وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فتعاطى فعقر} قَالَ: تنَاول أُحَيْمِر ثَمُود النَّاقة فعقرها وَفِي قَوْله {كهشيم المحتظر} قَالَ: كرماد محترق
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den { فَتَعَاطَى فَعَقَرَ } “Derken [bıçağı] kavradı ve kesti” ayeti hakkında: "Semûd'un o kızıl adamı deveye el attı ve onu kesti/boğazladı" dediğini; { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi” ayeti hakkında ise: "Yanmış kül gibi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فتعاطى} قَالَ: تنَاول
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَتَعَاطَى } “Derken kavradı” ayeti hakkında: "El attı, aldı" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كهشيم المحتظر} قَالَ: كالعظام الْمُحْتَرِقَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi” ayeti hakkında: "Yanmış kemikler gibi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {كهشيم المحتظر} قَالَ: كالحشيش تَأْكُله الْغنم
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi” ayeti hakkında: "Koyunların yediği kuru ot gibi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {كهشيم المحتظر} قَالَ: هُوَ الْحَشِيش قد حظرته فأكلته يَابسا فَذهب
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O, senin toplayıp yığdığın [kuru] ottur; [hayvan] onu kuru olarak yemiş ve un ufak olup gitmiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير {كهشيم المحتظر} قَالَ: التُّرَاب الَّذِي يسْقط من الْحَائِط
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi” ayeti hakkında: "Duvardan dökülen toprak/kırıntı" dediğini rivayet etti.
قَوْله تَعَالَى: {كذبت قوم لوط} الْآيَات
Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ } “Lût kavmi de yalanladı” ayetleri.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فتماروا بِالنذرِ} قَالَ: لم يصدقُوا بهَا وَفِي قَوْله {فطمسنا أَعينهم} قَالَ: ذكر لنا أَن جِبْرِيل اسْتَأْذن ربه فِي عقوبتهم لَيْلَة أَتَوا لوطاً وَأَنَّهُمْ عاجلوا الْبَاب ليدخلوا عَلَيْهِم فصعقهم بجناحه فتركهم عمياناً يَتَرَدَّدُونَ وَفِي قَوْله {وَلَقَد صبحهمْ بكرَة عَذَاب مُسْتَقر} قَالَ: اسْتَقر بهم فِي نَار جَهَنَّم وَفِي قَوْله {فأخذناهم أَخذ عَزِيز مقتدر} قَالَ: عَزِيز فِي نقمته إِذا انتقم لَا يخَاف أَن يسْبق وَفِي قَوْله {أكفاركم خير من أولئكم} يَقُول: أكفاركم خير مِمَّن قد مضى
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den rivayet etti ki o, { فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ } “Uyarıları şüpheyle karşılayıp tartıştılar” ayeti hakkında: "Onları tasdik etmediler" dedi; { فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ } “Biz de gözlerini silme kör ettik” ayeti hakkında: "Bize anlatıldığına göre Cibrîl, Lût'a geldikleri gece onları cezalandırmak için Rabbinden izin istedi; onlar Lût ve misafirlerinin üzerine girmek için kapıya hücum ettiklerinde kanadıyla onlara çarptı ve onları bocalayıp duran körler halinde bıraktı" dedi; { وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ } “Andolsun ki sabah erkenden onları yakalarını bırakmayan bir azap bastırdı” ayeti hakkında: "Cehennem ateşinde üzerlerine yerleşip kaldı" dedi; { فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “Biz de onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik” ayeti hakkında: "O, intikam aldığında intikamında mutlak üstündür; önüne geçilmesinden korkmaz" dedi; { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?” ayeti hakkında ise: "Sizin kâfirleriniz gelip geçmiş olanlardan daha mı hayırlıdır?" demektedir, dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد صبحهمْ بكرَة عَذَاب مُسْتَقر} قَالَ: عَذَاب فِي الدُّنْيَا اسْتَقر بهم فِي الْآخِرَة
Saîd b. Mansûr, el-Hasan radıyallâhu anh'tan { وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ } “Andolsun ki sabah erkenden onları yakalarını bırakmayan bir azap bastırdı” ayeti hakkında: "Dünyada bir azap olup ahirette de üzerlerine yerleşti/devam etti" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أكفاركم خير من أولئكم} يَقُول: لَيْسَ كفاركم خيرا من قوم نوح وَقوم لوط
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Yani] sizin kâfirleriniz Nûh kavminden ve Lût kavminden daha hayırlı/üstün değildir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع بن أنس ﵁ {أكفاركم خير من أولئكم} قَالَ: أكفاركم أيتها الْأمة خير مِمَّا ذكر من الْقُرُون الأولى الَّذين أهلكتهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?” ayeti hakkında: "Ey bu ümmet! Sizin kâfirleriniz, helak ettiğim o zikredilen önceki nesillerden daha mı hayırlıdır?" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ {أكفاركم خير من أولئكم} يَقُول: أكفاركم خير من أولئكم الَّذين مضوا {أم لكم بَرَاءَة فِي الزبر} يَعْنِي فِي الْكتب
İbn Cerîr, İkrime radıyallâhu anh'tan { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?” ayeti hakkında: "Sizin kâfirleriniz o gelip geçmiş olanlardan daha mı hayırlıdır?" dediğini; { أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat mı var?” ayeti hakkında ise: "Yani kitaplarda" dediğini rivayet etti.
