والعامَّةُ على فتحِ الثاءِ مِنْ» ثَمَّ «كما تقدَّم. وقرأ حميد الأعرج بضمِّها على أنَّها العاطَفَةُ، وتكونُ قد عَطَفَتْ» رأَيْتَ «الثاني على الأول، ويكون فعلُ الجوابِ محذوفاً، ويكونُ فعلُ الجوابِ المحذوفِ هو الناصبَ لقولِه:» نعيماً «، والتقدير: وإذا صَدَرَ منك رؤيةٌ، ثم صَدَرَتْ رؤيةٌ/ أخرى رَأَيْتَ نعيماً ومُلْكاً. فَرَأَيْتَ هذا هو الجوابُ.
Cumhur, daha önce geçtiği üzere «ثَمَّ» (semme) kelimesinin se (ث) harfinin fethasıyla okumuştur. Humeyd el-A'rec ise atıf harfi kabul ederek damme ile («ثُمَّ» / sümme şeklinde) okumuştur. Bu durumda ikinci «رَأَيْتَ» fiilini birinciye atfetmiş olur, cevap fiili ise mahzuf kalır; mahzuf cevap fiili de «نعيماً» lafzını nasbeden amil olur. Takdiri şöyledir: 'Senden bir görme sadır olduğunda, sonra başka bir görme daha sadır olduğunda bir nimet ve büyük bir mülk görürsün.' İşte buradaki «رَأَيْتَ» [fiili] cevaptır.
قوله: {عَالِيَهُمْ} : قرأ نافعٌ وحمزةٌ بسكونِ الياءِ وكسرِ الهاء، والباقون بفتح الياءِ وضَمِّ الهاء. لَمَّا سَكَنَتِ الياءُ كُسِرَتْ الهاءُ، ولَمَّا تَحَرَّكَتْ ضُمَّت على ما تَقَرَّرَ في هاءِ الكنايةِ أولَ هذا الموضوعِ. فإمَّا قراءةُ نافعٍ وحمزةَ ففيها أوجهٌ، أظهرُها: أَنْ تكونَ خبراً مقدَّماً. و «ثيابُ» مبتدأٌ مؤخرٌ، والثاني: أنَّ «عالِيْهم» مبتدأ و «ثيابُ» مرفوعٌ على جهةِ الفاعلية، وإنْ لم يعتمد الوصفُ، وهذا قولُ الأخفشِ.
Yüce Allah'ın: {عَالِيَهُمْ} “Üzerlerinde...” kavli: Nâfi' ve Hamza, yâ (ي) harfinin sükûnu ve he (هـ) harfinin kesresiyle («عَالِيهِمْ») okumuşlar; diğer kıraat imamları ise yâ'nın fethası ve he'nin dammesiyle («عَالِيَهُمْ») okumuşlardır. Yâ sakin olduğunda he kesrelenmiş, harekeli olduğunda ise bu konunun başında kinaye zamiri olan he (هـ) hakkında yerleşen kural gereğince dammelenmiştir. Nâfi' ve Hamza'nın kıraatine gelince, bunda birkaç vecih vardır; en açığı: [«عَالِيهِمْ» ifadesinin] öne geçmiş haber (mukaddem haber), «ثيابُ» kelimesinin ise sonraya bırakılmış mübteda (muahhar mübteda) olmasıdır. İkincisi: «عَالِيهِمْ» kelimesinin mübteda, «ثيابُ» kelimesinin ise vasıf (sıfat/ismi fâil) bir şeye dayanmasa bile fâil olarak merfû olmasıdır; bu da el-Ahfeş'in görüşüdür.
والثالث: أنَّ «عالِيْهم» منصوبٌ، وإنما سُكِّن تخفيفاً، قاله أبو البقاء. وإذا كان منصوباً فسيأتي فيه أوجهٌ، وهي وارِدَة هنا؛ إلاَّ أنَّ تقديرَ الفتحةِ من المنقوصِ لا يجوزُ إلاَّ في ضرورةٍ أو شذوذٍ، وهذه القراءةُ متواترةٌ فلا ينبغي أَنْ يُقالَ به فيها.
Üçüncüsü: «عالِيْهم» lafzının mansub olduğu, sadece tahfif (kolaylık) olsun diye sükûnla okunduğudur; bunu Ebu'l-Bekā söylemiştir. Şayet mansub kabul edilirse, hakkında gelecek olan vecihler burada da geçerli olur; ne var ki menkus isimde fethanın takdir edilmesi ancak şiir zarureti veya şâz kıraatte caizdir; bu kıraat ise mütevatirdir, dolayısıyla onun hakkında böyle bir iddia öne sürülmemelidir.
وأمَّا قراءةُ مَنْ نَصَبَ ففيه أوجهٌ، أحدُها: أنَّه ظرفٌ خبراً مقدماً، و «ثيابُ» مبتدأٌ مؤخرٌ كأنه قيل: فوقَهم ثيابُ. قال أبو البقاء: «لأنَّ عالِيَهم بمعنى فَوْقَهم. وقال ابن عطية:» ويجوز في النصبِ أَنْ تكونَ على الظرف لأنَّه بمعنى فوقهم «. قال الشيخ:» وعالٍ وعالية اسمُ فاعلٍ، فيحتاج في [إثبات] كونِهما ظرفَيْن إلى أَنْ يكونَ منقولاً مِنْ كلامِ العرب: عالِيَك أو عاليتُك ثوبُ «. قلت: قد وَرَدَتْ ألفاظٌ مِنْ صيغةِ أسماءِ الفاعِلِيْن ظروفاً نحو: خارجَ الدار وداخلَها وباطنَها وظاهرَها. تقول: جلَسْتُ خارج الدارِ، وكذلك البواقي فكذلك هذا.
Fetha ile nasb okuyanların kıraatine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mukaddem haber olan bir zarf olması, «ثيابُ» kelimesinin ise muahhar mübteda olmasıdır; sanki 'üzerlerinde elbiseler vardır' (fevkahum siyâbun) denmiş gibidir. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Çünkü 'âliyehüm', 'fevkahum' (üzerlerinde) manasındadır.» İbn Atıyye de şöyle demiştir: «Nasb durumunda zarf olması caizdir; çünkü 'fevkahum' manasındadır.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Âlin (عالٍ) ve âliyetün (عالية) ismi fâildir; bunların zarf olduklarını [ispat etmek] için Arap kelamından 'âliyeke sevbün' veya 'âliyeteke sevbün' şeklinde nakledilmiş olması gerekir.» Derim ki: İsmi fâil kalıbından gelip zarf olarak kullanılan lafızlar mevcuttur; nitekim 'hârice'd-dâr' (evin dışı), 'dâhilehâ' (içi), 'bâtınehâ' (iç yüzü) ve 'zâhirehâ' (dış yüzü) böyledir. 'Evin dışında oturdum' (celestü hârice'd-dâr) dersin, diğerleri de böyledir; binaenaleyh bu [kullanım] da öyledir.
