فدرأ عُثْمَان عَنْهَا
Bunun üzerine Osman cezayı kadından düşürdü.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يَقُول: إِذا ولدت الْمَرْأَة لتسعة أشهر كفاها من الرَّضَاع أحد وَعِشْرُونَ شهرا وَإِذا ولدت لسبعة أشهر كفاها من الرَّضَاع ثَلَاثَة وَعِشْرُونَ شهرا وَإِذا وضعت لسِتَّة أشهر فحولين كَامِلين لِأَن الله تَعَالَى يَقُول {وَحمله وفصاله ثَلَاثُونَ شهرا}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle derdi: «Kadın dokuz aylık doğum yaparsa, ona emzirme süresinden yirmi bir ay yeterli gelir. Eğer yedi aylık doğum yaparsa, ona emzirme süresinden yirmi üç ay yeterli gelir. Eğer altı aylıkken doğurursa tam iki yıl [emzirmesi gerekir]. Çünkü Allah Teâlâ: {وَحمله وفصاله ثَلَاثُونَ شهرا} “Onun [ana karnında] taşınması ile sütten kesilmesi otuz aydır” buyurmaktadır.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْقَاسِم بن عبد الرَّحْمَن قَالَ: قلت لمسروق ﵁: مَتى يُؤْخَذ الرجل بذنوبه قَالَ: إِذا بلغت الْأَرْبَعين فَخذ حذرك
İbn Ebî Hâtim'in Kāsım b. Abdirrahmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mesrûk'a radıyallâhu anh: «Kişi günahlarından ötürü ne zaman hesaba çekilmeye başlar?» dedim. O: «Kırk yaşına ulaştığında artık sakın [ve tedbirini al]» dedi.
وَأخرج ابْن الْجَوْزِيّ فِي كتاب الحدائق بِسَنَد ضَعِيف عَن عبَادَة بن الصَّامِت ﵁ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيل ﵇ إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: إِن الله أَمر الحافظين فَقَالَ لَهما رفقا بعبدي فِي حداثته فَإِذا بلغ الْأَرْبَعين فاحفظا وحققا
İbnu'l-Cevzî el-Hadâik adlı kitabında zayıf bir senetle Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: «Şüphesiz Allah iki koruyucu meleğe emredip onlara: 'Kulum gençlik çağındayken ona yumuşak davranın; kırk yaşına ulaştığında ise [bütün amellerini titizlikle] kaydedin ve sıkı tutun' buyurdu.»
وَأخرج أَبُو الْفَتْح الْأَزْدِيّ من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ مَرْفُوعا من أَتَى عَلَيْهِ الْأَرْبَعُونَ سنة فَلم يغلب خَيره شَره فليتجهز إِلَى النَّار
Ebu'l-Feth el-Ezdî, Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ merfû olarak rivayet ettiğine göre: «Kırk yaşına ulaşıp da hayrı şerrine galip gelmeyen kimse cehenneme hazırlansın.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَالك بن مغول قَالَ شكا أَبُو معشر ابْنه إِلَى طَلْحَة بن مصرف فَقَالَ طَلْحَة ﵁: اسْتَعِنْ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَة {رب أوزعني أَن أشكر نِعْمَتك} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Mâlik b. Miğvel'den rivayet ettiğine göre Ebû Ma'şer, oğlunu Talha b. Musarrif'e şikâyet etti. Bunun üzerine Talha radıyallâhu anh: «Ona karşı şu ayetle yardım iste: {رب أوزعني أَن أشكر نِعْمَتك} “Rabbim! Bana verdiğin nimetine şükretmemi bana ilham et...”» dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزلت هَذِه الْآيَة فِي أبي بكر الصّديق ﵁ {حَتَّى إِذا بلغ أشده وَبلغ أَرْبَعِينَ سنة قَالَ رب أوزعني} الْآيَة فَاسْتَجَاب الله لَهُ فَأسلم والداه جَمِيعًا وإخوانه وَولده كلهم وَنزلت فِيهِ أَيْضا {فَأَما من أعْطى وَاتَّقَى} الْآيَة (اللَّيْل الْآيَة ٥) إِلَى آخر السُّورَة
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şu ayet Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir: {حَتَّى إِذا بلغ أشده وَبلغ أَرْبَعِينَ سنة قَالَ رب أوزعني} “Nihayet güçlü çağına erip kırk yaşına varınca: 'Rabbim! Bana ilham et...' dedi”. Allah onun bu duasını kabul etti de anne babasının her ikisi, kardeşleri ve çocuklarının hepsi Müslüman oldu. Yine onun hakkında surenin sonuna kadar olan {فَأَما من أعْطى وَاتَّقَى} “Fakat kim verir ve sakınırsa...” (el-Leyl: 5) ayeti de indi.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {وَأصْلح لي فِي ذريتي} قَالَ: اجعلهم لي صالحين
İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: {وَأصْلح لي فِي ذريتي} “Zürriyetimi de benim için ıslah eyle” ayeti hakkında: «Onları benim için salih kimseler kıl» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن رَسُول الله ﷺ عَن الرّوح الْأمين قَالَ: يُؤْتى بحسنات العَبْد وسيئاته فيقتص بَعْضهَا من بعض فَإِن بقيت لَهُ حَسَنَة وسع الله لَهُ بهَا إِلَى الْجنَّة قَالَ: فَدخلت على يَزْدَان فَحدثت مثل هَذَا الحَدِيث قلت: فَإِن ذهبت الْحَسَنَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, onun da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem, onun da Rûhu'l-Emîn'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Kulların iyilikleri ve kötülükleri getirilir ve birbirleriyle kısas edilir. Şayet kulun geriye tek bir iyiliği kalırsa, Allah onun vesilesiyle cennete giden yolu genişletir.» [Râvi] dedi ki: «Yezdân'ın yanına girdim ve bu hadisin bir benzerini anlattım; 'Peki iyilik de giderse?' dedim.»
قَالَ {أُولَئِكَ الَّذين نتقبل عَنْهُم أحسن مَا عمِلُوا} الْآيَة
O: {أُولَئِكَ الَّذين نتقبل عَنْهُم أحسن مَا عمِلُوا} “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz kimselerdir...” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ دَعَا أَبُو بكر عمر ﵄ فَقَالَ لَهُ: إِنِّي مُوصِيك بِوَصِيَّة أَن تحفظها إِن لله فِي اللَّيْل حَقًا لَا يقبله بِالنَّهَارِ وَحقا بِالنَّهَارِ لَا يقبله بِاللَّيْلِ إنّه لَيْسَ لأحد نَافِلَة حَتَّى يُؤَدِّي الْفَرِيضَة إِنَّه إِنَّمَا ثقلت مَوَازِين من ثقلت مَوَازِينه يَوْم الْقِيَامَة باتبَاعهمْ الْحق فِي الدُّنْيَا وَثقل ذَلِك عَلَيْهِم وَحقّ لِمِيزَانٍ لَا يوضع فِيهِ إِلَّا الْحق أَن يثقل وَخفت مَوَازِين من خفت مَوَازِينه يَوْم الْقِيَامَة لاتباعهم الْبَاطِل فِي الدُّنْيَا وَخِفته عَلَيْهِم وَحقّ لِمِيزَانٍ لَا يوضع فِيهِ إِلَّا الْبَاطِل أَن يخف
İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Ebû Bekir, Ömer'i radıyallâhu anhümâ çağırıp ona şöyle dedi: «Sana aklında tutman gereken bir vasiyette bulunuyorum: Şüphesiz Allah'ın geceleyin bir hakkı vardır ki onu gündüz kabul etmez; gündüzün de bir hakkı vardır ki onu gece kabul etmez. Kişi farzı eda etmedikçe onun hiçbir nafilesi kabul olunmaz. Kıyamet günü terazisi ağır gelenlerin terazileri, ancak dünyada hakka uymaları ve bunun kendilerine ağır gelmesi sebebiyle ağır gelmiştir; içine haktan başkası konulmayan bir terazinin ağır gelmesi de hakkıdır. Kıyamet günü terazisi hafif gelenlerin terazileri ise, dünyada bâtıla uymaları ve bunun kendilerine hafif gelmesi sebebiyle hafif gelmiştir; içine bâtıldan başkası konulmayan bir terazinin hafif gelmesi de hakkıdır.