الْآيَات ٤٤ - ٤٦
44 - 46. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن منيع وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} قَالَ: كَانَ ذَلِك يَوْم بدر قَالُوا {نَحن جَمِيع منتصر} فَنزلت هَذِه الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bu Bedir günündeydi. Onlar { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } “Biz birbirine yardım eden intikam alıcı bir topluluğuz” demişlerdi, bunun üzerine bu ayet indi."
وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ وَهُوَ فِي قبَّة لَهُ يَوْم بدر: أنْشدك عَهْدك وَوَعدك اللَّهُمَّ إِن شِئْت لم تعبد بعد الْيَوْم أبدا فَأخذ أَبُو بكر بِيَدِهِ فَقَالَ: حَسبك يَا رَسُول الله ألححت على رَبك فَخرج وَهُوَ يثب فِي الدرْع وَهُوَ يَقُول: {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر بل السَّاعَة موعدهم والساعة أدهى وَأمر}
Buhârî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, Taberânî, ed-Delâil'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü çadırında iken şöyle dua etti: "Sözünü ve vaadini Senden diliyorum. Allahım! Eğer dilersen bugünden sonra Sana ebediyen ibadet edilmez!" Bunun üzerine Ebû Bekir onun elini tuttu ve: "Yeter ey Allah'ın Resûlü, Rabbine çokça yalvardın!" dedi. Bunun üzerine o, zırhının içinde sıçrayarak dışarı çıktı ve şöyle diyordu: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar. Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet vaktidir. O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يثب فِي الدرْع يَوْم بدر وَيَقُول هزم الْجمع وولوا الدبر
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü zırhının içinde sıçrıyor ve: "O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar" diyordu.
وَأخرج البُخَارِيّ عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: نزل على مُحَمَّد ﷺ وَأَنا بِمَكَّة وَإِنِّي لجارية أَلعَب {بل السَّاعَة موعدهم والساعة أدهى وَأمر}
Buhârî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etti ki o şöyle dedi: "Ben Mekke'de oyun oynayan bir kız çocuğu iken Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet indi: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet vaktidir. O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır.”"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: أنزل الله على نبيه بِمَكَّة قبل يَوْم بدر {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} فَقَالَ عمر بن الْخطاب ﵁: قلت: يَا رَسُول الله أَي جمع سَيهْزمُ فَلَمَّا كَانَ يَوْم بدر وانهزمت قُرَيْش نظرت إِلَى رَسُول الله ﷺ فِي آثَارهم مُصْلِتًا بِالسَّيْفِ وَهُوَ يَقُول {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} وَكَانَت ليَوْم بدر فَأنْزل الله فيهم (حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ) (الْمُؤْمِنُونَ ٦٤) الْآيَة وَأنزل الله (ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا) (إِبْرَاهِيم ٢٨) الْآيَة وَرَمَاهُمْ رَسُول الله ﷺ فوسعتهم الرَّمية وملأت أَعينهم وأفواههم حَتَّى إِن الرجل ليقْتل وَهُوَ يقذي عَيْنَيْهِ فَأنْزل الله (وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى) (الْأَنْفَال ١٧)
İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Allah, Bedir gününden önce Mekke'de Peygamberine: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayetini indirdi. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "'Ey Allah'ın Resûlü, hangi topluluk hezimete uğrayacak?' dedim. Bedir günü olup da Kureyş hezimete uğradığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kılıcını kınından çekmiş olarak onların peşinde: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” derken baktım. Bu [ayet] Bedir günü içindi. Allah onlar hakkında: (حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ) (el-Mü'minûn 64) ayetini indirdi; yine Allah: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا) (İbrâhîm 28) ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [bir avuç toprak] attı, bu atış hepsine ulaştı ve gözlerini, ağızlarını doldurdu; öyle ki kişi gözündeki çapağı/tozu temizlerken öldürülüyordu. Bunun üzerine Allah: (وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى) (el-Enfâl 17) ayetini indirdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَابْن رَاهَوَيْه وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: لما نزلت {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} قَالَ عمر ﵁: جعلت أَقُول: أَي جمع سَيهْزمُ حَتَّى كَانَ يَوْم بدر رَأَيْت النَّبِي ﷺ يثب فِي الدرْع وَهُوَ يَقُول {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} فَعرفت تَأْوِيلهَا يَوْمئِذٍ
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Râhûye, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayeti indiğinde Ömer radıyallâhu anh: "Kendi kendime: 'Hangi topluluk hezimete uğrayacak?' deyip duruyordum. Nihayet Bedir günü olduğunda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i zırhının içinde sıçrarken ve { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” derken gördüm; işte o gün onun tevilini/anlamını anladım" dedi.