الثاني: أنَّه حالٌ من الضمير في {عَلَيْهِمْ} [الإِنسان: ١٩] . الثالث: أنه حالٌ مِنْ مفعولِ {حَسِبْتَهُمْ} [الإِنسان: ١٩] . الرابع: أنه حالٌ مِنْ مضافٍ مقدرٍ، أي: رَأَيْتَ أهلَ نعيم ومُلكٍ كبير عالَيهم. ف» عاليَهم «حالٌ مِنْ» أهل «المقدرِ. ذكرَ هذه الأجهَ الثلاثةَ الزمخشريُّ فإنه قال:» وعاليَهم بالنصبِ على أنَّه حالٌ من
İkincisi: {عَلَيْهِمْ} “onların çevresinde...” [İnsân 19] kavlindeki zamirden hâl olmasıdır. Üçüncüsü: {حَسِبْتَهُمْ} “onları sanırsın” [İnsân 19] kavlinin mef'ûlünden hâl olmasıdır. Dördüncüsü: Takdir edilen bir muzâftan hâl olmasıdır; yani: 'Nimet ve büyük bir mülk ehlini onların üzerinde [elbiseler] olduğu halde gördün' (re'eyte ehle naîmin ve mülkin kebîrin 'âliyehüm) takdirindedir. Bu durumda «عاليَهم», takdir edilen «أهل» (ehil) kelimesinden hâldir. ez-Zemahşerî bu üç vechi zikrederek şöyle demiştir: «'Âliyehüm' kelimesi nasb ile,
الضميرِ في «يَطوف عليهم» أو في «حَسِبْتَهم» ، أي: يطوفُ عليهم وِلْدانٌ عالياً للمَطوفِ عليهم ثيابٌ، أو حَسِبْتَهم لؤلؤاً عاليَهم ثيابٌ. ويجوزُ أَنْ يراد: [رأيت] أهلَ نعيم «. قال الشيخ:» أمَّأ أَنْ يكونَ حالاً من الضمير في «حَسِبْتَهم» فإنه لا يعني إلاَّ ضمير المفعول، وهو لا يعودُ إلاَّ على «وِلدانٌ» ولذلك قدَّر «عاليَهم» بقوله: «عالياً لهم» ، أي: للوِلْدان. وهذا لا يَصْلُحُ؛ لأنَّ الضمائر الآتية بعد ذلك تَدُلُّ على أنها للمَطوفِ عليهم مِنْ قوله: «وحُلُّوا» و «سَقاهم» و {إِنَّ هذا كَانَ لَكُمْ جَزَآءً} وفَكُّ الضمائر وَجَعْلُ هذا لذا، وهذا لذا، مع عدمِ الاحتياجِ والاضطرارِ إلى ذلك، لا يجوزُ. وأمَّا جَعْلُه حالاً مِنْ محذوفٍ وتقديرُه: أهلَ نعيم فلا حاجةَ إلى ادِّعاء الحَذْفِ مع صحةِ الكلامِ وبراعتِه دونَ تقديرِ ذلك المحذوفِ «.
«يَطوف عليهم» [İnsân 19] veya «حَسِبْتَهم» [İnsân 19] ifadesindeki zamirden hâldir; yani: 'Kendilerine hizmet edilenlerin üzerinde elbiseler olduğu halde çevrelerinde hizmetçiler dolaşır' yahut 'üzerlerinde elbiseler olduğu halde sen onları inci sanırsın' demektir. [Gördün] nimet ehlini... şeklinde murad edilmiş olması da caizdir.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'حَسِبْتَهم' kavlindeki zamirden hâl olmasına gelince, bu ancak mef'ûl zamiri anlamına gelebilir ki o da sadece 'vildân' (hizmetçiler) kelimesine döner; nitekim o da bu yüzden 'âliyehüm' lafzını 'âliyen lehüm' (onların üzerinde) yani hizmetçilerin üzerinde şeklinde takdir etmiştir. Fakat bu uygun değildir; çünkü bundan sonra gelen zamirler; «وحُلُّوا» (ve süslenirler), «سَقاهم» (ve onlara içirdi) ve {إِنَّ هذا كَانَ لَكُمْ جَزَآءً} “Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır” kavillerinden de anlaşılacağı üzere kendilerine hizmet edilen kimselere (cennetliklere) aittir. Bir ihtiyaç ve zaruret bulunmadığı halde zamirleri birbirinden koparıp birini şuna, diğerini buna hamletmek caiz değildir. Mahzuftan hâl kılınıp 'nimet ehli' şeklinde takdir edilmesine gelince; söz konusu mahzuf takdir edilmeksizin sözün sahih ve belig olduğu ortadayken hazif iddiasında bulunmaya hiçbir gerek yoktur.»
قلت: جَعْلُ أحَدِ الضمائر لشيءٍ والآخرِ لشيءٍ آخرَ لا يمنعُ صحةَ ذلك مع ما يميِّزُ عَوْدَ كلِّ واحدٍ إلى ما يليقُ به، وكذلك تقديرُ المحذوفِ غيرُ ممنوعٍ أيضاً، وإنْ كان الأحسنُ أَنْ تتفقَ الضمائرُ، وأن لا يُقَدَّرَ محذوفٌ، والزمخشريُّ إنما ذَكَرَ ذلك على سبيل التجويزِ، لا على أنَّه أَوْلى أو مساوٍ، فَيُرَدُّ عليه بما ذكره.
Derim ki: Zamirlerin her birinin uygun olduğu yere dönüşünü ayırt eden bir karine bulunduğunda, zamirlerden birini bir şeye, diğerini başka bir şeye hamletmek cümlenin sıhhatine engel teşkil etmez; aynı şekilde her ne kadar zamirlerin uyumlu olması ve mahzuf takdir edilmemesi daha evla olsa da, mahzuf takdir etmek de yasak değildir. ez-Zemahşerî bunu daha evla veya eşit bir vecih olarak değil, sadece bir cevaz yolu olarak zikretmiştir; dolayısıyla onun bu zikrettikleriyle reddedilmesi gerekmez.
الخامس: أنه حالٌ مِنْ مفعول «لَقَّاهم» . السادس: أنه حال مِنْ مفعول «جَزاهُمْ» ذكرهما مكي. وعلى هذه الأوجهِ التي انتصبَ فيها على الحالِ يرتفعُ به «ثيابُ» على الفاعلية، ولا تَضُرُّ إضافتُه إلى معرفةٍ في
Beşincisi: «لَقَّاهم» [İnsân 11] fiilinin mef'ûlünden hâl olmasıdır. Altıncısı: «جَزاهُمْ» [İnsân 12] fiilinin mef'ûlünden hâl olmasıdır; bu ikisini Mekkî zikretmiştir. Hâl olarak mansub olduğu bu vecihlere göre «ثيابُ» lafzı onunla fâil olarak merfû olur. Marifeye muzaf olması da,
وقوعِه حالاً؛ لأنَّ الإِضافةَ لفظيةٌ، كقولِه تعالى: {عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤] [وقولِه:]
hâl olarak vaki olmasına engel teşkil etmez; çünkü izafet lafzîdir; tıpkı Yüce Allah'ın: {عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} “bize yağmur getirecek bir buluttur” [Ahkāf 24] kavli ve şu beyitte olduğu gibi:
٤٤٥٢ - يا رُبَّ غابِطِنا. . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4452- Yâ rubbe gābitınâ... / ...
ولم يؤنَّثْ «عالياً» لأنَّ مرفوعَه غير حقيقيِّ التأنيثِ. السابع: أَنْ ينتصِبَ «عاليَهم» على الظرفيةِ، ويرتفع «ثيابُ» به على جهة الفاعلية. وهذا ماشٍ على قولِ الأخفش والكوفيين حيث يُعملون الظرفَ وعديلَه وإنْ لم يَعْتمد، كما تقدَّم ذلك في الوصفِ. وإذا رُفعَ «عاليَهم» بالابتداء و «ثيابُ» على أنه فاعلٌ به كان مفرداً على بابِه لوقوعِه موقعَ الفعلِ، وإذا جُعل خبراً مقدَّماً كان مفرداً مُراداً به الجمعُ، فيكونُ كقولِه تعالى: {فَقُطِعَ دَابِرُ القوم} [الأنعام: ٤٥] ، أي: أدبار، قاله مكي.
