وَأخرج اسحق بن رَاهَوَيْه وَأحمد بن منيع والهيثم بن كُلَيْب فِي أسانيدهم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والضياء فِي المختارة من طَرِيق مُجَاهِد عَن عَليّ قَالَ: لما نزلت {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} لم يبْق منا أحد إِلَّا أَيقَن بالهلكة إِذْ أَمر النَّبِي ﷺ بالتولي عَنَّا فَنزلت {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} فطابت أَنْفُسنَا
İshak b. Râhûye, Ahmed b. Menî‘ ve el-Heysem b. Küleyb isnadlarında; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ, Mücâhid tarikiyle Ali [b. Ebî Tâlib]'den rivayet ettiler: O şöyle dedi: {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin” [ayeti] indiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bizden yüz çevirmesi emredildiği için hiçbirimiz kalmadı ki helak olacağına kesin kanaat getirmesin. Bunun üzerine: {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} “Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” [ayeti] indi ve gönlümüz ferahladı.
وَأخرج ابْن رَاهَوَيْه وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} قَالَ: مَا نزلت علينا آيَة كَانَت أَشد علينا مِنْهَا وَلَا أعظم علينا مِنْهَا فَقُلْنَا: مَا هَذَا إِلَّا من سخطَة أَو مقت حَتَّى نزلت {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} قَالَ: ذكر بِالْقُرْآنِ
İbn Râhûye ve İbn Merdûye, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: O, {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bize bundan daha ağır ve bundan daha büyük gelen bir ayet inmemiştir. [Kendi kendimize]: 'Bu ancak bir gazap veya öfkeden dolayıdır' dedik; ta ki {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} 'Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir' [ayeti] inene kadar." [Ali]: "Kur'an ile öğüt ver [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} قَالَ: ذكر لنا أَنَّهَا لما نزلت اشْتَدَّ على أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ وَرَأَوا أَن الْوَحْي قد انْقَطع وَأَن الْعَذَاب قد حضر فَأنْزل الله بعد ذَلِك {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ}
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bize anlatıldığına göre bu [ayet] indiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına pek ağır geldi ve vahyin kesildiğini, azabın ise geldiğini düşündüler. Bunun ardından Allah: {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} 'Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir' [ayetini] indirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} قَالَ: فَأَعْرض عَنْهُم فَقيل لَهُ: {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} فوعظهم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: O, {فتول عَنْهُم فَمَا أَنْت بملوم} “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin” ayeti hakkında şöyle dedi: "[Yani] onlardan yüz çevir. Sonra ona: {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} 'Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir' denildi, o da onlara öğüt verdi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سلمَان بن حبيب الْمحَاربي قَالَ: من وجد للذِّكْرَى فِي قلبه موقعاً فَليعلم أَنه مُؤمن قَالَ الله {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ}
İbnü'l-Münzir, Selmân b. Habîb el-Muhâribî'den rivayet etti: O şöyle dedi: "Kim kalbinde öğüdün bir tesirini bulursa bilsin ki o mümindir. Nitekim Allah: {وَذكر فَإِن الذكرى تَنْفَع الْمُؤمنِينَ} 'Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir' buyurmuştur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} قَالَ: ليقروا بالعبودية طَوْعًا أَو كرها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler: O, {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk/ibadet etsinler diye yarattım” ayeti hakkında: "İster istemez kulluğu ikrar etsinler diye [yarattım]" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} قَالَ: على مَا خلقتهمْ عَلَيْهِ من طَاعَتي ومعصيتي وشقوتي وسعادتي
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk/ibadet etsinler diye yarattım” ayeti hakkında: "Onları neyin üzerine yaratmışsam; bana itaat ve isyanım, şekavetim ve saadetim üzerine [ibadet etsinler diye]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن زيد بن أسلم ﵁ فِي قَوْله {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} قَالَ: مَا جبلوا عَلَيْهِ من الشَّقَاء والسعادة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: O, {وَمَا خلقت الْجِنّ والإِنس إِلَّا ليعبدون} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk/ibadet etsinler diye yarattım” ayeti hakkında: "Şekavet ve saadetten ne üzerine yaratılıp mayalanmışlarsa [onun üzere kulluk etsinler diye]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الجوزاء فِي الْآيَة قَالَ: أَنا أرزقهم وَأَنا أطْعمهُم مَا خلقتهمْ إِلَّا ليعبدون
İbn Ebî Şeybe, Ebü'l-Cevzâ'dan bu ayet hakkında rivayet etti: O [şöyle] dedi: "[Allah buyurur ki:] Onları ben rızıklandırırım, onları ben doyururum; onları ancak bana kulluk/ibadet etsinler diye yarattım."