وَأخرجه ابْن جرير وَمن وَجه آخر عَن عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ مَوْصُولا
Bunu İbn Cerîr, başka bir tarikten İkrime yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan merfû/mevsûl olarak da rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ {سَيهْزمُ الْجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} قَالَ: يَوْم بدر
İbn Ebî Şeybe, Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayeti hakkında: "Bedir günü[dür]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن النَّبِي ﷺ قَالَ يَوْم بدر: هزموا وولوا الدبر
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Bize anlatıldığına göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü: 'Hezimete uğradılar ve arkalarını dönüp kaçtılar' buyurdu."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ فِي قَوْله {والساعة أدهى وَأمر} قَالَ: ذكر الله قوم نوح وَمَا أَصَابَهُم من الْعَذَاب وَذكر عاداً وَمَا أَصَابَهُم من الرّيح وَذكر ثَمُود وَمَا أَصَابَهُم من الصَّيْحَة وَذكر قوم لوط وَمَا أَصَابَهُم من الْحِجَارَة وَذكر آل فِرْعَوْن وَمَا أَصَابَهُم من الْغَرق فَقَالَ: {أكفاركم خير من أولئكم أم لكم بَرَاءَة فِي الزبر} إِلَى قَوْله {والساعة أدهى وَأمر} يَعْنِي أدهى مِمَّا أصَاب أُولَئِكَ وأمرّ
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan { وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah Nûh kavmini ve onlara isabet eden azabı zikretti; Âd kavmini ve onlara isabet eden rüzgârı zikretti; Semûd kavmini ve onlara isabet eden korkunç sesi zikretti; Lût kavmini ve onlara isabet eden taşları zikretti; Firavun ailesini ve onlara isabet eden boğulmayı zikretti. Sonra da şöyle buyurdu: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün, yoksa kitaplarda sizin için bir beraat mı var?” ayetinden { وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır” ayetine kadar... Yani o kimselere isabet edenden daha dehşetli ve daha acıdır."
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: بَادرُوا بِالْأَعْمَالِ سبعا مَا ينْتَظر أحدكُم إِلَّا غنى مطغياً أَو فقرا منسياً أَو مَرضا مُفْسِدا أَو هرماً مفنداً أَو موتا مجهزاً أَو الدَّجَّال والدجال شَرّ غَائِب ينْتَظر أَو السَّاعَة {والساعة أدهى وَأمر}
İbnu'l-Mübârek ez-Zühd'de, Tirmizî (hasen diyerek), Hâkim (sahih diyerek) ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Yedi şey gelmeden önce amellerde acele ediniz! Sizler azdıran zenginlikten, unutturan fakirlikten, ifsat eden hastalıktan, bunaklaştıran ihtiyarlıktan, ansızın gelen ölümden, beklenen görünmez şerlerin en kötüsü olan Deccâl'den veya kıyametten başkasını mı bekliyorsunuz? { وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır.”"
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن معقل ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله جعل عُقُوبَة هَذِه الْأمة السَّيْف وَجعل موعدهم السَّاعَة {والساعة أدهى وَأمر}
İbn Merdûye, Ma'kıl radıyallâhu anh'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Şüphesiz Allah bu ümmetin [dünyadaki] cezasını kılıç kıldı, asıl buluşma vakitlerini de kıyamet yaptı. { وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “O kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır.”"
الْآيَات ٤٧ - ٥٣
47 - 53. Ayetler
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: جَاءَ مشركو قُرَيْش إِلَى النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
Ahmed, Müslim, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Kureyş müşrikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip
يخاصمونه فِي الْقدر فَنزلت {يَوْم يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر}
kader konusunda onunla tartıştılar. Bunun üzerine: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayetleri indi.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر بِسَنَد جيد من طَرِيق عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: مَا أنزلت هَذِه الْآيَة {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر يَوْم يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} إِلَّا فِي أهل الْقدر
el-Bezzâr ve İbnü'l-Münzir ceyyid bir senetle Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti ki o şöyle dedi: "Şu { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler. Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti sadece kader ehli (kaderi inkâr edenler) hakkında indi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن شاهين وَابْن مَنْدَه والباوردي فِي الصَّحَابَة والخطيب فِي تالي التَّلْخِيص وَابْن عَسَاكِر عَن زُرَارَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} قَالَ: فِي أنَاس من أمتِي فِي آخر الزَّمَان يكذبُون بِقدر الله
İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye, İbn Şâhîn, İbn Mende, es-Sahâbe'de el-Bâverdî, Tâlî et-Telhîs'te el-Hatîb ve İbn Asâkir, Zürâre radıyallâhu anh'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu ayeti okuduğunu rivayet etti: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “'Tadın cehennemin dokunuşunu!' Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık.” [Ve şöyle] buyurdu: "[Bu ayet] ahir zamanda ümmetimden Allah'ın kaderini yalanlayan birtakım insanlar hakkında [inmiştir]."
وَأخرج ابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه والديلمي وَابْن عَسَاكِر بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي أُمَامَة ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن هَذِه الْآيَة نزلت فِي الْقَدَرِيَّة {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر}
İbn Adî, İbn Merdûye, Deylemî ve İbn Asâkir zayıf bir senetle Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Şüphesiz bu { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler” ayeti Kaderiyye hakkında inmiştir.'"