«عالياً» kelimesi müennes yapılmamıştır; çünkü onun ref ettiği fâil hakiki müennes değildir. Yedincisi: «عاليَهم» kelimesinin zarfiyyet üzere mansub olması, «ثيابُ» kelimesinin ise onunla fâil olarak merfû olmasıdır. Bu görüş, vasıfta daha önce geçtiği üzere, bir şeye dayanmasa bile zarfı ve dengini amil kabul eden el-Ahfeş ve Kûfelilerin kavline uygundur. «عاليَهم» mübteda olarak merfû kılınıp «ثيابُ» kelimesi de onun fâili kılındığında, fiil makamına geçtiği için aslı üzere müfred kalmış olur; şayet öne geçmiş haber (mukaddem haber) kılınırsa, kendisiyle çoğul kastedilmiş bir müfred olur ve tıpkı Yüce Allah'ın: {فَقُطِعَ دَابِرُ القوم} “Böylece o kavmin arkası kesildi” [En'âm 45] kavli (yani arkaları/kökleri) gibi olur; bunu Mekkî söylemiştir.
وقرأ ابن مسعود وزيد بن علي «عاليتُهم» مؤنثاً بالتاء مرفوعاً. والأعمش وأبان عن عاصم كذلك، إلاَّ أنه منصوبٌ، وقد عَرَفْتَ الرفعَ والنصبَ ممَّا تقدَّم، فلا حاجةَ لإِعادتهما. وقرأَتْ عائشة ﵂ «عَلِيَتْهم» فعلاً ماضياً متصلاً بتاء التأنيث الساكنة، و «ثيابُ» فاعلٌ به، وهي مقوِّيَةٌ للأوجه المذكورة في رفع «ثياب» بالصفةِ في قراءة الباقين كما تقدَّم تفصيلُه.
İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Ali, tâ (ت) ile müennes ve merfû olarak «عاليتُهم» şeklinde okumuşlardır. el-A'meş ve Âsım'dan rivayetle Ebân da aynı şekilde okumuş, ancak mansub («عاليتَهم») kılmışlardır; ref ve nasb durumlarının [açıklamasını] daha önce öğrenmiştin, bu yüzden onları tekrarlamaya gerek yoktur. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ ise sakin te'nîs tâ'sına bitişen mazi bir fiil olarak «عَلِيَتْهم» şeklinde okumuştur; «ثيابُ» kelimesi de onun fâilidir. Bu kıraat, diğer kıraat imamlarının kıraatinde «ثياب» lafzının sıfat (ismi fâil) ile ref edilmesine dair daha önce tafsilatı geçen vecihleri kuvvetlendirmektedir.
وقرأ ابنُ سيرين ومجاهد وأبو حيوة وابن أبي عبلة وخلائق «عليهم» ، جارَّاً ومجروراً، وإعرابُه كإعرابِ «عاليَهم» ظرفاً في جوازِ كونِه خبراً مقدَّماً، أو حالاً ممَّا تقدَّم، وارتفاعُ «ثيابُ» به على التفصيلِ المذكورِ آنفاً.
İbn Sîrîn, Mücâhid, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve pek çok kişi câr-mecrûr olarak «عليهم» şeklinde okumuşlardır. Bunun irabı, zarf olan «عاليَهم» lafzının irabı gibidir; öne geçmiş haber (mukaddem haber) olması veya daha önce geçenlerden hâl olması caizdir ve «ثيابُ» kelimesinin onunla merfû olması az önce zikredilen tafsilata göredir.
وقرأ العامَّةُ/ «ثيابُ سُنْدُسٍ» بإضافةِ الثيابِ لِما بعدها. وأبو حيوةَ وابنُ أبي عبلةَ «ثيابٌ» منونةً «سُندُسٌ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ» برفعِ الجميعِ، ف «سندسٌ» نعتٌ ل «ثيابٌ» لأنَّ السُّنْدسَ نوعٌ، و «خُضْرٌ» نعتٌ ل «سندس» ؛ إذ السندسُ يكونُ أخضرَ وغيرَ أخضرَ، كما أنَّ الثيابَ يكونُ سُنْدُساً وغيرَه. و «إستبرقٌ» نَسَقٌ على ما قبلَه، أي: وثياب استبرق.
Cumhur, «ثياب» kelimesini kendisinden sonrakine muzâf kılarak «ثيابُ سُنْدُسٍ» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise «ثيابٌ» kelimesini tenvinli olarak hepsinin ref'iyle «ثيابٌ سُندُسٌ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ» şeklinde okumuşlardır; buna göre «سندسٌ», «ثيابٌ» kelimesinin nâtıdır (sıfatıdır); zira sündüs bir türdür. «خُضْرٌ» ise «سندس» kelimesinin nâtıdır; çünkü tıpkı elbiselerin sündüs veya başka kumaştan olabileceği gibi, sündüs de yeşil veya yeşilden başka renkte olabilir. «إستبرقٌ» ise kendisinden öncekine matuftur; yani: 've kalın ipek elbiseler' (ve siyâbu istebrak) demektir.
واعلَمْ أنَّ القرَّاءَ السبعةَ في «خُضْر وإستبرق» على أربع مراتبَ، الأولى: رَفْعُهما، لنافعٍ وحفصٍ فقط. الثانية: خَفْضُهما، للأخوَيْن فقط.
Bil ki yedi kıraat imamı «خُضْر وإستبرق» lafızlarında dört mertebededir (gruptadır): Birincisi: Her ikisinin de ref'iyle okumaktır ki bu yalnızca Nâfi' ve Hafs'a aittir. İkincisi: Her ikisinin de cerriyledir ki bu sadece iki kardeşe (Hamza ve el-Kisâî'ye) aittir.
الثالثة: رَفْعُ الأولِ وخفضُ الثاني لأبي عمروٍ وابنِ عامرٍ فقط. الرابعةُ عكسُ الثالثةِ، لابنِ كثيرٍ وأبي بكرٍ فقط. فأمَّا القراءةُ الأولى: فإنَّ رَفْعَ «خُضْرٌ» على النعتِ ل ثياب، ورَفْعَ «إستبرقٌ» نَسَقاً على الثياب، ولكن على حَذْفِ مضافٍ، أي: وثيابُ إستبرقٍ. ومثلُه: «على زيدٍ ثوبُ خَزٍّ وكتَّانٌ» أي: وثوبُ كُتَّانٍ. وأمَّا القراءةُ الثانية فيكونُ جَرُّ «خُضْرٍ» على النعتِ لسُنْدسٍ. ثم اسْتُشْكِل على هذا وَصْفُ المفردِ بالجمعِ فقال
Üçüncüsü: Birincisinin ref'i ve ikincisinin cerriyledir («خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٍ») ki bu yalnızca Ebû Amr ve İbn Âmir'e aittir. Dördüncüsü: Üçüncünün aksinedir («خُضْرٍ وَإِسْتَبْرَقٌ») ki bu sadece İbn Kesîr ve Ebû Bekr'e aittir. Birinci kıraate gelince: «خُضْرٌ» kelimesinin ref'i «ثياب» kelimesine sıfat olmasından, «إستبرقٌ» kelimesinin ref'i ise muzaf hazfiyle «ثياب» üzerine matuf olmasındandır; yani: 've kalın ipek elbiseler' (ve siyâbu istebrakın) demektir. Bunun benzeri: 'Zeyd'in üzerinde ipek elbise ve keten [elbise] vardır' (alâ Zeydin sevbu hazzin ve kettânun - yani: ve sevbu kettânin) sözüdür. İkinci kıraate gelince: «خُضْرٍ» kelimesinin cerri «سُنْدسٍ» kelimesine sıfat olmasındandır. Ardından bu kıraat hakkında müfredin cemi ile nitelenmesi müşkül görülmüş ve şöyle denilmiştir:
مكي: «هو اسمٌ للجمع. وقيل: هو جمعُ سُنْدُسَة» كتَمْر وتَمْرة، واسمُ الجنسِ وَصْفُه بالجمع سائغٌ فصيحٌ. قال تعالى: {وَيُنْشِىءُ السحاب الثقال} [الرعد: ١٢] . وإذا كانوا قد وَصَفوا المفردَ المُحَلَّى لكونِه مُراداً به الجنسُ بالجمعِ في قولِهم: «أَهْلَكَ الناسَ الدِّينارُ الحُمْرُ والدِّرْهَمُ البيضُ» ، وفي التنزيل: {أَوِ الطفل الذين} [النور: ٣١] فَلأَنْ يُوْجَدَ ذلك في أسماءِ الجموعِ أو أسماءِ الأجناسِ الفارقِ بينها وبين واحدِها تاءُ التأنيثِ بطريقِ الأَوْلى. وجَرُّ «إستبرق» نَسَقاً على «سندسٍ» لأنَّ المعنى: ثيابٌ مِنْ سُندسٍ وثيابٌ مِنْ إستبرق.