ألم ترَ أَن الله ذكر أهل الْجنَّة بِأَحْسَن أَعْمَالهم فَيَقُول: أَيْن يبلغ عَمَلك من عمل هَؤُلَاءِ وَذكر أهل النَّار بِأَسْوَأ أَعْمَالهم حَتَّى يَقُول الْقَائِل أَنا خير من عمل هَؤُلَاءِ وَذَلِكَ بِأَن الله تَعَالَى رد عَلَيْهِم أحسن أَعْمَالهم ألم تَرَ أَن الله أنزل آيَة الشدَّة عِنْد آيَة الرخَاء وَآيَة الرخَاء عِنْد آيَة الشدَّة ليَكُون الْمُؤمن رَاغِبًا رَاهِبًا لِئَلَّا يلقى بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَة وَلَا يتَمَنَّى على الله أُمْنِية يتَمَنَّى على الله فِيهَا غير الْحق
Görmedin mi ki Allah, cennet ehlini amellerinin en güzeliyle anmıştır; öyle ki kişi: 'Senin amelin bunların amelinin yanında nereye ulaşır?' der. Cehennem ehlini ise amellerinin en kötüsüyle anmıştır; öyle ki bir kimse: 'Ben bunların amelinden daha hayırlıyım' der. Bu da Allah Teâlâ'nın onların en güzel amellerini yüzlerine çarpmasından ötürüdür. Görmedin mi ki Allah, müminin hem [rahmete] rağbet eden hem de [azaptan] korkan biri olması, kendi eliyle kendini tehlikeye atmaması ve Allah'tan hak olmayan temennilerde bulunmaması için zorluk ayetini kolaylık ayetinin yanında, kolaylık ayetini de zorluk ayetinin yanında indirmiştir.»
الْآيَات ١٧ - ١٩
17 - 19. Ayetler
أخرج البُخَارِيّ عَن يُوسُف بن مَاهك قَالَ: كَانَ مَرْوَان على الْحجاز اسْتَعْملهُ مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان فَخَطب فَجعل يذكر يزِيد بن مُعَاوِيَة لكَي يُبَايع لَهُ بعد أَبِيه فَقَالَ عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر ﵁ شَيْئا فَقَالَ: خذوه
Buhârî'nin Yûsuf b. Mâhek'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mervân, Muâviye b. Ebî Süfyân tarafından tayin edildiği Hicaz valisi idi. Bir hutbe irat etti ve babasından sonra kendisine biat edilsin diye Yezîd b. Muâviye'den bahsetmeye başladı. Bunun üzerine Abdurrahman b. Ebî Bekir radıyallâhu anh bir şey söyledi. Mervân: «Yakalayın onu!» dedi.
فَدخل بَيت عَائِشَة ﵂ فَلم يقدروا عَلَيْهِ فَقَالَ مَرْوَان: إِن هَذَا أنزل فِيهِ {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أُفٍّ لَكمَا} فَقَالَت عَائِشَة ﵂ من وَرَاء الْحجاب: مَا أنزل الله فِينَا شَيْئا من الْقُرْآن إِلَّا أَن الله أنزل عُذْري
[Abdurrahman] Âişe'nin radıyallâhu anhâ evine girdi; onlar da onu yakalayamadılar. Bunun üzerine Mervân: «Şüphesiz şu kişi hakkında: {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أُفٍّ لَكمَا} 'Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...' ayeti inmiştir» dedi. Âişe radıyallâhu anhâ perdenin arkasından şöyle seslendi: «Allah benim suçsuzluğumu bildiren ayeti indirmesi müstesna, Kur'an'dan bizim hakkımızda hiçbir şey indirmemiştir.»
وَأخرج عبد بن حميد وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُحَمَّد بن زِيَاد قَالَ: لما بَايع مُعَاوِيَة لِابْنِهِ قَالَ مَرْوَان: سنة أبي بكر وَعمر فَقَالَ عبد الرَّحْمَن: سنة هِرقل وَقَيْصَر
Abd b. Humeyd, Nesâî, İbnu'l-Münzir, sahîh olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin Muhammed b. Ziyâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muâviye oğlu için biat aldığında Mervân: «Bu, Ebû Bekir ve Ömer'in sünnetidir (usulüdür)» dedi. Abdurrahman ise: «[Hayır!] Herakliyus ve Kayser'in sünnetidir!» dedi.
فَقَالَ مَرْوَان: هَذَا الَّذِي أنزل الله فِيهِ {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أُفٍّ لَكمَا} الْآيَة فَبلغ ذَلِك عَائِشَة ﵂ فَقَالَت: كذب مَرْوَان كذب مَرْوَان وَالله مَا هُوَ بِهِ وَلَو شِئْت أَن أسمي الَّذِي أنزلت فِيهِ لَسَمَّيْته وَلَكِن رَسُول الله ﷺ لعن أَبَا مَرْوَان فِي صلبه فمروان فضفض (فضفض: سَعَة) من لعنة الله
Bunun üzerine Mervân: «İşte bu, Allah'ın hakkında: {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أُفٍّ لَكمَا} 'Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...' ayetini indirdiği kimsedir» dedi. Bu söz Âişe'ye radıyallâhu anhâ ulaşınca o şöyle dedi: «Mervân yalan söyledi! Mervân yalan söyledi! Vallahi o bu kimse değildir. İsteseydim hakkında bu ayetin indiği kişinin adını verirdim. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mervân henüz babasının sulbündeyken Mervân'ın babasını lanetlemiştir; Mervân da Allah'ın bu lanetinden genişçe bir pay almıştır (فضفض: genişlik).»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله قَالَ: إِنِّي لفي الْمَسْجِد حِين خطب مَرْوَان فَقَالَ: إِن الله قد أرى أَمِير الْمُؤمنِينَ فِي يزِيد رَأيا حسنا وَإِن يستخلفه فقد اسْتخْلف أَبُو بكر وَعمر
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mervân hutbe okurken ben mescitteydim. Şöyle dedi: 'Şüphesiz Allah, Müminlerin Emîri'ne Yezîd hakkında güzel bir görüş göstermiştir. Eğer onu halef tayin ederse, şüphesiz Ebû Bekir ve Ömer de halef tayin etmiştir.'
فَقَالَ عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر ﵁: أهرقلية أَن أَبَا بكر ﵁ وَالله مَا جعلهَا فِي أحد من وَلَده وَلَا أحد من أهل بَيته وَلَا جعلهَا مُعَاوِيَة إِلَّا رَحْمَة وكرامة لوَلَده فَقَالَ مَرْوَان: أَلَسْت الَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أفّ لَكمَا فَقَالَ عبد الرَّحْمَن: أَلَسْت ابْن اللعين الَّذِي لعن أَبَاك رَسُول الله ﷺ قَالَ: وَسمعتهَا
Bunun üzerine Abdurrahman b. Ebî Bekir radıyallâhu anh: 'Herakliyusluk mu [getiriyorsunuz]? Vallahi Ebû Bekir radıyallâhu anh onu çocuklarından hiçbirine ve ehl-i beytinden kimseye bırakmadı. Muâviye ise bunu sadece oğluna bir şefkat ve ikram olsun diye yaptı!' dedi. Mervân: 'Sen anne babasına: Öf size! diyen kimse değil misin?' deyince Abdurrahman: 'Sen de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem babasını lanetlediği o lanetlinin oğlu değil misin?' dedi. [Râvi] dedi ki: Bunu...
عَائِشَة فَقَالَت: يَا مَرْوَان أَنْت الْقَائِل لعبد الرَّحْمَن كَذَا وَكَذَا كذبت وَالله مَا فِيهِ نزلت نزلت فِي فلَان بن فلَان
Âişe işitti ve şöyle dedi: «Ey Mervân! Abdurrahman'a şöyle şöyle diyen sen misin? Yalan söyledin! Vallahi ayet onun hakkında değil; falan oğlu falan hakkında indi.»