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم بن مُحَمَّد بن عَليّ بن عبد الله بن جَعْفَر ﵁ وَكَانَت أمه لبَابَة بنت عبد الله بن عَبَّاس ﵄ قَالَت: كنت أَزور جدي ابْن عَبَّاس ﵄ فِي كل يَوْم جُمُعَة قبل أَن يكف بَصَره فَسَمعته يقْرَأ فِي الْمُصحف فَلَمَّا أَتَى على هَذِه الْآيَة {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر يَوْم يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم} قَالَ: يَا بنية مَا أعرف أَصْحَاب هَذِه الْآيَة مَا كَانُوا بعد وليكونن
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd ve İbnü'l-Münzir, İbrâhîm b. Muhammed b. Ali b. Abdillâh b. Ca'fer radıyallâhu anh'tan, o da annesi Lübâbe bint Abdillâh b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki o şöyle dedi: "Gözleri görmez olmadan önce her cuma günü dedem İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'yı ziyaret ederdim. Onun Mushaf'tan okuduğunu işittim; şu: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler. Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün...” ayetine gelince: 'Kızcağızım! Bu ayetin muhataplarını henüz bilmiyorum, onlar henüz ortaya çıkmadılar ama mutlaka olacaklar!' dedi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَطاء بن أبي رَبَاح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قيل لَهُ: قد تكلم فِي الْقدر فَقَالَ: أَو فَعَلُوهَا وَالله مَا نزلت هَذِه الْآيَة إِلَّا فيهم {ذوقوا مسَّ سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} أُولَئِكَ شرار هَذِه الْأمة لَا تعودوا مرضاهم وَلَا تصلوا على موتاهم إِن أريتني وَاحِدًا مِنْهُم فقأت عَيْنَيْهِ بأصبعي هَاتين
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Atâ b. Ebî Rabâh yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki kendisine: "Kader hakkında konuşulmaya başlandı" denilince şöyle dedi: "Bunu yaptılar mı? Vallahi şu: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “'Tadın cehennemin dokunuşunu! Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık'” ayeti ancak onlar hakkında inmiştir. Onlar bu ümmetin en şerlileridir; hastalarını ziyaret etmeyiniz ve ölülerinin cenaze namazını kılmayınız! Eğer onlardan birini bana gösterirseniz şu iki parmağımla onun gözlerini oyarım!"
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي الْقَدَرِيَّة {يَوْم يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر}
Taberânî ve İbn Merdûye çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediğini rivayet etti: "Şu: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti Kaderiyye hakkında inmiştir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر}
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti hakkında:
قَالَ: خلق الله الْخلق كلهم بِقدر وَخلق لَهُم الْخَيْر وَالشَّر بِقدر
Şöyle dediğini [rivayet etti]: "Allah bütün yaratılmışları bir kaderle yarattı; onlar için hayrı ve şerri de bir kaderle yarattı."
وَأخرج مُسلم عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كل شَيْء بِقَضَاء وَقدر حَتَّى الْعَجز والكيس
Müslim, İbn Ömer'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Acizlik ve zekâ/beceri dahil her şey bir kaza ve kader iledir."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كل شَيْء بِقَضَاء وَقدر حَتَّى وضعك يدك على خدك
Buhârî Târîh'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: "Elini yanağına koyman dahil her şey bir kaza ve kader iledir."
وَأخرج أَحْمد عَن ابْن عمر ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لكل أمة مجوس ومجوس أمتِي الَّذين يَقُولُونَ لَا قدر إِن مرضوا فَلَا تعودهم وَإِن مَاتُوا فَلَا تشهدوهم
Ahmed, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Her ümmetin Mecûsîleri vardır; bu ümmetin Mecûsîleri de 'Kader yoktur' diyenlerdir. Hastalanırlarsa onları ziyaret etmeyiniz, ölürlerse cenazelerinde bulunmayınız."
وَأخرج ابْن شاهين فِي السّنة عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: طلبت هَذَا الْقدر فِيمَا أنزل الله على مُحَمَّد ﷺ فَوَجَدته فِي {اقْتَرَبت السَّاعَة} {وكل شَيْء فَعَلُوهُ فِي الزبر} {وكل صَغِير وكبير مستطر}
İbn Şâhîn es-Sünne'de, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Bu kaderi Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği şeylerde aradım ve onu { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ } “Kıyamet yaklaştı”, { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “Yaptıkları her şey kitaplardadır” ve { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” ayetlerinde buldum."