Mekkî şöyle demiştir: «O, ismi cemidir. 'Temr' (hurma) ve 'temre' (bir tek hurma) gibi 'sündüseh' kelimesinin cemisi olduğu da söylenmiştir; cins isminin cemi ile nitelenmesi caiz ve fasih bir kullanımdır. Nitekim Yüce Allah: {وَيُنْشِىءُ السحاب الثقال} “Ve ağır bulutları meydana getirir” [Ra'd 12] buyurmuştur. Araplar, 'İnsanları kırmızı dinarlar ve beyaz dirhemler helak etti' (ehleke'n-nâse ed-dînâru'l-humru ve'd-dirhemu'l-bîdu) sözlerinde ve Kur'an-ı Kerim'deki: {أَوِ الطفل الذين} “yahut henüz çocuk olanlar” [Nûr 31] kavlinde olduğu gibi, cins kastedildiği için elif-lâmlı müfredi cemi ile nitelemişlerse, bunun ismi cemilerde veya tekili ile arası te'nîs tâ'sı ile ayrılan cins isimlerinde bulunması evleviyetle geçerlidir.» «إستبرق» kelimesinin cerri ise «سندسٍ» üzerine matuf olmasındandır; zira mana: 'İnce ipekten elbiseler ve kalın ipekten elbiseler' demektir.
وأمَّا القراءةُ الثالثةُ فرَفْعُ «خُضْرٌ» نعتاً ل «ثيابٌ» وجَرُّ «إستبرقٍ» نَسَقاً على «سُنْدُسٍ» ، أي: ثيابٌ خضرٌ مِنْ سُندسٍ ومِنْ إستبرقٍ، فعلى هذا يكون الإِستبرقُ أيضاً أخضرَ.
Üçüncü kıraate gelince: «خُضْرٌ» lafzının ref'i «ثيابٌ» kelimesine sıfat olmasından, «إستبرقٍ» lafzının cerri ise «سُنْدُسٍ» üzerine matuf olmasındandır; yani: 'İnce ipekten ve kalın ipekten yeşil elbiseler' demektir; binaenaleyh buna göre kalın ipek (istebrak) de yeşil renktedir.
وأمَّا القراءةُ الرابعة فجَرُّ «خُضْرٍ» على أنه نعتٌ لسُنْدس، ورَفْعُ «إستبرقٌ» على النَّسَقِ على «ثياب» بحَذْفِ مضافٍ، أي: وثيابُ إستبرق. وتقدَّم الكلامُ على مادةِ السُّنْدُس والإِستبرق وما قيل فيهما في سورة الكهف.
Dördüncü kıraate gelince: «خُضْرٍ» lafzının cerri «سُنْدس» kelimesine sıfat olmasından, «إستبرقٌ» lafzının ref'i ise muzaf hazfiyle «ثياب» üzerine matuf olmasındandır; yani: 've kalın ipek elbiseler' demektir. Sündüs ve istebrak kelimelerinin kökeni ve bunlar hakkında söylenenlere dair açıklamalar Kehf Suresi'nde geçmişti.
وقرأ ابنُ مُحيصنٍ «وإستبرقَ» بفتحِ القافِ. ثم اضطرب النَّقْلُ عنه في الهمزة: فبعضُهم يَنْقُل عنه أنه قَطَعها، وبعضهم ينقُلُ عنه أنه وَصَلَها.
İbn Muhaysın kâf (ق) harfinin fethasıyla «وإستبرقَ» şeklinde okumuştur. Ardından hemzesi hususunda ondan gelen rivayetler muhtelif olmuştur: Bazıları onun hemzeyi kat' ile (okuyarak) okuduğunu, bazıları ise vasl ile (geçerek) okuduğunu nakletmiştir.
فقال الزمخشري: «وقُرِىءَ» وإسْتبرقَ «نصباً في موضعِ الجرِّ على مَنْعِ الصرفِ؛ لأنَّه أعجميٌّ وهو غَلَطٌ؛ لأنَّه نكرةٌ يَدْخُلُهُ حرفُ التعريف. تقول:» الإِستبرق «إلاَّ أَنْ يَزْعُمَ ابن مُحيصن أنه يُجْعَلُ عَلَماً لهذا الضَّرْبِ من الثيابِ. وقُرِىءَ» واستبرقَ «بوصْل الهمزةِ والفتح، على أنَّه مُسَمَّى باسْتَفْعل من البَريق، ليس بصحيحٍ أيضاً؛ لأنَّه مُعَرَّب مشهورٌ تعريبُه، وأنَّ أصلَه اسْتَبْرَه. وقال الشيخ:» ودلَّ قولُه «إلاَّ أَنْ يزعمَ ابنُ محيصن» وقولُه بعدُ: «وقُرىء» واسْتبرق «بوَصْلِ الألفِ والفتح أنَّ قراءةَ ابنِ محيصن هي بقَطْعِ الهمزةِ مع فتحِ القافِ. والمنقولُ عنه في كتبِ القراءاتِ أنَّه قرأ بوَصْل الألفِ وفتح القافِ» . قلت: قد سَبَقَ الزمخشريُّ إلى هذا مكيٌّ فقال: «وقد قرأ ابنُ محيصن بغيرِ صَرْفٍ، وهو وهمٌ إنْ جعلَه اسماً لأنه نكرةٌ منصرفةٌ. وقيل: بل جَعَله فعلاً ماضياً مِنْ بَرِقَ فهو جائزٌ في اللفظِ، بعيدٌ في المعنى.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Gayr-i munsarif olduğu için cer mahallinde fetha ile «وإسْتبرقَ» şeklinde de okunmuştur; çünkü o yabancı kökenli (a'cemî) bir kelimedir; ne var ki bu yanlıştır, zira o belirlilik takısı alan bir nekredir. 'el-İstebrak' dersin; meğerki İbn Muhaysın bunun bu elbise türü için özel isim (alem) kılındığını iddia etmiş olsun. Hemzenin vaslı ve [kāf'ın] fethasıyla «واستبرقَ» şeklinde de okunmuştur; bu da 'el-berîk' (parıltı) kökünden 'istef'ale' kalıbında adlandırılmış bir kelime olduğu kabulüne dayanır ki bu da doğru değildir; zira o meşhur bir muarreb (Arapçalaşmış) kelimedir ve aslı 'istebreh'tir.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'İbn Muhaysın iddia etmiş olsun meğerki...' sözü ve ardından gelen 'Hemzenin vaslı ve fetha ile «واستبرق» şeklinde de okunmuştur' ifadesi, İbn Muhaysın'ın kıraatinin hemzenin kat'ı ve kāf harfinin fethasıyla olduğuna delalet eder. Hâlbuki kıraat kitaplarında ondan nakledilen, elifin vaslı ve kāf'ın fethasıyla okuduğudur.» Derim ki: Mekkî bu hususta ez-Zemahşerî'den önce davranarak şöyle demiştir: «İbn Muhaysın gayr-i munsarif olarak okumuştur; şayet bunu bir isim kıldıysa bu bir vehimdir (hatadır), zira munsarif bir nekredir. 'Beriqa' (parladı) fiilinden mazi bir fiil kıldığı da söylenmiştir ki bu lafzen caiz, mana bakımından ise uzaktır.