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: قَالَ الله: ابْن آدم تفرغ لعبادتي أملأ صدرك غنى وَأسد فقرك وَإِلَّا تفعل مَلَأت صدرك شغلا وَلم أَسد فقرك
Ahmed, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek) ve İbn Mâce, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah şöyle buyurdu: 'Ey âdemoğlu! Kendini benim ibadetime ver ki göğsünü zenginlikle doldurayım ve fakirliğini gidereyim. Eğer bunu yapmazsan, göğsünü meşguliyetle doldurur ve fakirliğini de gidermem.'"
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي مُسْند الشاميين وَالْحَاكِم فِي التَّارِيخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: قَالَ الله إِنِّي وَالْجِنّ والإِنس فِي نبأ عَظِيم أخلق ويعبد غَيْرِي وأرزق ويشكر غَيْرِي
et-Taberânî Müsnedü'ş-Şâmiyyîn'de, el-Hâkim et-Târîh'te, el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve ed-Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah şöyle buyurdu: 'Ben, cinler ve insanlar büyük bir haber/hadise içindeyiz: Ben yaratıyorum, başkasına ibadet ediliyor; Ben rızık veriyorum, başkasına şükrediliyor.'"
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: اقرأني رَسُول الله ﷺ {إِن الله هُوَ الرَّزَّاق ذُو القوّة المتين}
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Hibbân, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: O şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana {إِن الله هُوَ الرَّزَّاق ذُو القوّة المتين} 'Şüphesiz Allah, rızık veren, güç ve sarsılmaz kuvvet sahibidir' şeklinde okuttu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {المتين} يَقُول: الشَّديد
İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler: O, {المتين} “Metîn/Sarsılmaz kuvvet sahibi” hakkında: "[Kuvveti] pek çetin olan demektir" dedi.
قَوْله تَعَالَى: {فَإِن للَّذين ظلمُوا ذنوباً} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {فَإِن للَّذين ظلمُوا ذنوباً} “Şüphesiz zulmedenlerin bir payı/nasibi vardır...” ayeti.
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {ذنوباً} قَالَ: دلواً
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiler: O, {ذنوباً} “[azaptan bir] pay” [ifadesi] hakkında: "Bir kova [dolusu hisse]" dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ذنوباً مثل ذنُوب أَصْحَابهم} قَالَ: سجلا من الْعَذَاب مثل عَذَاب أَصْحَابهم
el-Feryâbî ve İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler: O, {ذنوباً مثل ذنُوب أَصْحَابهم} “Geçmiş arkadaşlarının payı gibi bir payları vardır” ayeti hakkında: "Geçmiş arkadaşlarının azabı gibi azaptan bir pay [vardır]" dedi.
وَأخرج الخرائطي فِي مساوىء الْأَخْلَاق عَن طَلْحَة بن عَمْرو فِي قَوْله {ذنوباً مثل ذنُوب أَصْحَابهم} قَالَ: عذَابا مثل عَذَاب أَصْحَابهم وَالله تَعَالَى أعلم
el-Harâitî Mesâvi'ü'l-Ahlâk'ta, Talha b. Amr'dan rivayet etti: O, {ذنوباً مثل ذنُوب أَصْحَابهم} “Geçmiş arkadaşlarının payı gibi bir payları vardır” ayeti hakkında: "Geçmiş arkadaşlarının azabı gibi bir azap [demektir]" dedi. En doğrusunu Yüce Allah bilir.