وَأخرج سُفْيَان بن عُيَيْنَة فِي جَامعه عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: إِنَّمَا نزلت هَذِه {يَوْم يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} تعييرا لأهل الْقدر
Süfyân b. Uyeyne el-Câmi'inde, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Şu { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün onlara: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti ancak kader ehline (kaderi inkâr edenlere) bir kınama ve azarlama olarak inmiştir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {وكل شَيْء فَعَلُوهُ فِي الزبر} قَالَ: فِي الْكتاب
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “Yaptıkları her şey kitaplardadır” ayeti hakkında: "Kitapta[dır]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله تَعَالَى {وكل صَغِير وكبير مستطر} قَالَ: مسطور فِي الْكتاب
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” ayeti hakkında: "Kitapta yazılmıştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وكل صَغِير وكبير مستطر} قَالَ: مَحْفُوظ مَكْتُوب
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” ayeti hakkında: "Korunmuş, yazılmıştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وكل صَغِير وكبير مستطر} قَالَ: مَكْتُوب
İbn Cerîr, Mücâhid'den { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” ayeti hakkında: "Yazılmıştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة {مستطر} مَكْتُوب فِي سطر
İbn Cerîr, İkrime'den { مُسْتَطَرٌ } “satır satır yazılmıştır” kelimesi hakkında: "Satır halinde yazılmıştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد {وَلَقَد أهلكنا أشياعكم} قَالَ: أشياعهم من أهل الْكفْر من الْأُمَم السالفة {فَهَل من مدكر} يَقُول: هَل من أحد يتَذَكَّر
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ } “Andolsun ki sizin benzerlerinizi helak ettik” ayeti hakkında: "Geçmiş ümmetlerden onların küfür ehli olan benzerleri[dir]" dediğini; { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Öğüt alan yok mu?” ayeti hakkında ise: "İbret alıp düşünen hiç kimse var mı?" demektedir, dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا طنَّ ذُبَاب إِلَّا بِقدر ثمَّ قَرَأَ {وَمَا أمرنَا إِلَّا وَاحِدَة كلمح بالبصر}
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Hiçbir sinek bir kader olmaksızın vızıldamaz." Sonra da: { وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir göz kırpması gibi sadece tek bir andır” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن عمر قَالَ: المكذبون بِالْقدرِ مجرمو هَذِه الْأمة وَفِيهِمْ أنزلت هَذِه الْآيَة {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر} إِلَى قَوْله {إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر}
İbn Merdûye, Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki o şöyle dedi: "Kaderi yalanlayanlar bu ümmetin suçlularıdır ve şu: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler” ayetinden { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayetine kadar olan kısım onlar hakkında indirilmiştir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} قَالَ: يَقُول خلق كل شَيْء فقدره فَقدر الدرْع للْمَرْأَة والقميص للرجل والقتب للبعير والسرج للْفرس وَنَحْو هَذَا
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Yani Allah] her şeyi yarattı ve onu bir ölçüye göre takdir etti; kadına göre zırhı/elbiseyi, erkeğe göre gömleği, deveye göre semeri, ata göre eyeri ve benzeri şeyleri takdir edip belirledi."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: جَاءَ العاقب وَالسَّيِّد وَكَانَا رَأْسِي النَّصَارَى بِنَجْرَان فتكلما بَين يَدي النَّبِي ﷺ بِكَلَام شَدِيد فِي الْقدر وَالنَّبِيّ ﷺ سَاكِت مَا يجيبهما بِشَيْء حَتَّى انصرفا فَأنْزل الله {أكفاركم خير من أولئكم} الَّذين كفرُوا وكذبوا بِاللَّه قبلكُمْ {أم لكم بَرَاءَة فِي الزبر} فِي الْكتاب الأول إِلَى قَوْله {وَلَقَد أهلكنا أشياعكم} الَّذين كفرُوا وكذبوا بِالْقدرِ قبلكُمْ {وكل شَيْء فَعَلُوهُ فِي الزبر} فِي أم الْكتاب {وكل صَغِير وكبير مستطر} يَعْنِي مَكْتُوب إِلَى آخر السُّورَة
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Âkıb ile Seyyid -ki Necrân Hristiyanlarının iki önderi idiler- geldiler ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda kader hakkında sert sözler söylediler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ise onlar dönüp gidinceye kadar susup kendilerine hiçbir şeyle cevap vermedi. Bunun üzerine Allah şu ayetleri indirdi: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı hayırlıdır?” -yani sizden önce Allah'ı inkâr edip yalanlayanlardan-, { أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat mı var?” -yani ilk kitapta-, şu ayete kadar: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ } “Andolsun ki sizin benzerlerinizi helak ettik” -yani sizden önce kaderi inkâr edip yalanlayanları-, { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “Yaptıkları her şey kitaplardadır” -yani Ümmü'l-Kitâb'da (Ana Kitap'ta)-, { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” -yani yazılmıştır-, surenin sonuna kadar.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: كنت أَقرَأ هَذِه الْآيَة فَمَا أَدْرِي من عني بهَا حَتَّى سَقَطت عَلَيْهَا {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر} إِلَى قَوْله {كلمح بالبصر} فَإِذا هم المكذبون بِالْقدرِ