وقيل: إنَّه في الأصلِ فعلٌ ماضٍ على اسْتَفْعل مِنْ بَرِقَ، فهو عربيٌّ من البريق، لمَّا سُمِّي به قُطِعَتْ ألفُه؛ لأنه ليس مِنْ أصلِ الأسماءِ أَنْ يدخلَها ألفُ الوصلِ، وإنما دَخَلَتْ في أسماءٍ معتلةٍ مُغَيَّرَةٍ عن أصلِها معدودةٍ لا يُقاسُ عليها «انتهى. فدلَّ قولُه:» قُطِعَتْ ألفُه «/ إلى آخرِه أنه قرأ بقطعِ الهمزةِ وفتحِ القافِ. ودلَّ قولُه أولاً:» وقيل: بل جعله فعلاً ماضياً مِنْ بَرِقَ «أنه قرأ بوَصْلِ الألفِ؛ لأنَّه لا يُتَصَوَّرُ أَنْ يُحْكَمَ عليه بالفعليةِ غيرَ منقولٍ إلى الأسماءِ، وبتَرْكِ ألفِه ألفَ قطع البتةَ، فهذا جَهْلٌ باللغةِ، فيكونُ قد رُوِي عنه قراءتان: قَطْعُ الألفِ ووَصْلُها. فظهر أنَّ الزمخشريَّ لم ينفَرِدْ بالنقل عن ابنِ محصين بقَطْع الهمزة.
Şöyle de denilmiştir: O aslında 'beriqa' kökünden 'istef'ale' vezninde mazi bir fiildir; dolayısıyla parıltı (el-berîk) kökünden gelen Arapça bir kelimedir; onunla isim verildiğinde elifi kat' edilmiştir (kesin hemzeye dönüştürülmüştür); çünkü isimlerin aslında vasl elifinin girmesi yoktur, vasl elifi ancak illetli, aslından değiştirilmiş ve kıyasa tabi tutulmayan sayılı isimlere girmiştir.» Mekkî'nin sözü burada bitti. Onun «elifi kat' edilmiştir...» sözü, İbn Muhaysın'ın hemzenin kat'ı ve kāf harfinin fethasıyla okuduğuna delalet eder. Başta geçen «Şöyle de denilmiştir: Bilakis o bunu 'beriqa' fiilinden mazi bir fiil kılmıştır» sözü ise elifin vaslıyla okuduğuna delalet eder; çünkü isimlere nakledilmeksizin doğrudan fiil olduğuna hükmedilip de elifinin kat' hemzesi olarak bırakılması kesinlikle tasavvur edilemez, zira bu dilde bir cehalet olurdu. Dolayısıyla ondan iki kıraat rivayet edilmiş olmaktadır: Elifin kat'ı ve vaslı. Böylece ez-Zemahşerî'nin İbn Muhaysın'dan hemzenin kat'ı rivayetinde tek kalmadığı anlaşılmış oldu.
وقال أبو حاتم في قراءة ابن محيصن:» لا يجوز. والصوابُ أنه اسمُ جنسٍ لا ينبغي أَنْ يَحْمِلَ ضميراً، ويؤيِّد ذلك دخولُ المعرفةِ عليه. والثوابُ قَطْعُ الألفِ وإجراؤُه على قراءةِ الجماعةِ «. قال الشيخ:» ونقولُ: إنَّ ابن محيصن قارىءٌ جليلٌ مشهورٌ بمعرفةِ العربيةِ، وقد أَخَذَ عن أكابرِ العلماءِ فيُتَطَلَّبُ لقراءته وَجْهٌ، وذلك أنه يَجْعَلُ استفعل من البريق تقول: بَرِقَ واسْتَبْرَق كعَجِبَ واستعجب، ولمَّا كان قولُه: «خُضْر» يدل على الخُضْرة، وهي لَوْنُ ذلك السُّنْدُسِ، وكانت الخُضْرَةُ مِمَّا يكونُ فيها لشدتها دُهْمة وغَبَش أخبرَ أنَّ في ذلك بَريقاً وحُسْناً يُزيل غُبْشَتَه فاستبرق فعلٌ ماضٍ، والضميرُ فيه عائدٌ على السندسِ، أو على الأخضرِ الدالِّ عليه «خُضْر» . وهذا التخريجُ أَوْلَى مِنْ تَلْحين مَنْ يعرِفُ العربية وتوهيمِ ضابطٍ ثقةٍ «. قلت: هذا هو الذي ذكره مكيٌّ كما حَكَيْتُه عنه، وهذه القراءةُ قد تقدَّمَتْ في سورة الكهف، وإنما أَعَدْتُ ذلك لزيادةِ هذه الفائدةِ.
Ebû Hâtim, İbn Muhaysın'ın kıraati hakkında şöyle demiştir: «Caiz değildir. Doğrusu onun zamir taşımaması gereken bir cins ismi olduğudur; belirlilik takısının ona dahil olması da bunu destekler. Doğru olan elifin kat'ı ve cemaatin kıraatine göre okunmasıdır.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Biz de deriz ki: İbn Muhaysın, Arap dilini bilmesiyle meşhur celil bir kurradır; ilmi büyük âlimlerden almıştır, dolayısıyla onun kıraati için makul bir vecih aranmalıdır. Bu vecih de onun kelimeyi 'el-berîk' (parıltı) kökünden 'istef'ale' kalıbı kılmasıdır; 'acebe' ve 'ista'cebe' dendiği gibi 'berika' ve 'istebraka' dersin. Yüce Allah'ın «خُضْر» kavli yeşilliğe, yani o sündüsün rengine delalet edip aşırı yeşillik de karartı ve bulanıklık barındıran bir özellik taşıdığından; onda bu bulanıklığı gideren bir parıltı ve güzellik bulunduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla 'istebraka' mazi bir fiildir, içindeki zamir de sündüse veya «خُضْر» lafzının delalet ettiği yeşile dönmektedir. Bu tahrîc, Arapçayı bilen birini hatalı saymaktan ve güvenilir, zâbıt bir âlimi yanılgıyla itham etmekten daha evladır.» Derim ki: Mekkî'den naklettiğim üzere onun zikrettiği de tam olarak budur. Bu kıraat Kehf Suresi'nde geçmişti; bunu sadece bu fazladan faydayı belirtmek için tekrar ettim.
قوله: {وحلوا} عطفٌ على» ويَطوف «، عَطَفَ ماضياً لفظاً، مستقبلاً معنىً، وأَبْرَزه بلفظِ الماضي لتحقُّقه. وقال الزمخشري بعد سؤالٍ وجوابٍ مِنْ حيث المعنى:» وما أحسنَ بالمِعْصَمِ أَنْ يكونَ فيه سِواران: سِوارٌ مِنْ ذهبٍ وسِوارٌ مِنْ فضةٍ «، فناقَشَه الشيخ في قولِه» بالمِعْصم «فقال:» قولُه بالمِعْصم: إمَّا أَنْ يكونَ مفعولَ «أَحْسن» ، و «أَنْ يكونَ»
Yüce Allah'ın: {وحلوا} “ve süslenirler” kavli: «ويَطوف» [İnsân 19] fiiline matuftur; lafzen mazi, mana bakımından müstakbel olan bir fiili atfetmiş ve kesin gerçekleşeceğini belirtmek için mazi lafzıyla zikretmiştir. ez-Zemahşerî mana bakımından bir soru ve cevaptan sonra şöyle demiştir: «Bileğe, onda iki bilezik bulunması ne kadar da yakışır: Biri altından bir bilezik, diğeri gümüşten bir bilezik.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân], onun «bileğe» (bi'l-mi'sam) sözünü eleştirerek şöyle demiştir: «Onun 'bi'l-mi'sam' sözü: Ya 'ahsene' fiilinin mef'ûlüdür ve 'en yekûne' ifadesi
بدلاً منه، وأمَّا «أنْ يكونَ» مفعولَ أَحْسن وقد فُصِلَ بينهما بالجارِّ والمجرور: فإنْ كان الأولَ فلا يجوزُ؛ لأنَّه لم تُعْهَدْ زيادةُ الباءِ في مفعولِ أَفْعَلِ التعجبِ. لا تقول: ما أحسنَ بزيدٍ تريدُ: «ما أحسن زيداً» . وإن كان الثاني ففي مثلِ هذا الفصل خلافٌ، والمنقولُ عن بعضهِم لا يجوزُ، والمُوَلَّدُ مِنَّا ينبغي إذا تكلَّم أن يَتَحَرَّزَ في كلامِه ممَّا فيه خلافٌ «. قلت: وأيُّ غَرَضٍ له في تتبُّعٍ كلامِ هذا الرجل، حتى في هذا الشيءِ اليسيرِ؟ على أنَّ الصحيحَ جوازُه، وهو المسموعُ من العربِ نثراً. قال عمروُ ابن معديكرب:» للَّهِ دَرُّ بني فلانٍ ما أشَدَّ في الهيجاءِ لقاءَها، وأَثْبَتَ في المَكْرُمات بقاءَها، وأحسنَ في اللَّزَبات عطاءَها «والتشاغلُ بغير هذا أَوْلى.