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أفّ لَكمَا} الْآيَة قَالَ: هَذَا ابْن لأبي بكر
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أفّ لَكمَا} “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bu, Ebû Bekir'in bir oğludur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أفّ لَكمَا} فِي عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر قَالَ لوَالِديهِ وَكَانَا قد أسلما وأبى هُوَ أَن يسلم فَكَانَا يأمرانه بالإِسلام وَيرد عَلَيْهِمَا ويكذبهما فَيَقُول فَأَيْنَ فلَان وَأَيْنَ فلَان يَعْنِي مَشَايِخ قُرَيْش مِمَّن قد مَاتَ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şu {وَالَّذِي قَالَ لوَالِديهِ أفّ لَكمَا} “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...” ayeti Abdurrahman b. Ebî Bekir hakkında inmiştir. Anne babası Müslüman olmuş, kendisi ise Müslüman olmaktan kaçınmıştı; anne babasına [böyle] demişti. Onlar kendisine İslam'ı emrediyor, o ise onlara karşı çıkıp onları yalanlıyor ve ölmüş olan Kureyş büyüklerini kastederek: 'Peki falan nerede, filan nerede?' diyordu.
ثمَّ أسلم بعد فَحسن إِسْلَامه فَنزلت تَوْبَته فِي هَذِه الْآيَة {وَلكُل دَرَجَات مِمَّا عمِلُوا}
Sonra daha sonra Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu. Bunun üzerine tövbesi şu: {وَلكُل دَرَجَات مِمَّا عمِلُوا} “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” ayetinde indi.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق ميناء أَنه سمع عَائِشَة ﵂ تنكر أَن تكون الْآيَة نزلت فِي عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر ﵁ وَقَالَت: إِنَّمَا نزلت فِي فلَان بن فلَان سمت رجلا
Abdurrezzâk ve İbn Merdûye'nin Mînâ yoluyla rivayet ettiğine göre o, Âişe'nin radıyallâhu anhâ bu ayetin Abdurrahman b. Ebî Bekir radıyallâhu anh hakkında indiğini inkâr ettiğini ve bir adamın ismini vererek: «O ancak falan oğlu falan hakkında inmiştir» dediğini işitmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ {أتعدانني أَن أخرج} قَالَ: يَعْنِي الْبَعْث بعد الْمَوْت
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh {أتعدانني أَن أخرج} “Beni [kabrimden] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Ölümden sonra dirilişi kastetmektedir» demiştir.
الْآيَة ٢٠
20. Ayet
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن حَفْص بن أبي العَاصِي قَالَ: كُنَّا نتغدى مَعَ عمر ﵁ فَقَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: قَالَ الله فِي كِتَابه {وَيَوْم يعرض الَّذين كفرُوا على النَّار أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ} الْآيَة
İbn Merdûye'nin Hafs b. Ebi'l-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh ile beraber öğle yemeği yiyorduk. O şöyle dedi: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dediğini işittim: 'Allah Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {وَيَوْم يعرض الَّذين كفرُوا على النَّار أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ} “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün [onlara şöyle denir:] Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz...”'»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عمر ﵄ أَن عمر ﵁ رأى فِي يَد جَابر بن عبد الله درهما فَقَالَ: مَا هَذَا الدِّرْهَم قَالَ: أُرِيد أَن أَشْتَرِي بِهِ لَحْمًا لأهلي قرموا (قرموا إِلَيْهِ: اشتهوه) إِلَيْهِ
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Ömer radıyallâhu anh, Câbir b. Abdillâh'ın elinde bir dirhem gördü ve: «Nedir bu dirhem?» dedi. [Câbir]: «Bununla, canları çok et çekmiş olan aileme et satın almak istiyorum (قرموا إليه: canları çekti)» dedi.
فَقَالَ: أفكلما اشتهيتم شَيْئا اشتريتموه أَيْن تذْهب عَنْكُم هَذِه الْآيَة {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا}
[Ömer]: «Canınızın her çektiğini satın alır mısınız? Şu: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz” ayeti nerenize gidiyor?» dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن الْأَعْمَش قَالَ: مر جَابر بن عبد الله وَهُوَ مُتَعَلق لَحْمًا على عمر ﵁ فَقَالَ مَا هَذَا يَا جَابر قَالَ: هَذَا لحم اشتهيته اشْتَرَيْته
Ahmed'in ez-Zühd'de A'meş'ten rivayet ettiğine göre Câbir b. Abdillâh, elinde asılı bir etle Ömer'in radıyallâhu anh yanından geçti. Ömer: «Bu nedir ey Câbir?» dedi. O da: «Canımın çektiği ve satın aldığım bir ettir» dedi.
قَالَ: وَكلما اشْتهيت شَيْئا اشْتَرَيْته أما تخشى أَن تكون من أهل هَذِه الْآيَة {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا}
[Ömer]: «Canının her çektiğini satın alır mısın? Şu: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz” ayetinin ehlinden olmaktan korkmaz mısın?» dedi.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن سَالم بن عبد الله بن عمر أَن عمر كَانَ يَقُول: وَالله مَا يَعْنِي بلذات الْعَيْش أَن نأمر بصغار المعزى فتسمط لنا ونأمر بلباب الْحِنْطَة فتخبز لنا ونأمر بالزبيب فينبذ لنا فِي الأسعان (الأسعان: جمع سعنة: الْقرْبَة) حَتَّى إِذا صَار مثل عين اليعقوب أكلنَا هَذَا وشربنا هَذَا وَلَكنَّا نُرِيد أَن نستبقي طيباتنا لأَنا سمعنَا الله يَقُول: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} الْآيَة
Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Sâlim b. Abdillâh b. Ömer'den rivayet ettiğine göre Ömer şöyle derdi: «Vallahi yaşantının lezzetleri konusunda körpe oğlakların emredilip bizim için tüylerinin temizlenerek pişirilmesi, buğdayın özünün emredilip bizim için ekmek yapılması ve kuru üzümün emredilip kırbalarda (الأسعان: tekili سعنة olup su tulumu/kırba demektir) bizim için şıra yapılması, nihayet kekliğin gözü gibi [berrak] hale geldiğinde bunu yiyip bunu içmemiz bize zor ve uzak bir şey değildir. Lakin biz, Allah'ın: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz...” buyurduğunu işittiğimiz için güzel şeylerimizi [ahirete] saklamak istiyoruz.»
وَأخرج أَبُو نعيم عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى ﵁ قَالَ: قدم على عمر ﵁ ناسٌ من الْعرَاق فَرَأى كَأَنَّهُمْ يَأْكُلُون هديرا (الهدير: العشب طَال وَعظم) فَقَالَ يَا أهل الْعرَاق لَو شِئْت أَن يدهمق لي كَمَا يدهمق لكم لفَعَلت وَلَكنَّا نستبقي من رَبنَا مَا نجده فِي آخرتنا أما سَمِعْتُمْ الله يَقُول لقوم {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} الْآيَة
Ebû Nuaym'ın Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer'e radıyallâhu anh Irak'tan birtakım insanlar geldi. Ömer onları bol ve bereketli otlar (الهدير: boy atıp gürleşmiş ot) yiyor gibi [oburca yerken] gördü ve şöyle dedi: «Ey Irak halkı! Eğer sizin için yumuşak ve lezzetli yemekler hazırlandığı gibi benim için de hazırlanmasını isteseydim bunu yapardım. Fakat biz Rabbimiz katında ahiretimizde bulacağımız şeyleri saklı tutmak istiyoruz. Siz Allah'ın bir topluluğa: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz...” buyurduğunu işitmediniz mi?»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} قَالَ: تعلمُوا أَن أَقْوَامًا يسترطون حسناتهم فِي الدُّنْيَا استبقى رجل طيباته إِن اسْتَطَاعَ وَلَا قوّة إِلَّا بِاللَّه
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bilin ki birtakım topluluklar dünyada iyiliklerini hemen yutup tüketirler. Kişi güç yetirebiliyorsa güzel şeylerini [ahirete] saklasın; güç ancak Allah iledir.»