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etti: Ben bu ayeti okur, bununla kimin kastedildiğini bilmezdim; ta ki: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler” ayetinden { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “bir göz kırpması gibidir” ifadesine kadarki kısma rastlayıncaya kadar. Meğer onlar kaderi yalanlayanlarmış.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي أهل التَّكْذِيب إِلَى آخر الْآيَة قَالَ مُجَاهِد: قلت لِابْنِ عَبَّاس: مَا تَقول فِيمَن يكذب بِالْقدرِ قَالَ: اجْمَعْ بيني وَبَينه قلت: مَا تصنع بِهِ قَالَ: أخنقه حَتَّى أَقتلهُ
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den rivayet etti ki o şöyle dedi: Bu ayet, ayetin sonuna kadar yalanlama ehli hakkında inmiştir. Mücâhid dedi ki: İbn Abbâs'a: "Kaderi yalanlayan kimse hakkında ne dersin?" dedim. O: "Onunla beni bir araya getir" dedi. Ben: "Ona ne yapacaksın?" deyince: "Onu öldürünceye kadar boğarım" dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: صنفان من أمتِي لَيْسَ لَهما فِي الإِسلام نصيب المرجئة والقدرية أنزلت فيهم آيَة من كتاب الله {إِن الْمُجْرمين فِي ضلال وسعر} إِلَى آخر الْآيَة
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ümmetimden iki zümre vardır ki onların İslam'dan hiçbir nasibi yoktur: Mürcie ve Kaderiyye. Onlar hakkında Allah'ın Kitabı'ndan: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler” ayeti sonuna kadar indirilmiştir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنِّي لأجد فِي كتاب الله قوما يسْحَبُونَ فِي النَّار على وُجُوههم يُقَال لَهُم {ذوقوا مسَّ سقر} لأَنهم كَانُوا يكذبُون بِالْقدرِ وَإِنِّي لَا أَرَاهُم فَلَا أَدْرِي أَشَيْء كَانَ قبلنَا أم شَيْء فِيمَا بَقِي
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Ben Allah'ın Kitabı'nda, ateşte yüzüstü sürüklenen ve kendilerine: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Cehennemin dokunuşunu tadın!” denilen bir topluluk buluyorum; çünkü onlar kaderi yalanlıyorlardı. Ben onları göremiyorum ve bizden önce mi olmuş bir şey, yoksa kalan [gelecek] zamanda mı [olacak], bilmiyorum.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: مَا نزلت هَذِه الْآيَة إِلَّا تعييراً لأهل الْقدر {ذوقوا مس سقر إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر}
İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etti: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Cehennemin dokunuşunu tadın! Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti ancak kader ehline bir kınama ve ayıplama olarak inmiştir.
وَأخرج أَحْمد عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن لكل أمة
Ahmed, Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz her ümmetin
مجوساً وَإِن مجوس هَذِه الْأمة الَّذين يَقُولُونَ لَا قدر فَمن مرض فَلَا تعوده وَإِن مَاتَ فَلَا تشهدوه وهم من شيعَة الدَّجَّال حق على الله أَن يلحقهم بِهِ
Mecûsîleri vardır. Bu ümmetin Mecûsîleri ise 'Kader yoktur' diyenlerdir. Onlardan kim hastalanırsa onu ziyaret etmeyin; şayet ölürse cenazesinde hazır bulunmayın. Onlar Deccâl'in fırkasındandırlar; Allah'ın onları ona katması O'nun üzerine bir haktır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبَادَة بن الصَّامِت رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت بأذني هَاتين رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن أول مَا خلق الله الْقَلَم قيل: اكْتُبْ لَا بُد قَالَ: وَمَا لَا بُد قَالَ: الْقدر قَالَ: وَمَا الْقدر قَالَ: تعلم أَن مَا أَصَابَك لم يكن ليخطئك وَمَا أخطأك لم يكن ليصيبك إِن مت على غير ذَلِك دخلت النَّار
İbn Merdûye, Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Şu iki kulağımla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir. [Ona]: 'Kaçınılmaz olanı yaz' denildi. [Kalem]: 'Kaçınılmaz olan nedir?' dedi. [Allah]: 'Kaderdir' buyurdu. [Resûlullah]: 'Kader nedir [bilir misin]?' buyurdu ve [şöyle devam etti]: 'Sana isabet edenin senden şaşmayacağını, senden şaşanın da sana isabet etmeyeceğini bilmendir. Bundan başka bir inanç üzere ölürsen cehenneme girersin.'”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة أَمر الله منادياً يُنَادي أَيْن خصماء الله فَيقومُونَ مسودة وُجُوههم مزرقة عيونهم مائلاً شفاههم يسيل لعابهم يقذرهم من رَآهُمْ فَيَقُولُونَ: وَالله يَا رَبنَا مَا عَبدنَا من دُونك شمساً وَلَا قمراً وَلَا حجرا وَلَا وثناً قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: لقد أَتَاهُم الشّرك من حَيْثُ لَا يعلمُونَ ثمَّ تَلا ابْن عَبَّاس (يَوْم يَبْعَثهُم الله جَمِيعًا فَيحلفُونَ لَهُ كَمَا يحلفُونَ لكم وَيَحْسبُونَ أَنهم على شَيْء أَلا إِنَّهُم هم الْكَاذِبُونَ) (المجادلة ١٨) هم وَالله القدريون ثَلَاث مَرَّات