ondan bedeldir; ya da 'en yekûne' ifadesi 'ahsene'nin mef'ûlüdür ve ikisinin arası câr-mecrûr ile ayrılmıştır. Şayet birincisi ise bu caiz değildir; çünkü taaccüb ifade eden 'ef'ale' kalıbının mef'ûlünde bâ (ب) harfinin zâid olarak gelmesi bilinmemektedir. 'Mâ ahsene Zeyden' (Zeyd ne güzeldir) demek isteyerek 'mâ ahsene bi-Zeydin' diyemezsin. Şayet ikincisi ise böylesi bir fasıl (araya girme) ihtilaflıdır ve bazılarından nakledildiğine göre caiz değildir; sonradan gelen (muvelled) bizlerin ise konuşurken ihtilaflı şeylerden sakınması gerekir.» Derim ki: Bu kadarcık önemsiz bir meselede bile bu zatın [ez-Zemahşerî'nin] sözünün ardına düşmekte ne gibi bir maksat olabilir? Kaldı ki doğru olan bunun caiz olduğudur; nitekim Araplardan nesir halinde böyle işitilmiştir. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir: «Falan oğullarına hayranım! Savaşta karşılaşmaları ne kadar çetin, cömertliklerde kalıcılıkları ne kadar sebatkâr ve kıtlık zamanlarında ihsanları ne kadar da güzeldir (mâ ahsene fi'l-lezebâti atâehâ)!» Bundan başkasıyla meşgul olmak daha evladır.
قوله: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا} : يجوزُ أَنْ يكونَ «نحن» توكيداً لاسم «إنَّ» ، وأَنْ يكونَ فَصْلاً و «نَزَّلْنا» على هَذَيْن الوجهَيْن هو خبرُ «إنَّ» ، ويجوزُ أَنْ يكونَ «نحن» مبتدأً و «نَزَّلْنا» خبرُه، والجملةُ خبرُ «إنَّ» . وقال مكي: «نحنُ» في موضع نصبٍ على الصفةِ لاسم «إنَّ» ، لأنَّ المضمرَ يُوصَفُ بالمضمر؛ إذ هو بمعنى التأكيدِ لا بمعنى التَّحْلية، ولا يُوْصَفُ بالمُظْهَرِ؛ لأنه بمعنى التَّحْلية، والمضمرُ مُسْتَغْنٍ عن التَّحْلية؛ لأنَّه لم يُضْمَرْ إلاَّ بعد أن عُرِفَ تَحْلِيَتُه وعينُه فهو محتاجٌ إلى التأكيدِ لتأكُّدِ
Yüce Allah'ın: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا} “Şüphesiz onu biz indirdik” kavli: «نحن» zamirinin «إنَّ»nin ismine tekit olması da fasıl zamiri olması da caizdir; bu iki veche göre «نَزَّلْنا» ifadesi «إنَّ»nin haberidir. «نحن» zamirinin mübteda, «نَزَّلْنا» fiilinin onun haberi ve cümlenin de toptan «إنَّ»nin haberi olması da caizdir. Mekkî şöyle demiştir: «'Nahnü' zamiri, 'inne'nin ismine sıfat olarak nasb mahallindedir; çünkü zamir zamir ile nitelenebilir; zira o tavsif (tehliye) manasında değil, tekit manasındadır. Zamir açık isimle (muzhar ile) nitelenemez; çünkü o tavsif manasındadır, zamir ise tavsife muhtaç değildir; zira o ancak vasfı ve bizzat kendisi bilindikten sonra zamir kılınmıştır, dolayısıyla hakkında verilecek haberin teyit edilmesi için tekide muhtaçtır.»
الخبرِ عنه «. قلت: وهذه عبارةٌ غريبةٌ جداً؛ كيف يُجْعَلُ المضمرُ موصوفاً بمثلِه؟ ولا نعلمُ خلافاً في عدمِ جوازِ وصفِ المضمرِ إلاَّ ما نُقِل عن الكسائيِّ أنه جوَّزَ وَصْفَ ضميرِ الغائبِ بالمُظْهَرِ. تقول:» مَرَرْتُ به العاقل «على أَنْ يكونَ» العاقِل «نعتاً. أمَّا وَصْفُ ضميرِ غير الغائبِ بضميرٍ آخرَ فلا خلافَ في عَدَمِ جوازِه، ثم كلامُه يَؤُول إلى التأكيدِ فلا حاجةَ إلى العُدول عنه.
Derim ki: Bu son derece garip bir ifadedir; zamir nasıl kendi misliyle nitelenebilir ki? Zamirin nitelenmesinin caiz olmadığı hususunda el-Kisâî'den nakledilen şu istisna dışında bir ihtilaf bilmiyoruz: O, gaib zamirin açık isimle nitelenmesini caiz görmüştür. 'el-Âkıl' kelimesi sıfat olmak üzere 'akıllı olan ona uğradım' (merartü bihî el-âkıli) dersin. Gaib dışındaki bir zamirin başka bir zamirle nitelenmesine gelince, bunun caiz olmadığı konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; kaldı ki onun sözü neticede tekide varmaktadır, dolayısıyla tekitten sapmaya gerek yoktur.