قَالَ: وَذكر لنا أَن عمر بن الْخطاب ﵁ كَانَ يَقُول: لَو شِئْت لَكُنْت أطيبكُم طَعَاما وألينكم لباساً وَلَكِنِّي أستبقي طَيِّبَاتِي وَذكر لنا أَن عمر بن الْخطاب ﵁ لما قدم الشَّام صنع لَهُ طَعَام لم ير قبله مثله قَالَ: هَذَا لنا فَمَا لفقراء الْمُسلمين الَّذين مَاتُوا وهم لَا يشبعون من خبز الشّعير فَقَالَ خَالِد بن الْوَلِيد ﵁: لَهُم الْجنَّة
Dedi ki: Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle derdi: «İsteseydim yemeği en lezzetli olanınız ve elbisesi en yumuşak olanınız olurdum; fakat ben güzel şeylerimi [ahirete] saklıyorum.» Yine bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Şam'a geldiğinde kendisine daha önce benzeri görülmemiş bir yemek hazırlandı. O: «Bu bizim için; peki arpa ekmeğine bile doyamadan ölen fakir Müslümanlara ne var?» dedi. Hâlid b. el-Velîd radıyallâhu anh: «Onlara cennet var» dedi.
فاغرورقت عينا عمر ﵁ فَقَالَ: لَئِن كَانَ حظنا من هَذَا الحطام وذهبوا بِالْجنَّةِ لقد باينونا بوناً بَعيدا
Bunun üzerine Ömer'in radıyallâhu anh gözleri yaşla doldu ve: «Eğer bizim payımız bu dünyalık döküntü olur da onlar cenneti alıp giderlerse, aramızda ne kadar da uzak bir fark oluşur!» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مجلز ﵁ قَالَ: ليطلبن نَاس حَسَنَات عملوها فَيُقَال لَهُم {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} الْآيَة
Abd b. Humeyd'in Ebû Miclez'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar işledikleri iyilikleri arayıp isteyecekler; fakat kendilerine: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} 'Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz...' denilecektir.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ قَالَ: أُتِي عمر ﵁ بِشَربَة عسل فَقَالَ: وَالله لَا أتحمل فَضلهَا اسقوها فلَانا
Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Ömer'e radıyallâhu anh bir içimlik bal getirildi. O: «Vallahi onun [hesabının] fazlalığını yüklenemem; onu falana içirin» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن وهب بن كيسَان عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: رَآنِي عمر ﵁ وَأَنا مُتَعَلق لَحْمًا فَقَالَ يَا جَابر مَا هَذَا قلت: لحم اشْتَرَيْته بدرهم لنسوة عِنْدِي قرمن إِلَيْهِ فَقَالَ أما يَشْتَهِي أحدكُم شَيْئا إِلَّا صنعه أما يجد أحدكُم أَن يطوي بَطْنه لجاره وَابْن عَمه أَيْن تذْهب هَذِه الْآيَة {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} قَالَ فَمَا انفلتّ مِنْهُ حَتَّى كدت أَن لَا أنفلت
Abd b. Humeyd'in Vehb b. Keysân'dan, onun da Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ömer radıyallâhu anh elime et asmış vaziyetteyken beni gördü ve: 'Ey Câbir! Bu nedir?' dedi. Ben de: 'Yanımdaki kadınların canı çok et çektiği için bir dirheme satın aldığım ettir' dedim. Bunun üzerine: 'Sizden birinizin canı bir şey çekmeye görsün, hemen onu yapar mı? Sizden biri komşusu ve amcasının oğlu için karnını aç tutmayı düşünmez mi? Şu: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا} 'Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz' ayeti nereye gidiyor?' dedi.» [Câbir] dedi ki: «Neredeyse kurtulamayacak hale gelene kadar onun yanından kurtulamadım.»
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد عَن حميد بن هِلَال قَالَ: كَانَ حَفْص ﵁ يكثر غشيان أَمِير الْمُؤمنِينَ عمر ﵁ وَكَانَ إِذا قرب طَعَامه اتَّقَاهُ فَقَالَ لَهُ عمر ﵁: مَا لَك ولطعامنا فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن أَهلِي يصنعون لي طَعَاما هُوَ أبين من طَعَامك فَاخْتَارَ طعامهم على طَعَامك فَقَالَ: ثكلتك أمك أما تراني لَو شِئْت أمرت بِشَاة فتية سَمِينَة فألقي عَنْهَا شعرهَا ثمَّ أمرت بدقيق فنخل فِي خرقَة فَجعل خبْزًا مرققاً وَأمرت بِصَاع من زبيب فَجعل فِي سمن حَتَّى يكون كَدم الغزال فَقَالَ حَفْص: إِنِّي أَرَاك تعرف لين الطَّعَام
İbn Sa'd ve Abd b. Humeyd'in Humeyd b. Hilâl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hafs radıyallâhu anh, Müminlerin Emîri Ömer'in radıyallâhu anh yanına sık sık giderdi; yemeği yaklaştırıldığında ise ondan sakınıp yemezdi. Ömer radıyallâhu anh ona: «Bizim yemeğimizle alıp veremediğin nedir?» dedi. O: «Ey Müminlerin Emîri! Ailem bana senin yemeğinden çok daha güzel bir yemek yapıyor; bu yüzden onların yemeğini senin yemeğine tercih ediyorum» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Anan seni kaybetsin! Görmüyor musun ki ben isteseydim körpe ve semiz bir koyun emreder, kılı tüyü temizlenirdi; sonra un emrederdim, bezden elenip incecik lavaş ekmeği yapılırdı; bir sâ' kuru üzüm emrederdim, tereyağının içine konulup ceylan kanı gibi [kıpkırmızı ve lezzetli] olurdu!» dedi. Hafs: «Görüyorum ki sen yemeğin yumuşak ve lezzetlisini iyi biliyorsun» dedi.
فَقَالَ عمر ﵁: ثكلتك أمك وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَوْلَا كَرَاهِيَة أَن ينقص من حسناتي يَوْم الْقِيَامَة لأشركتكم فِي لين طَعَامكُمْ
Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: «Anan seni kaybetsin! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki kıyamet günü sevaplarımın eksilmesinden çekinmeseydim, yediğiniz o yumuşak ve lezzetli yemeklere mutlaka ben de sizinle birlikte ortak olurdum» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن سعد وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن الْحسن قَالَ: قدم وَفد أهل الْبَصْرَة على عمر مَعَ أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ فَكَانَ لَهُ فِي كل يَوْم خبز يلت فَرُبمَا وَافَقْنَاهَا مَأْدُومَة بِزَيْت وَرُبمَا وَافَقْنَاهَا مَأْدُومَة بِسمن وَرُبمَا وَافَقْنَاهَا مَأْدُومَة بِلَبن وَرُبمَا وَافَقْنَاهَا القدائد الْيَابِسَة قد دقَّتْ ثمَّ أغلي لَهَا وَرُبمَا وَافَقْنَاهَا اللَّحْم الْغَرِيض وَهُوَ قَلِيل
İbnu'l-Mübârek, İbn Sa'd, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Basra halkının heyeti Ebû Mûsâ el-Eş'arî ile birlikte Ömer'in yanına geldi. Ömer'in her gün ıslatılıp ufalanan bir ekmeği vardı. Bazen ona zeytinyağı katılmış olarak rastlardık; bazen ona tereyağı katılmış olarak rastlardık; bazen ona süt katılmış olarak rastlardık; bazen de dövülüp ardından kaynatılmış kuru et parçalarına rastlardık; bazen de taze ete rastlardık ki bu pek az olurdu.