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Kıyamet günü olduğunda Allah bir münadiye emreder, o da: 'Allah'ın hasımları nerede?' diye seslenir. Yüzleri kararmış, gözleri gömgök olmuş, dudakları eğrilmiş, salyaları akarak, kendilerini gören herkesin iğreneceği bir halde kalkarlar ve: 'Vallahi ey Rabbimiz! Biz senin dışından ne güneşe, ne aya, ne taşa, ne de puta taptık' derler.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Şirk onlara farkında olmadıkları yerden gelmiştir” dedi. Sonra İbn Abbâs: ( يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ ) (el-Mücâdele 18) “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” ayetini okudu ve üç defa: “Vallahi onlar Kaderiyye'dir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: ذكر لِابْنِ عَبَّاس أَن قوما يَقُولُونَ فِي الْقدر فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: إِنَّهُم يكذبُون بِكِتَاب الله فلآخذن بِشعر أحدهم فَلأَنصينَّهُ ان الله كَانَ على عَرْشه قبل أَن يخلق شَيْئا وَأول شَيْء خلق الْقَلَم وَأمره أَن يكْتب مَا هُوَ كَائِن فَإِنَّمَا يجْرِي النَّاس على أَمر قد فرغ مِنْهُ
Abd b. Humeyd, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: İbn Abbâs'a bir topluluğun kader hakkında [inkâr edici sözler] söylediği zikredildi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: "Onlar Allah'ın Kitabı'nı yalanlıyorlar. Eğer onlardan birini yakalarsam mutlaka saçından tutup çekerim! Allah hiçbir şeyi yaratmadan önce Arş'ı üzerindeydi. Yarattığı ilk şey kalem oldu ve ona olacak şeyleri yazmasını emretti. İnsanlar ancak bitirilmiş bir iş üzere akıp gitmektedir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي يحيى الْأَعْرَج قَالَ: سَمِعت ابْن عَبَّاس ﵄ وَذكر الْقَدَرِيَّة فَقَالَ: لَو أدْركْت بَعضهم لفَعَلت بِهِ كَذَا وَكَذَا ثمَّ قَالَ: الزِّنَا بِقدر وَالسَّرِقَة بِقدر وَشرب الْخمر بِقدر
Abd b. Humeyd, Ebû Yahyâ el-A'rec'den rivayet etti ki o şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'yı dinledim; Kaderiyye'yi andı ve şöyle dedi: "Eğer onlardan birine rastlasaydım ona şöyle şöyle yapardım!" Sonra da: "Zina da kaderledir, hırsızlık da kaderledir, içki içmek de kaderledir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ ﵁ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {إِنَّا كل شَيْء خلقناه بِقدر} قَالَ رجل: يَا رَسُول الله فَفِيمَ الْعَمَل أَفِي شَيْء نستأنفه أم فِي شَيْء قد فرغ مِنْهُ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اعْمَلُوا فَكل ميسر سنيسره لليسرى وسنيسره للعسرى
İbn Cerîr, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayeti indiğinde bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Öyleyse amel ne içindir? Yeniden başlayacağımız bir şeyde mi, yoksa bitirilmiş [takdir edilmiş] bir şeyde mi?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Amel edin; zira herkese [kaderi] kolaylaştırılmıştır: Kolay olana [cennete] ulaştıracağız, zor olana [cehenneme] ulaştıracağız” buyurdu.
الْآيَات ٥٤ - ٥٥
54 - 55. Ayetler
أخرج ابْن مرْدَوَيْه بسندٍ واهٍ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: النَّهر الفضاء وَالسعَة لَيْسَ بنهر جَار
İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Neher (genişlik); akarsu değil, feza ve genişliktir.”
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {فِي جنَّات ونهر} قَالَ: النَّهر السعَة
et-Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “cennetlerde ve ırmaklardadırlar / genişliktedirler” ayetinden haber ver" dedi. O da: "Neher, genişlik demektir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت لبيد بن ربيعَة وَهُوَ يَقُول: ملكت بهَا فأنهرت فتقها يرى قَائِم من دونهَا مَا وَرَاءَهَا وَأخرج عبد بن حميد عَن شريك فِي قَوْله {فِي جنَّات ونهر} قَالَ: جنَّات وعيون
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Lebîd b. Rebîa'nın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Onunla [mızrakla] ona sahip oldum da yarasını genişlettim; onun berisinde duran arkasındakini görür'" dedi. Abd b. Humeyd, Şerîk'ten { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “cennetlerde ve ırmaklardadırlar” ayeti hakkında: "Bahçeler ve pınarlardır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي بكر بن عَيَّاش ﵁ أَن عَاصِمًا قَرَأَ {فِي جنَّات ونهر} مُثَلّثَة منتصبة النُّون قَالَ أَبُو بكر ﵁: وَكَانَ زُهَيْر الْقرشِي يقْرَأ {ونهر} يُرِيد جمَاعَة النَّهر