قوله: {أَوْ كَفُوراً} : في «أو» هذه أوجهٌ، أحدُها: أنَّها على بابها، وهو قولُ سيبويهِ. قال أبو البقاء: «وتُفيد في النهي [المنعَ] عن الجميع؛ لأنَّك إذا قلت في الإِباحة:» جالِسِ الحسنَ أو ابنَ سِيرين «كان التقديرُ: جالِسْ أحدَهما. فإذا نهى فقال:» لا تُكَلِّمْ زيداً أو عَمْراً «فالتقدير: لا تُكَلِّمْ أحدَها، فأيُّهما/ كلَّمَهُ كان أحدَهما، فيكونُ ممنوعاً منه، فكذلك في الآية، ويَؤُول المعنى: إلى تقديرِ: ولا تُطِعْ منهما آثِماً ولا كفوراً» . وقال الزمخشريُّ: «فإنْ قلتَ: معنى» أو «: ولا تُطِعْ أحدَهما، فهلا جيْءَ بالواو ليكونَ نَهْياً عن طاعتِهما جميعاً. قلت: لو قيل:» لا تُطِعْهما «لجازَ أَنْ يُطيعَ أحدَهما. وإذا قيل: لا تُطعْ أحدَهما عُلِم أنَّ الناهيَ عن طاعةِ أحدِهما، عن طاعتِهما جميعاً أَنْهَى، كما إذا نُهِيَ أَنْ يقولَ لأبَويْه:» أفّ «عُلِم أنه مَنْهِيٌّ عن ضَربْهما على طريق الأَوْلَى» . الثاني: أنَّها بمعنى «لا» ، أي: لا تُطِعْ مَنْ أَثِم
Yüce Allah'ın: {أَوْ كَفُوراً} “yahut nankör olana...” kavli: Buradaki «أو» (ev) edatında birkaç vecih vardır: Birincisi: Asıl manasında (terdit/tahyîr için) olmasıdır ki bu Sîbeveyh'in görüşüdür. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Nehiyde hepsinden [men etmeyi] ifade eder; zira ibâha (serbestlik) durumunda 'el-Hasan ile yahut İbn Sîrîn ile otur' dediğinde takdir: 'İkisinden biriyle otur' şeklinde olur. Nehiyde ise 'Zeyd ile yahut Amr ile konuşma' dendiğinde takdir: 'İkisinden biriyle konuşma' olur; zira hangisiyle konuşursa konuşsun ikisinden biriyle konuşmuş sayılır ve dolayısıyla bundan men edilmiş olur. Ayette de böyledir; mana neticede: 'Onlardan ne bir günahkâra ne de bir nanköre itaat et' takdirine varır.» ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'Ev'in manası 'ikisinden birine de itaat etme' demek ise, her ikisine birden itaat etmekten men etmek için niçin vâv ile getirilmedi? dersen; derim ki: Şayet 'ikisine itaat etme' denseydi, ikisinden birine itaat etmesi caiz olabilirdi. 'İkisinden birine itaat etme' denildiğinde ise, ikisinden birine itaatten nehyedenin, ikisine birden itaatten evleviyetle nehyettiği anlaşılır; tıpkı anne babaya 'öf' demekten men edildiğinde, onları dövmekten evleviyetle men edildiğinin anlaşılması gibi.» İkincisi: «لا» (olumsuzluk) manasında olmasıdır; yani: 'Ne günah işleyene itaat et,
ولا مَنْ كَفَر. قال مكي: «وهو قولُ الفراء، وهو بمعنى الإِباحة التي ذكَرْنا» . الثالث: أنها بمعنى الواو، وقد تقدَّم أنَّ ذلك قولُ الكوفيين وتقدَّمَتْ أدلَّتُهم.
ne de küfredene' demektir. Mekkî şöyle demiştir: «Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür ve zikrettiğimiz ibâha manasındadır.» Üçüncüsü: Vâv (و) manasında olmasıdır; bunun Kûfelilerin görüşü olduğu ve delilleri daha önce geçmişti.
والكَفور، وإنْ كان يَسْتَلْزِمُ الإِثمَ، إلاَّ أنه عُطِفَ لأحدِ شيئَيْن: إمَّا أَنْ يكونا شخصَين بعينهِما. وفي التفسير: الآثمُ عُتبةُ، والكَفورُ الوليدُ، وإمَّا لِما قاله الزمخشري قال: «فإنْ قلتَ: كانوا كلُّهم كفرةً فما معنى القِسْمَةِ في قولِه آثماً أو كفوراً؟ قلت: معناه لا تُطعْ منهم راكباً لِما هو إثمٌ داعياً لك إليه، أو فاعلاً لِما هو كفرٌ داعياً لك إليه؛ لأنهم إمَّا أَنْ يَدْعُوْه إلى مساعَدَتِهم على فعلٍ هو إثمٌ أو كفرٌ، أو غيرُ إثمٍ ولا كفرٍ، فنُهي أَنْ يساعدَهم على الاثنين دونَ الثالث» .
Kefûr (nankör/kâfir) kelimesi her ne kadar günahı (ismi) gerektirse de iki sebepten biriyle atfedilmiştir: Ya bizzat iki ayrı şahıs oldukları içindir; nitekim tefsirde: 'Âsim (günahkâr) Utbe, kefûr (nankör) ise Velîd'dir' denilmiştir. Yahut ez-Zemahşerî'nin söylediği şu sebeptendir; o şöyle demiştir: «Şayet: 'Onların hepsi kâfirdi; o halde 'âsimen ev kefûrâ' sözündeki bu taksimin manası nedir?' dersen; derim ki: Manası: Onlardan günah olan bir şeyi işleyip seni de ona çağıran kimseye yahut küfür olan bir şeyi yapıp seni de ona davet eden kimseye itaat etme, demektir; çünkü onlar onu ya günah veya küfür olan bir fiilde yahut da ne günah ne küfür olan bir işte kendilerine yardım etmeye çağıracaklardı; dolayısıyla üçüncüsü hariç ilk ikisinde onlara yardım etmekten nehyedilmiştir.»
قوله: {وَسَبِّحْهُ} : فيه دليلٌ على عَدَمِ ما قال بعضُ أهلِ علمِ المعاني والبيان: إنَّ الجمعَ بين الحاءِ والهاءِ مثلاً يُخْرِجُ الكلمةَ عن فصاحتِها وجَعَلُوا من ذلك قولَ الشاعر:
Yüce Allah'ın: {وَسَبِّحْهُ} “ve O'nu tesbih et” kavli: Meânî ve beyân ilmi ehlinden bazılarının 'Örneğin hâ (ح) ile he (هـ) harflerini bir arada toplamak kelimeyi fesahatten çıkarır' şeklindeki iddialarının geçersizliğine delildir. Onlar şairin şu sözünü buna örnek göstermişlerdir:
٤٤٥٣ - كريمٌ متى أَمْدَحْه أَمْدَحْه والوَرَى ... معي وإذا ما لُمْتُه لُمْتُه وَحْدي
4453- Kerîmün metâ emdahhu emdahhu ve'l-verâ / Me'î ve izâ mâ lümtühû lümtühû vahdî
البيت لأبي تمام. ويُمكن أَنْ يُفَرَّقَ بين ما أنشدوه وبين الآيةِ الكريمة بأن التكرارَ في البيتِ هو المُخْرِجُ له عن الفصاحة بخلافِ الآيةِ الكريمةِ فإنه لا تَكْرارَ فيها.
Bu beyit Ebû Temmâm'a aittir. İnşad ettikleri beyit ile ayet-i kerime arasında şöyle bir fark gözetilebilir: Beyti fesahatten çıkaran şey [hâ ve he harflerinin yan yana gelmesinden ziyade] tekrardır; ayet-i kerimede ise bunun aksine bir tekrar yoktur.
قوله: {يَوْماً} : مفعولٌ ب «يَذَرُون» لا ظرفٌ، ووَصْفُه بالثِّقَلِ على المجازِ؛ لأنه مِنْ صفات الأعيانِ لا المعاني. ووراء هنا بمعنى قُدَّام. قال مكي: «سُمِّي وراء لتوارِيْه عنك» فظاهرُ هذا أنه حقيقةٌ، والصحيحُ أنه اسْتُعير ل قُدَّام. وقيل: بل هو على بابِه، أي: وراءَ ظهورِهم لا يَعْبَؤُون به. وفيه تجوُّزٌ.
Yüce Allah'ın: {يَوْماً} “bir günü...” kavli: Zarf değil, «يَذَرُون» fiilinin mef'ûlüdür; onun 'ağır' (sekīl) olarak nitelenmesi ise mecazdır; zira bu, manaların değil somut varlıkların (a'yânın) sıfatlarındandır. Buradaki «وراء» (verâ') ise 'ön' (kuddâm) manasındadır. Mekkî: «Senden gizlendiği/örtüldüğü için 'verâ' diye adlandırılmıştır» demiştir; bunun zahiri hakikat olduğunu gösterse de doğru olan 'kuddâm' manasına istiare edilmiş olmasıdır. Asıl manasında olduğu, yani arkalarına attıkları ve ona aldırmadıkları da söylenmiştir ki bunda da mecaz vardır.