قَالَ وَقَالَ لنا عمر ﵁: إِنِّي وَالله لقد أرى تقديركم وَكَرَاهِيَتُكُمْ طَعَامي أما وَالله لَو شِئْت لَكُنْت أطيبكُم طَعَاما وَأَرَقِّكُمْ عَيْشًا أما وَالله مَا أَجْهَل عَن كراكر وَأَسْنِمَة وَعَن صلى وَصِنَاب وسلائق وَلَكِنِّي وجدت الله عير قوما بِأَمْر فَعَلُوهُ فَقَالَ {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا}
Dedi ki: Ömer radıyallâhu anh bize şöyle dedi: «Vallahi yemeğimi azımsadığınızı ve hoşlanmadığınızı görüyorum. Dikkat edin, vallahi isteseydim yemeği en lezzetli olanınız ve yaşantısı en lüks olanınız olurdum. Dikkat edin, vallahi ben deve göğüslerini, hörgüçleri, ızgara etleri, hardallı sosları ve haşlamaları bilmez değilim! Fakat ben Allah'ın, yaptıkları bir şey sebebiyle bir topluluğu ayıpladığını ve şöyle buyurduğunu gördüm: {أَذهَبْتُم طَيِّبَاتكُمْ فِي حَيَاتكُم الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بهَا} “Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz”.»
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الايمان عَن ثَوْبَان ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا سَافر كَانَ آخر عَهده بِإِنْسَان من أَهله فَاطِمَة وأوّل من يدْخل عَلَيْهِ إِذا قدم فَاطِمَة فَقدم من غزَاة فَأَتَاهَا فَإِذا بمسح على بَابهَا وَرَأى على الْحسن وَالْحُسَيْن قلبين من فضَّة فَرجع وَلم يدْخل عَلَيْهَا فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِك فَاطِمَة ظنت أَنه لم يدْخل من أجل مَا رأى فهتكت السّتْر ونزعت القلبين من الصَّبِيَّيْنِ فقطعتهما فَبكى الصّبيان فقسمته بَينهمَا فَانْطَلقَا إِلَى رَسُول الله ﷺ وهما يَبْكِيَانِ فَأَخذه رَسُول الله ﷺ مِنْهُمَا فَقَالَ: يَا ثَوْبَان اذْهَبْ بِهَذَا إِلَى بني فلَان أهل بَيت بِالْمَدِينَةِ واشتر لفاطمة قلادة من عصب وسوارين من عاج فَإِن هَؤُلَاءِ أهل بَيْتِي وَلَا أحب أَن يَأْكُلُوا طَيِّبَاتهمْ فِي حياتهم الدُّنْيَا وَالله تَعَالَى أعلم
Ahmed ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin Sevbân'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında ailesinden en son vedalaştığı kişi Fâtıma olurdu; seferden döndüğünde de yanına ilk girdiği kişi yine Fâtıma olurdu. Bir gazveden döndüğünde onun yanına gitti; kapısında kıldan bir perde asılı olduğunu ve Hasan ile Hüseyin'in üzerinde de gümüşten bilezikler bulunduğunu gördü; bunun üzerine içeri girmeden geri döndü. Fâtıma bunu görünce gördüğü şeylerden ötürü içeri girmediğini anladı; hemen perdeyi indirdi ve iki çocuğun üzerinden gümüş bilezikleri çıkarıp kırdı. İki çocuk ağladı; o da kırılan parçaları ikisi arasında paylaştırdı. Çocuklar ağlayarak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gittiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o parçaları onlardan alıp şöyle buyurdu: «Ey Sevbân! Bunu Medine'deki falan oğullarının ailesine götür ve Fâtıma'ya sinir/boynuzdan bir gerdanlık ile fildişinden iki bilezik satın al. Zira bunlar benim ehlibeytimdir; güzel şeylerini dünya hayatlarında yiyip tüketmelerini istemem.» En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْآيَات ٢١ - ٢٣
21 - 23. Ayetler
أخرج ابْن مَاجَه وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَرْحَمنَا الله وأخا عَاد
İbn Mâce ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah bize de Âd kavminin kardeşine (Hûd'a) da rahmet eylesin» buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ ﵁ قَالَ: خير واديين فِي النَّاس وَادي مَكَّة ووادي أرم بِأَرْض الْهِنْد وشرّ واديين فِي النَّاس وَادي الْأَحْقَاف وواد بحضرموت يدعى برهوت يلقى فِيهِ أَرْوَاح الْكفَّار وَخير بِئْر فِي النَّاس زَمْزَم وَشر بِئْر فِي النَّاس برهوت وَهِي فِي ذَاك الْوَادي الَّذِي بحضرموت
İbn Ebî Hâtim'in Ali'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar arasındaki en hayırlı iki vadi Mekke vadisi ile Hindistan diyarındaki İrem vadisidir. İnsanlar arasındaki en şerli iki vadi ise Ahkāf vadisi ile Hadramevt'te bulunan ve içine kâfirlerin ruhlarının atıldığı Berhût adı verilen vadidir. İnsanlar arasındaki en hayırlı kuyu Zemzem kuyusu, insanlar arasındaki en şerli kuyu ise Berhût kuyusudur; o da Hadramevt'teki o vadidedir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْأَحْقَاف جبل بِالشَّام
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o: «el-Ahkāf, Şam'da bir dağdır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: الْأَحْقَاف جبل بِالشَّام يُسمى الْأَحْقَاف
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o: «el-Ahkāf, Şam'da el-Ahkāf adı verilen bir dağdır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: الْأَحْقَاف الأَرْض
İbn Cerîr'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: «el-Ahkāf, yeryüzüdür» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: الْأَحْقَاف جساق من جسمي
İbn Cerîr'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: «el-Ahkāf, Cismî'deki Cisâk'tır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن عاداً كَانُوا أَحيَاء بِالْيمن أهل رمل مشرفين على الْبَحْر بِأَرْض يُقَال لَهَا الشحر
İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bize anlatıldığına göre Âd [kavmi], Yemen'de kumluk alanda yaşayan, Şihr denilen bir arazide denize bakan kabilelerdi.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله بالأحقاف قَالَ: تلال من أَرض الْيمن
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den radıyallâhu anh Ahkāf'ta [ifadesi] hakkında rivayet ettiğine göre o: «Yemen topraklarındaki tepelerdir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَقد خلت النّذر من بَين يَدَيْهِ وَمن خَلفه أَلا تعبدوا إِلَّا الله} قَالَ: لم يبْعَث الله رَسُولا إِلَّا بِأَن يعبد الله
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh {وَقد خلت النّذر من بَين يَدَيْهِ وَمن خَلفه أَلا تعبدوا إِلَّا الله} “Ondan önce de sonra da 'Yalnızca Allah'a kulluk edin' diye uyarıcılar gelip geçmişti” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Allah, her bir elçiyi yalnızca Allah'a kulluk edilsin diye göndermiştir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {لتأفكنا} قَالَ لتزيلنا وَقَرَأَ إِن كَاد ليضلنا عَن آلِهَتنَا قَالَ: يضلنا ويزيلنا ويأفكنا وَاحِد
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den radıyallâhu anh {لتأفكنا} “bizi çeviresin diye” [ifadesi] hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bizi vazgeçiresin [diye]» demiş ve «neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı» [ayetini] okuyup şöyle demiştir: «Bizi saptırması, bizi vazgeçirmesi ve bizi çevirmesi [ifadeleri] birdir (aynı manadadır).»
الْآيَات ٢٤ - ٢٥
24 - 25. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} قَالَ: هُوَ السَّحَاب
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” [ifadesi] hakkında: «O, buluttur» demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: مَا رَأَيْت رَسُول الله ﷺ مستجمعاً ضَاحِكا حَتَّى أرى مِنْهُ لهواته إِنَّمَا كَانَ يتبسم وَكَانَ إِذا رأى غيماً أَو ريحًا عرف ذَلِك فِي وَجهه
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem küçük dili görünecek kadar kahkahayla gülerken hiç görmedim; o sadece tebessüm ederdi. Bir bulut ya da rüzgâr gördüğünde ise bu[nun endişesi] yüzünden anlaşılırdı.»
قلت يَا رَسُول الله إِن النَّاس إِذا رَأَوْا الْغَيْم فرحوا رَجَاء أَن يكون فِيهِ الْمَطَر وَإِذا رَأَيْته عرف فِي وَجهك الْكَرَاهِيَة
[Âişe devamla şöyle] dedim: «Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar bulut gördüklerinde içinde yağmur olması umuduyla sevinirler; sen ise onu gördüğünde yüzünde hoşnutsuzluk seziliyor.»