Abd b. Humeyd, Ebû Bekir b. Ayyâş radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki Âsım, { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } ayetini nun harfini üstün ile üçlü [çoğul/fethalı] olarak okudu. Ebû Bekir radıyallâhu anh dedi ki: Züheyr el-Kureşî de nehirler topluluğunu kastederek { وَنُهُرٍ } şeklinde okurdu.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن بُرَيْدَة عَن رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {فِي جنَّات ونهر فِي مقْعد صدق عِنْد مليك مقتدر} قَالَ: إِن أهل الْجنَّة يدْخلُونَ على الْجَبَّار كل يَوْم مرَّتَيْنِ فَيقْرَأ عَلَيْهِم الْقُرْآن وَقد جلس كل امرىء مِنْهُم مجْلِس الَّذِي هُوَ مَجْلِسه على مَنَابِر الدّرّ والياقوت والزبرجد وَالذَّهَب وَالْفِضَّة بِالْأَعْمَالِ فَلَا تقر أَعينهم قطّ كَمَا تقر بذلك وَلم يسمعوا شَيْئا أعظم مِنْهُ وَلَا أحسن مِنْهُ ثمَّ يَنْصَرِفُونَ إِلَى رحالهم قريرة أَعينهم ناعمين إِلَى مثلهَا من الْغَد
el-Hakîm et-Tirmizî, Büreyde'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “cennetlerde ve ırmaklardadırlar; kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk makamındadırlar” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Şüphesiz cennet ehli her gün iki defa Cebbâr'ın huzuruna girerler. Onlara Kur'an okur; onlardan her kişi amellerine göre inci, yakut, zebercet, altın ve gümüşten minberler üzerindeki kendi meclisine oturmuştur. Gözleri bununla aydınlandığı kadar hiçbir şeyle aydınlanmamıştır; bundan daha yüce ve daha güzel hiçbir şey işitmemişlerdir. Sonra ertesi gün aynı vakte kadar gözleri aydın ve nimetler içinde konaklarına dönerler.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ فِي قَوْله {إِن الْمُتَّقِينَ فِي جنَّات ونهر} قَالَ: فِي نور وضياء
el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklardadırlar / genişliktedirler” ayeti hakkında: "Nur ve aydınlık içindedirler" dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن ثَوْر بن يزِيد ﵁ قَالَ: بلغنَا أَن الْمَلَائِكَة يأْتونَ الْمُؤمنِينَ يَوْم الْقِيَامَة فَيَقُولُونَ: يَا أَوْلِيَاء الله انْطَلقُوا فَيَقُولُونَ: إِلَى أَيْن فَيَقُولُونَ: إِلَى الْجنَّة فَيَقُولُونَ: إِنَّكُم تذهبون بِنَا إِلَى غير بغيتنا فَيُقَال لَهُم: وَمَا بغيتكم فَيَقُولُونَ: المقعد مَعَ الحبيب وَهُوَ قَوْله {إِن الْمُتَّقِينَ فِي جنَّات ونهر فِي مقْعد صدق عِنْد مليك مقتدر}
el-Hakîm et-Tirmizî, Sevr b. Yezîd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: Bize ulaştığına göre melekler kıyamet günü müminlere gelip: "Ey Allah'ın dostları! Haydi gidin" derler. Onlar: "Nereye?" derler. Melekler: "Cennete" derler. Onlar: "Siz bizi arzumuzun dışındaki bir yere götürüyorsunuz" derler. Onlara: "Peki arzunuz nedir?" denilir. Onlar da: "Sevgili ile beraber oturmaktır" derler. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklardadırlar; kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk makamındadırlar.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: دخلت الْمَسْجِد وَأَنا أرى أَنِّي قد أَصبَحت فَإِذا عليَّ ليل طَوِيل وَإِذا لَيْسَ فِيهِ أحد غَيْرِي فَقُمْت فَسمِعت حَرَكَة خَلْفي فَفَزِعت فَقَالَ: أَيهَا الممتلىء قلبه فرقا لَا تفرق أَو لَا تفزع وَقل: اللَّهُمَّ إِنَّك مليك مقتدر مَا تشَاء من أَمر يكون ثمَّ سل مَا بدا لَك قَالَ سعيد: فَمَا سَأَلت الله شَيْئا إِلَّا اسْتَجَابَ لي
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti ki o şöyle dedi: Sabah olduğunu sanarak mescide girdim, meğer önümde uzun bir gece varmış ve içinde benden başka kimse yokmuş. Namaza kalktım, arkamdan bir kıpırtı işitip korktum. [Bir ses] şöyle dedi: "Ey kalbi korkuyla dolan kişi! Korkma veya ürkme ve de ki: 'Allah'ım! Şüphesiz sen kudretli bir hükümdarsın, dilediğin her iş olur.' Sonra aklına geleni iste." Saîd dedi ki: "Allah'tan ne istediysem bana icabet etti."
وَأخرج أَبُو نعيم عَن جَابر قَالَ: بَيْنَمَا رَسُول الله ﷺ يَوْمًا فِي مَسْجِد الْمَدِينَة فَذكر بعض أَصْحَابه الْجنَّة فَقَالَ النَّبِي ﷺ: يَا أَبَا دُجَانَة أما علمت أَن من أحبنا وابتلي بمحبتنا أسْكنهُ الله تَعَالَى مَعنا ثمَّ تَلا {فِي مقْعد صدق عِنْد مليك مقتدر}
Ebû Nuaym, Câbir'den şöyle dediğini rivayet etti: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine mescidinde iken ashâbından bazıları cenneti andı. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Ebû Dücâne! Bilmez misin ki bizi seven ve sevgimizle sınanan kimseyi Yüce Allah bizimle beraber iskân eder?” Sonra da: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk makamında” ayetini okudu.