قوله: {وَإِذَا شِئْنَا} : قال الزمخشري: «وحَقُّه أَنْ يجيءَ ب» إنْ «لا ب» إذا «كقولِه: {وَإِن تَتَوَلَّوْاْ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ} [محمد: ٣٨] {إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} [النساء: ١٣٣] يعني أنَّ» إذا «للمحقَّقِ، و» إنْ «للمحتملِ، وهو تعالى لم يَشَأْ ذلك. وجوابُه أنَّ» إذا «قد تقع موقعَ» إنْ «كالعكسِ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا شِئْنَا} “Dilediğimiz zaman...” kavli: ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun hakkı, tıpkı Yüce Allah'ın: {وَإِن تَتَوَلَّوْاْ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize başka bir kavim getirir” [Muhammed 38] ve {إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} “Eğer dilerse sizi yok eder” [Nisâ 133] kavillerinde olduğu gibi 'izâ' ile değil 'in' ile gelmesidir; zira 'izâ' kesinleşmiş şeyler için, 'in' ise ihtimalli şeyler için kullanılır; Yüce Allah ise bunu dilememiştir.» Bunun cevabı şudur: Tıpkı aksinin olabilmesi gibi 'izâ' da bazen 'in' yerine gelebilir.
قوله: {إِلاَّ أَن يَشَآءَ الله} : فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه حالٌ، أي: إلاَّ في حالِ مشيئِة اللَّهِ، قاله أبو البقاء. وفيه نظرٌ؛ لأنَّ هذا مقدَّرٌ بالمعرفة. إلاَّ أَنْ يريدَ تفسير المعنى. والثاني: أنه ظرفٌ. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: ما محلُّ {أَن يَشَآءَ الله} ؟ قلت: النصبُ على الظرف، وأصلُه إلاَّ وقتَ مشيئةِ اللَّهِ، وكذلك قرأ ابنُ مسعود» إِلاَّ مَا يشَآءُ الله «لأنَّ» ما «مع الفعلِ ك» أَنْ «. ورَدَّه الشيخُ: بأنه لا يقومُ مَقامَ الظرفِ إلاَّ المصدرُ الصريحُ. لو قلت:» أجيئُك أَنْ يَصيحَ الديكُ «أو» ما يصيحُ «لم يَجُزْ» . قلت: وقد تقدَّم الكلامُ معه في ذلك غيرَ مرةٍ.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أَن يَشَآءَ الله} “Allah dilemedikçe...” kavli: Bunda iki vecih vardır; birincisi: Hâl olmasıdır, yani: 'Ancak Allah'ın dilemesi halinde' demektir; bunu Ebu'l-Bekā söylemiştir. Fakat bu tartışmaya açıktır; çünkü bu marife olarak takdir edilmiştir; meğerki mananın tefsirini kastetmiş olsun. İkincisi: Zarf olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: '{أَن يَشَآءَ الله} ifadesinin mahalli nedir?' dersen; derim ki: Zarf olarak mansubdur; aslı da 'ancak Allah'ın dilediği vakitte' demektir. Nitekim İbn Mes'ûd da «إِلاَّ مَا يشَآءُ الله» şeklinde okumuştur; çünkü fiille birlikte 'mâ', 'en' gibidir.» eş-Şeyh [Ebû Hayyân] buna karşı çıkarak: «Zarf makamına ancak sarih masdar geçebilir. 'Horoz öttüğü zaman sana gelirim' anlamında 'ecîuke en yesîha'd-dîku' veya 'mâ yesîhu' desen caiz olmaz» demiştir. Derim ki: Bu hususta onunla [Ebû Hayyân ile] yapılan müzakere daha önce defalarca geçmişti.
وقرأ نافعٌ والكوفيون «تَشاؤُون» خطاباً لسائر الخَلْقِ أو على الالتفاتِ من الغَيْبة في قولِه: «نحن خَلَقْناهم» . والباقون بالغَيبة جَرْياً على قولِه: «خَلَقْناهم» وما بعدَه.
Nâfi' ve Kûfeliler, bütün mahlukata hitaben yahut «نحن خَلَقْناهم» [İnsân 28] kavlindeki gaib zamirinden iltifat yoluyla muhatap olarak «تَشاؤُون» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise «خَلَقْناهم» kavli ve sonrasının seyrine uygun olarak gaib sıygasıyla («يَشاؤُون» şeklinde) okumuşlardır.
قوله: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} : منصوبٌ على الاشتغال بفعلٍ يُفَسِّرُه «أعدَّ لهم» من حيث المعنى لا من حيث اللفظُ، تقديرُه: وعَذَّبَ الظالمين، ونحوُه: «زيداً مَرَرْتُ به» ، أي: جاوَزْتُ ولابَسْتُ. وكان النصبُ هنا مُختاراً لِعَطْف جملةِ الاشتغالِ على جملةٍ فعليةٍ قبلَها، وهي قولُه: «يُدْخِلُ» . وقرأ الزبير وأبان بن عثمان وابن أبي عبلة «والظَّالمون» رَفْعاً على الابتداءِ، وما بعده الخبرُ، وهو مرجوحٌ لعدم المناسبةِ. وقرأ ابنُ مسعودٍ «وللظالمين» بلام الجرِّ. وفيه وجهان، المشهورُ: أَنْ يكونَ «للظَّالمين» متعلِّقاً ب «أَعَدَّ» بعده/ ويكونَ «لهم» تأكيداً. الثاني: وهو ضعيفٌ جداً أَنْ يكونَ مِنْ بابِ الاشغال، على أَنْ تُقَدِّر فعلاً مثلَ الظاهرِ، ويُجَرَّ الاسمُ بحرفِ جرٍّ. فنقول: «بزيدٍ مررتُ به» ، أي: مررتُ بزيدٍ مررتُ به. والمعروفُ في لغة العربِ مذهبُ الجمهورِ، وهو إضمارُ فِعْلٍ ناصبٍ موافقٍ للفعل الظاهرِ في المعنى. فإنْ وَرَدَ نحوُ «بزيدٍ مَرَرْتُ به» عُدَّ من التوكيدِ، لا من الاشتغالِ.
Yüce Allah'ın: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} “Zalimlere gelince, onlara hazırlamıştır” kavli: Lafız bakımından değil mana bakımından «أعدَّ لهم» ifadesinin açıkladığı bir fiille iştigāl babından mansubdur; takdiri: 'Ve zâlimlere azap etti' (ve azzebe'z-zâlimîn) şeklindedir; bunun benzeri: 'Zeyd'e uğradım / onu geçip temas ettim' anlamındaki 'Zeyden merartü bihî' sözüdür. İştigāl cümlesinin kendisinden önceki fiil cümlesine -ki o da «يُدْخِلُ» kavlidir- atfedilmesi sebebiyle burada nasb tercih edilmiştir. ez-Zübeyr, Ebân b. Osmân ve İbn Ebî Able mübteda olarak ref ile «والظَّالمون» şeklinde okumuşlardır; sonrası ise haberidir; ancak bu [önceki fiil cümlesiyle] tenasüp bulunmadığı için mercuhtur. İbn Mes'ûd ise cer lâmı ile «وللظالمين» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır; meşhur olanı: «للظَّالمين» ifadesinin kendisinden sonraki «أَعَدَّ» fiiline müteallik olması, «لهم» zamirinin ise tekit olmasıdır. İkincisi -ki son derece zayıftır-: Zâhir fiilin benzeri bir fiil takdir edip ismin harf-i cer ile mecrur kılınması esasına dayalı olarak iştigāl babından olmasıdır. Nitekim: 'Zeyd'e uğradım, ona uğradım' anlamında 'bi-Zeydin merartü bihî' denir. Arap dilinde maruf olan ise cumhurun mezhebidir; o da manaca zâhir fiile muvafık nasbedici bir fiilin gizlenmesidir. Şayet 'bi-Zeydin merartü bihî' gibisi vârid olursa iştigālden değil tekitten sayılır.