قَالَ يَا عَائِشَة وَمَا يؤمنني أَن يكون فِيهِ عَذَاب قد عذب قوم بِالرِّيحِ وَقد رأى قوم الْعَذَاب فَقَالُوا {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا}
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu: «Ey Âişe! İçinde bir azap bulunmasından beni ne güvende kılabilir ki? Bir kavim rüzgârla azaba uğratılmıştır. Bir kavim de azabı görmüş ve {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” demişlerdi.»
وَأخرج عبد بن حميد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا عصفت الرّيح قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك خَيرهَا وَخير مَا فِيهَا وَخير مَا أرْسلت بِهِ وَأَعُوذ بك من شَرها وَشر مَا فِيهَا وَشر مَا أرْسلت بِهِ
Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr şiddetle estiğinde şöyle dua ederdi: «Allahım! Senden bunun hayrını, içindekinin hayrını ve kendisiyle gönderilenin hayrını dilerim; bunun şerrinden, içindekinin şerrinden ve kendisiyle gönderilenin şerrinden de sana sığınırım.»
فَإِذا تخليت السَّمَاء تغير لَونه وَخرج وَدخل وَأَقْبل وَأدبر فَإِذا أمْطرت سري عَنهُ فَسَأَلته فَقَالَ لَا أَدْرِي لَعَلَّه كَمَا قَالَ قوم عَاد {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا}
Gökyüzü bulutlandığında rengi değişir, dışarı çıkar, içeri girer, ileri geri yürürdü; yağmur yağdığında ise üzerindeki bu hâl dağılırdı. Ben bunun sebebini sorduğumda şöyle buyurdu: «Bilemem, belki de Âd kavminin {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” dediği gibi [bir azap] olur.»
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب السَّحَاب وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَلَمَّا رَأَوْهُ عارضاً مُسْتَقْبل أَوْدِيَتهمْ} قَالَ غيم فِيهِ مطر فَأول مَا عرفُوا أَنه عَذَاب رَأَوْا مَا كَانَ خَارِجا من رحالهم ومواشيهم يطير بَين السَّمَاء وَالْأَرْض مثل الريش دخلُوا بُيُوتهم وَأَغْلقُوا أَبْوَابهم فَجَاءَت الرّيح ففتحت أَبْوَابهم ومالت عَلَيْهِم بالرمل فَكَانُوا تَحت الرمل سبع لَيَال وَثَمَانِية أَيَّام حسوماً لَهُم أَنِين ثمَّ أَمر الرّيح فكشف عَنْهُم الرمل وطرحتهم فِي الْبَحْر فَهُوَ قَوْله {فَأَصْبحُوا لَا يرى إِلَّا مساكنهم}
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü's-Sehâb'da ve Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {فَلَمَّا رَأَوْهُ عارضاً مُسْتَقْبل أَوْدِيَتهمْ} “Nihayet onu vadilerine doğru yönelen bir bulut şeklinde gördüklerinde...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İçinde yağmur olan bir buluttu. Azap olduğunu ilk anladıkları an, konak yerlerinin dışındaki eşyalarının ve hayvanlarının tüy gibi gökle yer arasında uçuştuğunu gördükleri an oldu. Evlerine girip kapılarını kilitlediler. Fakat rüzgâr gelip kapılarını açtı ve üzerlerine kum yığdı. Kesintisiz yedi gece sekiz gün boyunca kumların altında iniltiler içinde kaldılar. Sonra rüzgâra emredildi; üzerlerindeki kumu açtı ve onları denize fırlattı. İşte {فَأَصْبحُوا لَا يرى إِلَّا مساكنهم} “Böylece geride evlerinden başka bir şey görünmez oldu” ayeti bunu ifade etmektedir.»
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا فتح الله على عَاد من الرّيح الَّتِي هَلَكُوا فِيهَا إِلَّا مثل الْخَاتم فمرت بِأَهْل الْبَادِيَة فحملتهم وَأَمْوَالهمْ فجعلتهم بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فَلَمَّا رأى ذَلِك أهل الْحَاضِرَة من عَاد الرّيح وَمَا فِيهَا {قَالُوا هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} فَأَلْقَت أهل الْبَادِيَة ومواشيهم على أهل الحاضره
İbn Ebî'd-Dünyâ, Ebû Ya'lâ, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah, Âd kavminin helak olduğu rüzgârdan ancak bir yüzük halkası kadarını açtı. Rüzgâr çöl halkının üzerinden geçti, onları ve mallarını kaldırıp yerle gök arasına savurdu. Âd kavminin yerleşik halkı, rüzgârı ve içindekileri görünce {قَالُوا هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur dediler”. Rüzgâr da çöl halkını ve hayvanlarını yerleşik halkın üzerine fırlattı.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا فتح الله على عَاد من الرّيح إِلَّا مَوضِع الْخَاتم أرْسلت عَلَيْهِم فَحملت البدو إِلَى الْحَضَر فَلَمَّا رَآهَا أهل الْحَضَر {قَالُوا هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} مُسْتَقْبل أوديتنا وَكَانَ أهل الْبَوَادِي فِيهَا فألقي أهل الْبَادِيَة على أهل الْحَاضِرَة حَتَّى هَلَكُوا قَالَ: عَتَتْ على خزَّانِها حَتَّى خرجت من خلال الْأَبْوَاب
Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah, Âd kavmine rüzgârdan ancak bir yüzük deliği kadarını açtı. Üzerlerine gönderilince çöl halkını yerleşik halka doğru savurdu. Yerleşik halk onu görünce: {قَالُوا هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur dediler”, vadilerimize yönelmiştir. Oysa çöl halkı onun içindeydi. Çöl halkı, yerleşik halkın üzerine fırlatıldı ve nihayet helak oldular.» [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Rüzgâr, kapıların aralıklarından çıkacak kadar bekçilerine başkaldırdı.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن عَمْرو بن مَيْمُون ﵁ قَالَ: كَانَ هود قَاعِدا فِي قومه فجَاء سَحَاب مكفهر فَقَالُوا {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} فَقَالَ هود {بل هُوَ مَا استعجلتم بِهِ ريح فِيهَا عَذَاب أَلِيم} فَجعلت تلقي الْفسْطَاط وتجيء بِالرجلِ الْغَائِب
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Amr b. Meymûn'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hûd kavminin içinde oturuyordu; derken yoğun bir bulut geldi. Onlar: {هَذَا عَارض مُمْطِرنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” dediler. Hûd ise: {بل هُوَ مَا استعجلتم بِهِ ريح فِيهَا عَذَاب أَلِيم} “Aksine o, aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır!” dedi. Rüzgâr çadırları devirmeye ve uzaktaki insanları alıp getirmeye başladı.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا أرسل الله على عَاد من الرّيح إِلَّا قدر خَاتمِي هَذَا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o: «Allah, Âd kavmine rüzgârdan ancak şu yüzüğüm kadarını göndermiştir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مَيْمُون ﵁ أَنه قَرَأَ لَا ترى إِلَّا مساكنهم بِالتَّاءِ وَالنّصب
Abd b. Humeyd'in Meymûn'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, [ayeti] te harfi ve nasb ile «lâ terâ illâ mesâkinehüm» şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ {لَا يرى إِلَّا مساكنهم} بِالْيَاءِ وَرفع النُّون
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {لَا يرى إِلَّا مساكنهم} “geride evlerinden başka bir şey görünmez oldu” [ayetini] ye harfi ve nûn harfinin ref'i ile okumuştur.
