ) şeklinde okumuştur. Zeyd b. Alî ise muzâri fiil olarak «yakdiru» (يَقْدِرُ) şeklinde okumuştur. Cumhûr...

نصب «يُحْيِيَ» ب «أَنْ» لأنَّ الفتحةَ خفيفةٌ على حرفِ العلةِ. وقرأ طلحةُ بن سليمان والفياض بن غزوان بسكونها: فإمَّا أَنْ يكونَ خَفَّفَ حرفَ العلةِ بحَذْفِ حركةِ الإِعرابِ، وإمَّا أَنْ يكونَ أجرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ.

...fetha illet harfine hafif geldiği için «yuhyiye» (يُحْيِيَ) kelimesini «en» (أَنْ) ile nasb üzere okumuştur. Talha b. Süleyman ve Feyyâd b. Gazvân ise [yâ'nın] sükûnu ile [«yuhyî»] okumuşlardır: Bu ya irap harekesini hazfederek illet harfini hafifletmesi sebebiyledir ya da vasl (ulama) hâlini vakıf (durma) hâli gibi değerlendirmesinden dolayıdır.

وجمهورُ الناسِ على وجوبِ فَكِّ الإِدغامِ. قال أبو البقاء: «لئلا يُجْمَعَ بين ساكنَيْن لفظاً أو تقديراً» . قلت: يعني أنَّ الحاءَ ساكنةٌ، فلو أَدْغَمْنا لسَكَنَّا الياءَ الأولى أيضاً للإِدغام فيَلْتقي ساكنان لفظاً، وهو مُتَعَذَّرُ النطقِ، فهذان ساكنان لفظاً. وأمَّا قولُه: «تقديراً» فإنَّ بعضَ الناسِ جوَّز الإِدغامَ في ذلك، وقراءتُه «أَنْ يُحِيَّ» وذلك أنه لَمَّا أراد الإِدغامَ نَقَلَ حركةَ الياءِ الأولى إلى الحاء، وأدغمها، فالتقى ساكنان: الحاءُ لأنها ساكنةٌ في التقدير قبل النقلِ إليها والياءُ؛ لأنَّ حركتَها نُقِلَتْ مِنْ عليها إلى الحاءِ، واستشهد الفراءُ لهذه القراءةِ: بقوله:

Âlimlerin cumhûru idgamın çözülmesinin (fekkinin) vacip olduğu görüşündedir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Lafzan veya takdîren iki sâkinin bir araya gelmemesi içindir.» Derim ki: Yani hâ (ح) harfi sâkindir; şayet idgam yapsaydık idgam sebebiyle birinci yâ harfini de sâkin kılardık ve lafzan iki sâkin bir araya gelirdi ki bu da telaffuzu imkânsız bir durumdur; işte bunlar lafzan iki sâkindir. Onun «takdîren» sözüne gelince; bazı kimseler bunda idgamı caiz görmüşlerdir ve kıraatleri «en yühiyye» (أَنْ يُحِيَّ) şeklindedir. Şöyle ki: İdgam yapmak istediğinde birinci yâ'nın harekesini hâ harfine nakletmiş ve onu idgam etmiştir; böylece iki sâkin bir araya gelmiştir: Hâ harfi, zira nakilden önce takdîren sâkindir; ve yâ harfi, zira harekesi kendisinden hâ harfine nakledilmiştir. Ferrâ bu kıraate şairin şu sözünü şahit getirmiştir:

٤٤٢٩ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَمْشِي لسُدَّةِ بيتها فَتُعِيُّ

4429 - ...Evine giden yolda yürür de yorulur/acze düşer.

وأمَّا أهلُ البصرةِ فلا يُدْغِمونه البتةَ، قالوا: لأنَّ حركةَ الياءِ عارضةٌ؛ إذ هي للإِعرابِ. وقال مكي: «وقد أجمعوا على عَدَمِ الإِدغامِ في حالِ الرفع. فأمَّا في حالِ النصبِ فقد أجازه الفراءُ لأجلِ تحرُّك الياء الثانيةِ، وهو لا يجوزُ عند البَصْريين؛ لأنَّ الحركةَ عارضةٌ» قلت: ادعاؤُه الإِجماعَ مردودٌ بالبيتِ الذي قَدَّمْتُ إنشاده عن الفراءِ، وهو قوله: «فَتُعِيُّ» فهذا مرفوعٌ وقد أُدْغِمَ. ولا يَبْعُدُ ذلك؛ لأنَّه لَمَّا أُدْغِم ظهرَتْ تلك الحركةُ لسكونِ ما قبل الياءِ بالإِدغام.

Basralılar ise bunu asla idgam etmezler ve şöyle derler: Çünkü yâ harfinin harekesi ârızîdir (geçicidir); zira o irap içindir. Mekkî şöyle demiştir: «Ref hâlinde idgamın yapılmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Nasb hâline gelince; ikinci yâ'nın harekeli olması sebebiyle Ferrâ buna cevaz vermiştir; Basralılara göre ise hareke ârızî olduğu için bu caiz değildir.» Derim ki: Onun icmâ iddiası, Ferrâ'dan naklen az önce okuduğum beyitte geçen «fetu‘iyyu» (فَتُعِيُّ) kavli ile reddedilir; zira bu merfûdur ve idgam edilmiştir. Bu [görüş] uzak da değildir; çünkü idgam edildiğinde, idgam sebebiyle yâ'dan önceki harfin sâkin olmasından dolayı o hareke açığa çıkmıştır.