الْآيَات ٢٦ - ٢٨
26 - 28. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَقَد مكناهم فِيمَا إِن مكناكم فِيهِ} يَقُول: لم نمكنكم فِيهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَلَقَد مكناهم فِيمَا إِن مكناكم فِيهِ} “Andolsun, size vermediğimiz imkânları onlara vermiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «[Bunun manası:] Size o imkânı vermedik, demektir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَقَد مكناهم} الْآيَة قَالَ: عَاد مكنوا فِي الأَرْض أفضل مِمَّا مكنت فِيهِ هَذِه الْأمة وَكَانُوا أَشد قُوَّة وَأكْثر أَوْلَادًا وأطول أعماراً
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَلَقَد مكناهم} “Andolsun onlara imkân vermiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âd kavmine yeryüzünde bu ümmete verilenden daha üstün imkânlar verilmişti; kuvvetçe daha çetin, evlatça daha çok ve ömürce daha uzundular.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد أهلكنا مَا حَوْلكُمْ من الْقرى} هَهُنَا وَهَهُنَا شَيْئا بِالْيمن واليمامة وَالشَّام
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh {وَلَقَد أهلكنا مَا حَوْلكُمْ من الْقرى} “Andolsun, çevrenizdeki memleketleri de helak etmiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Şurada burada, Yemen'de, Yemâme'de ve Şam'da birtakım [memleketleri helak ettik]» demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن الزبير ﵁ أَنه قَرَأَ وَتلك إفكهم
Saîd b. Mansûr'un İbnü'z-Zübeyr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, [ayeti] «ve tilke ifkuhum» şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يَقْرَأها وَذَلِكَ أفكهم يَعْنِي بِفَتْح الْألف وَالْكَاف وَقَالَ: أصلهم
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu [ayeti] elif ve kâf harflerinin fethasıyla «ve zâlike efekehüm» şeklinde okur ve: «Onların aslı [demektir]» derdi.
الْآيَات ٢٩ - ٣٤
29 - 34. Ayetler
أخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الزبير {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ يَسْتَمِعُون الْقُرْآن} قَالَ: بنخلة قَالَ: وَرَسُول الله ﷺ يُصَلِّي الْعشَاء الْآخِرَة كَادُوا يكونُونَ عَلَيْهِ لبداً
Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ يَسْتَمِعُون الْقُرْآن} “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Bu olay] Nahle'de oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kıldırırken neredeyse onun etrafında birbirlerine kenetleneceklerdi.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن منيع وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ مَعًا فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: هَبَطُوا على النَّبِي ﷺ وَهُوَ يقْرَأ الْقُرْآن بِبَطن نَخْلَة فَلَمَّا سَمِعُوهُ قَالُوا: أَنْصتُوا قَالُوا: صه وَكَانُوا تِسْعَة أحدهم زَوْبَعَة فَأنْزل الله {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} إِلَى قَوْله {ضلال مُبين}
İbn Ebî Şeybe, İbn Menî', sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve birlikte ed-Delâil'de Ebû Nuaym ile Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Batn-ı Nahle'de Kur'an okurken cinler onun yanına indiler. Onu işittiklerinde:
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ يَسْتَمِعُون الْقُرْآن} الْآيَة قَالَ: كَانُوا تِسْعَة عشر من أهل نَصِيبين فجعلهم رَسُول الله ﷺ رسلًا إِلَى قَومهمْ
İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ يَسْتَمِعُون الْقُرْآن} “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Nusaybin ahalisinden on dokuz kişiydiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kendi kavimlerine elçi yaptı.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: صُرِفَتِ الْجِنّ إِلَى رَسُول الله ﷺ مرَّتَيْنِ وَكَانَ أَشْرَاف الْجِنّ بنصيبين
Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cinler, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iki defa yönlendirildiler. Cinlerin ileri gelenleri ise Nusaybin'de idi.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} قَالَ: كَانُوا من أهل نَصِيبين أَتَوْهُ بِبَطن نَخْلَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onlar Nusaybin ahalisindendiler; Batn-ı Nahle'de onun yanına geldiler» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن مَسْعُود ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: بت اللَّيْلَة أَقرَأ على الْجِنّ []- رفقا بالحجون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Bu gece Hacûn'da []- cinlere [Kur'an] okuyarak geceledim.»
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن مَسْرُوق قَالَ: سَأَلت ابْن مَسْعُود من آذن النَّبِي ﷺ بالجن لَيْلَة اسْتَمعُوا الْقُرْآن قَالَ: آذنته بهم شَجَرَة
Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'a: «Cinlerin Kur'an'ı dinledikleri gece Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem onların varlığını kim haber verdi?» diye sordum. O: «Onları bir ağaç haber verdi» dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَنه سُئِلَ أَيْن قَرَأَ رَسُول الله ﷺ على الْجِنّ فَقَالَ: قَرَأَ عَلَيْهِم بشعب يُقَال لَهُ الْحجُون
İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre kendisine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cinlere nerede Kur'an okuduğu sorulmuş, o da: «Onlara Hacûn denilen bir vadide okudu» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأحمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ عَن عَلْقَمَة قَالَ: قلت لِابْنِ مَسْعُود ﵁: هَل صحب رَسُول الله ﷺ لَيْلَة الْجِنّ مِنْكُم أحد قَالَ: مَا صَحبه منا أحد وَلَكنَّا فقدناه ذَات لَيْلَة فَقُلْنَا اغتيل استطير مَا فعل قَالَ: فبتنا بشر لَيْلَة بَات بهَا قوم فَلَمَّا كَانَ فِي وَجه الصُّبْح إِذا نَحن بِهِ يَجِيء من قبل حرا فَأَخْبَرنَاهُ فَقَالَ: إِنَّه أَتَانِي دَاعِي الْجِنّ فأتيتهم فَقَرَأت عَلَيْهِم الْقُرْآن فَانْطَلق فأرانا آثَارهم وآثار نيرانهم
Abd b. Humeyd, Ahmed, Müslim ve Tirmizî'nin Alkame'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'a radıyallâhu anh: «Cin gecesinde sizden biri Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eşlik etti mi?» diye sordum. O şöyle dedi: «Bizden hiç kimse ona eşlik etmedi. Ancak bir gece onu kaybettik de: 'Gizlice öldürüldü mü, kaçırıldı mı, ne yaptı?' dedik. Bir topluluğun geçirebileceği en kötü geceyi geçirdik. Sabah olduğunda bir de baktık ki o, Hırâ cihetinden geliyor. Durumu kendisine anlattık. Şöyle buyurdu: 'Cinlerin davetçisi bana geldi; ben de yanlarına gidip onlara Kur'an okudum.' Sonra bizi götürüp onların izlerini ve yaktıkları ateşlerin izlerini bize gösterdi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} قَالَ: هم اثْنَا عشر ألفا من جَزِيرَة الْموصل
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onlar el-Cezîre / Musul bölgesinden on iki bin [cin] idiler» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} قَالَ: كَانُوا سَبْعَة ثَلَاثَة من أهل حران وَأَرْبَعَة من نَصِيبين وَكَانَ أَسمَاؤُهُم حسى ومسى وشاصر وماصر والأرد وإينان والأحقم وسرق
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وَإِذ صرفنَا إِلَيْك نَفرا من الْجِنّ} “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Onlar yedi kişiydiler: Üçü Harran ahalisinden, dördü Nusaybin ahalisindendi. İsimleri ise Hasâ, Mesâ, Şâsır, Mâsır, el-Ered, Iynân, el-Ahkam ve Serak idi.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن صَفْوَان بن الْمُعَطل قَالَ: خرجنَا حجاجاً فَلَمَّا كُنَّا بالعرج إِذا نَحن بحية تضطرب فَمَا لبث أَن مَاتَت فلفها رجل فِي خرقَة ودفنها ثمَّ قدمنَا مَكَّة فَإنَّا لبالمسجد الْحَرَام إِذْ وقف علينا شخص فَقَالَ: أَيّكُم صَاحب عَمْرو قُلْنَا: مَا نَعْرِف عمرا
Taberânî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Safvân b. Muattal'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hac amacıyla yola çıktık. Arec mevkiine vardığımızda çırpınan bir yılanla karşılaştık; çok geçmeden öldü. Bir adam onu bir beze sarıp gömdü. Sonra Mekke'ye vardık. Mescid-i Harâm'da bulunduğumuz sırada yanımızda bir şahıs durup: 'Amr'ın arkadaşı hanginizdir?' dedi. Biz: 'Amr diye birini tanımıyoruz' dedik.»
قَالَ: أَيّكُم صَاحب الجان قَالُوا: هَذَا
[O şahıs]: «Cinni [gömen] arkadaş hanginizdir?» dedi. Onlar: «Şudur» dediler.
قَالَ: أما أَنه آخر التِّسْعَة موتا الَّذين أَتَوا رَسُول الله ﷺ يَسْتَمِعُون الْقُرْآن
[O şahıs] dedi ki: «Haberiniz olsun ki o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı dinlemek için gelen dokuz [cin]den en son vefat edenidir.»
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل والواقدي عَن أبي جَعْفَر ﵁ قَالَ: قدم على رَسُول الله ﷺ الْجِنّ فِي ربيع الأول سنة إِحْدَى عشرَة من النُّبُوَّة
ed-Delâil'de Ebû Nuaym ve Vâkıdî'nin Ebû Ca'fer'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cinler, peygamberliğin on birinci yılı Rebîülevvel ayında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldiler.»
وَأخرج الْوَاقِدِيّ وَأَبُو نعيم عَن كَعْب الْأَحْبَار ﵁ قَالَ: لما انْصَرف النَّفر التِّسْعَة من أهل نَصِيبين من بطن نَخْلَة وهم فلَان وَفُلَان وَفُلَان والأرد واينان والأحقب جاؤوا قَومهمْ منذرين فَخَرجُوا بعد وافدين إِلَى رَسُول الله ﷺ وهم ثلثمِائة فَانْتَهوا إِلَى الْحجُون فجَاء الأحقب فَسلم على رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِن قَومنَا قد حَضَرُوا الْحجُون يلقونك فواعده رَسُول الله ﷺ لساعة من اللَّيْل بالحجون وَالله أعلم
Vâkıdî ve Ebû Nuaym'ın Ka'b el-Ahbâr'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nusaybin ahalisinden olan o dokuz kişilik grup Batn-ı Nahle'den ayrıldığında -ki onlar falan, falan, falan, el-Ered, Iynân ve el-Ahkab idiler- kavimlerine uyarıcı olarak gittiler. Daha sonra üç yüz kişi olarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem heyet halinde geldiler ve Hacûn'a ulaştılar. el-Ahkab gelip Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi ve: 'Kavmimiz seninle buluşmak üzere Hacûn'a geldi' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de gecenin bir vaktinde Hacûn'da onlarla buluşmak üzere sözleşti.» En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٣٥
35. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم والديلمي عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: ظلّ رَسُول الله ﷺ صَائِما ثمَّ طوى ثمَّ ظلّ صَائِما ثمَّ طوى ثمَّ ظلّ صَائِما قَالَ: يَا عَائِشَة إِن الدُّنْيَا لَا تنبغي لمُحَمد وَلَا لآل مُحَمَّد
İbn Ebî Hâtim ve Deylemî'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gündüzü oruçlu geçirdi, sonra [akşam bir şey yemeden] aç sabahladı; yine gündüzü oruçlu geçirdi, sonra aç sabahladı; yine gündüzü oruçlu geçirdi ve şöyle buyurdu: 'Ey Âişe! Dünya, Muhammed'e de Muhammed ailesine de yaraşmaz.'»
يَا عَائِشَة إِن الله لم يرض من أولي الْعَزْم من الرُّسُل إِلَّا بِالصبرِ على مكروهها وَالصَّبْر عَن محبوبها ثمَّ لم يرض مني إِلَّا أَن يكلفني مَا كلفهم فَقَالَ: {فاصبر كَمَا صَبر أولُوا الْعَزْم من الرُّسُل} وَإِنِّي وَالله لأصبرنَّ كَمَا صَبَرُوا جهدي وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
«Ey Âişe! Allah, azim sahibi peygamberlerden ancak onun hoşlanılmayan şeylerine sabretmekten ve sevimli gelen şeylerine karşı sabır göstermekten razı oldu. Sonra benden de ancak onları yükümlü tuttuğu şeyle beni yükümlü kılmaktan razı olup: {فاصبر كَمَا صَبر أولُوا الْعَزْم من الرُّسُل} “O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” buyurdu. Vallahi ben de gücüm yettiğince onların sabrettiği gibi sabredeceğim; güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أولو الْعَزْم من الرُّسُل النَّبِي ﷺ ونوح وَإِبْرَاهِيم ومُوسَى وَعِيسَى
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Peygamberlerden azim sahibi olanlar; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'dır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن أبي الْعَالِيَة {فاصبر كَمَا صَبر أولُوا الْعَزْم من الرُّسُل} قَالَ: نوح وَهود وَإِبْرَاهِيم فَأمر رَسُول الله ﷺ أَن يصبر كَمَا صَبَرُوا وَكَانُوا ثَلَاثَة وَرَسُول الله ﷺ رابعهم قَالَ نوح: يَا قوم إِن كَانَ كبر عَلَيْكُم مقَامي وتذكيري بآيَات الله) (يُونُس الْآيَة ٧١) إِلَى آخرهَا فأظهر لَهُم الْمُفَارقَة وَقَالَ هود حِين (قَالُوا: إِن نقُول الا اعتراك بعض آلِهَتنَا بِسوء قَالَ إِنِّي أشهد الله واشهدوا أَنِّي بَرِيء مِمَّا تشركون من دونه) (تعود الْآيَة ٥٣) فأظهر لَهُم الْمُفَارقَة قَالَ لإِبراهيم (لقد كَانَ لكم أُسْوَة حَسَنَة فِي إِبْرَاهِيم) (الممتحنة الْآيَة ٤) إِلَى آخر الْآيَة فأظهر لَهُم الْمُفَارقَة قَالَ يَا مُحَمَّد: (قل إِنِّي نهيت أَن أعبد الَّذين تدعون من دون الله) (الْأَنْعَام الْآيَة ٥٦) فَقَامَ رَسُول الله ﷺ عِنْد الْكَعْبَة فقرأها على الْمُشْركين فأظهر لَهُم الْمُفَارقَة
Abd b. Humeyd, Ebü'ş-Şeyh, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve İbn Asâkir'in Ebü'l-Âliye'den {فاصبر كَمَا صَبر أولُوا الْعَزْم من الرُّسُل} “O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «[Onlar] Nûh, Hûd ve İbrâhim'dir. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem onların sabrettiği gibi sabretmesi emredildi. Onlar üç kişiydi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise dördüncüleridir. Nûh: (Ey kavmim! Benim aranızda durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa...) (Yûnus 71. ayet) [ayetinden] sonuna kadar [okuyarak] onlara ayrılığını açıkça ilan etti. Hûd da (Onlar: 'Biz ancak tanrılarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz' dedikleri vakit o şöyle dedi: 'Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım') (Hûd 53. ayet) [ayetinde olduğu gibi] onlara ayrılığını açıkça ilan etti. İbrâhim hakkında: (Şüphesiz sizin için İbrâhim'de güzel bir örnek vardır...) (Mümtehine 4. ayet) ayetin sonuna kadar [buyruldu] ve onlara ayrılığını açıkça ilan etti. [Allah Teâlâ] dedi ki: Ey Muhammed! (De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim') (En'âm 56. ayet). Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin yanında durdu, bunu müşriklere okudu ve onlara ayrılığını açıkça ilan etti.»
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أولُوا الْعَزْم} قَالَ: هم نوح وَهود وَإِبْرَاهِيم وَشُعَيْب ومُوسَى
İbn Asâkir'in Katâde'den {أولُوا الْعَزْم} “azim sahipleri” [ifadesi] hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onlar Nûh, Hûd, İbrâhim, Şuayb ve Mûsâ'dır» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ {أولُوا الْعَزْم} إِسْمَاعِيل وَيَعْقُوب وَأَيوب وَلَيْسَ آدم مِنْهُم وَلَا يُونُس وَلَا سُلَيْمَان
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o: «{أولُوا الْعَزْم} “azim sahipleri”; İsmâil, Ya'kūb ve Eyyûb'dur. Âdem, Yûnus ve Süleyman onlardan değildir» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: {أولُوا الْعَزْم} نوح وَإِبْرَاهِيم ومُوسَى وَعِيسَى
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: «{أولُوا الْعَزْم} “azim sahipleri”; Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'dır» demiştir.