وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {ألم تَرَ إِلَى الَّذين توَلّوا قوما} الْآيَة قَالَ: هم المُنَافِقُونَ توَلّوا الْيَهُود {يَوْم يَبْعَثهُم الله} الْآيَة قَالَ: يحالف المُنَافِقُونَ رَبهم يَوْم الْقِيَامَة كَمَا حالفوا أولياءه فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd, Katâde radıyallâhu anh'tan: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين توَلّوا قوما} “Bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi?...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Onlar, Yahudileri dost edinen münafıklardır. Ayetin sonuna kadar {يَوْم يَبْعَثهُم الله} “Allah onların hepsini dirilttiği gün...” hakkında da şöyle demiştir: Münafıklar, dünyada O'nun dostlarına yemin ettikleri gibi kıyamet gününde de Rablerine yemin ederler.
وَأخرج أَحْمد وَالْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ جَالِسا فِي ظلّ حجرَة من حجره وَعِنْده نفر من الْمُسلمين فَقَالَ: إِنَّه سَيَأْتِيكُمْ إِنْسَان فَينْظر إِلَيْكُم بِعَين شَيْطَان فَإِذا جَاءَكُم فَلَا تُكَلِّمُوهُ فَلم يَلْبَثُوا أَن طلع عَلَيْهِم رجل أَزْرَق أَعور فَقَالَ حِين رَآهُ: علام تَشْتمنِي أَنْت وَأَصْحَابك فَقَالَ ذَرْنِي آتِك بهم فَانْطَلق فَدَعَاهُمْ فَحَلَفُوا وَاعْتَذَرُوا فَأنْزل الله {يَوْم يَبْعَثهُم الله جَمِيعًا فَيحلفُونَ لَهُ كَمَا يحلفُونَ لكم} الْآيَة وَالَّتِي بعْدهَا
Ahmed, Bezzâr, Taberânî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir— ile Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem odalarından birinin gölgesinde oturuyordu ve yanında Müslümanlardan bir grup vardı. Şöyle buyurdu: "Şüphesiz size bir insan gelecek ve size şeytan gözüyle bakacaktır. O size geldiğinde onunla konuşmayın." Çok geçmeden karşılarına gök gözlü [ve] tek gözlü bir adam çıkageldi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onu görünce: "Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak küfrediyorsunuz?" buyurdu. [Adam]: "Beni bırak, onları sana getireyim" dedi. Gidip onları çağırdı; onlar da yemin edip mazeret beyan ettiler. Bunun üzerine Allah, bu ayeti ve kendisinden sonrakini indirdi: {يَوْم يَبْعَثهُم الله جَمِيعًا فَيحلفُونَ لَهُ كَمَا يحلفُونَ لكم} “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler..."
الْآيَة ١٩ - ٢٢
19 - 22. Ayetler
أخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا من ثَلَاثَة فِي قَرْيَة وَلَا بُد وَلَا تُقَام فيهم الصَّلَاة إِلَّا قد استحوذ عَلَيْهِم الشَّيْطَان فَعَلَيْكُم بِالْجَمَاعَة فَإِنَّمَا يَأْكُل الذِّئْب القاصية
Ebû Dâvûd, Nesâî, Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir— ile İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Bir köyde veya kırda üç kişi bulunup da aralarında namaz kılınmazsa, şeytan mutlaka onları kuşatıp hükmü altına alır. Bu yüzden cemaate sarılın; zira kurt ancak sürüden ayrılan [koyunu] yer."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {كتب الله لأغلبن أَنا ورسلي} قَالَ: كتب الله كتابا فأمضاه
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan: {كتب الله لأغلبن أَنا ورسلي} “Allah: 'Andolsun ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır” ayeti hakkında: "Allah bir hüküm yazmış ve onu yürürlüğe koymuştur" dediğini nakletmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن شَوْذَب قَالَ: جعل وَالِد أَبُو عُبَيْدَة بن الْجراح يتَصَدَّى لأبي عُبَيْدَة يَوْم بدر وَجعل أَبُو عُبَيْدَة يحيد عَنهُ فَلَمَّا أَكثر قَصده أَبُو عُبَيْدَة فَقتله فَنزلت {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, Sünen'inde Beyhakî ve İbn Asâkir, Abdullah b. Şevzeb'den şöyle nakletmiştir: Bedir günü Ebû Ubeyde b. Cerrah'ın babası Ebû Ubeyde'nin karşısına çıkmaya başladı; Ebû Ubeyde ise ondan kaçınıyordu. [Babası] bunu artırınca Ebû Ubeyde ona yönelip onu öldürdü. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه} “Allah'a inanan bir topluluk bulamazsın...” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: حدثت أَن أَبَا قُحَافَة سبّ النَّبِي ﷺ فَصَكَّهُ أَبُو بكر صَكه فَسقط فَذكر ذَلِك للنَّبِي ﷺ فَقَالَ: أفعلت يَا أَبَا بكر فَقَالَ: وَالله لَو كَانَ السَّيْف مني قَرِيبا لضربته فَنزلت {لَا تَجِد قوما} الْآيَة
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini nakletmiştir: Bana anlatıldığına göre Ebû Kuhâfe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sövdü; bunun üzerine Ebû Bekir ona öyle bir tokat attı ki yere düştü. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca: "Bunu yaptın mı ey Ebû Bekir?" buyurdu. [Ebû Bekir]: "Allah'a yemin olsun ki, eğer kılıç bana yakın olsaydı mutlaka onu vururdum" dedi. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar {لَا تَجِد قوما} “...bir topluluk bulamazsın” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن ثَابت بن قيس بن الشماس أَنه اسْتَأْذن النَّبِي ﷺ أَن يزور خَاله من الْمُشْركين فَأذن لَهُ فَلَمَّا قدم قَرَأَ رَسُول الله ﷺ وأناس حوله {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه} الْآيَة
İbn Merdûye, Abdurrahman b. Sâbit b. Kays b. Şemmâs'tan nakletmiştir: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den müşrik olan dayısını ziyaret etmek için izin istedi, o da kendisine izin verdi. Döndüğünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, etrafında birtakım insanlar varken ayetin sonuna kadar {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه} “Allah'a inanan bir topluluk bulamazsın...” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن كثير بن عَطِيَّة عَن رجل قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اللَّهُمَّ لَا تجْعَل لِفَاجِر وَلَا لفَاسِق عِنْدِي يدا وَلَا نعْمَة فَإِنِّي وجدت فِيمَا أوحيته إليّ {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون من حاد الله وَرَسُوله} قَالَ سُفْيَان: يرَوْنَ أَنَّهَا أنزلت فِيمَن يخالط السُّلْطَان
İbn Merdûye, Kesîr b. Atiyye'den, o da bir adamdan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: "Allahım! Hiçbir fâcir ve fâsıkın üzerimde bir minneti ve nimeti olmasını sağlama; zira bana vahyettiğin şeylerde şunu buldum: {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون من حاد الله وَرَسُوله} 'Allah'a ve ahiret gününe inanan bir topluluğun, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenlerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin.'" Süfyân: "Onlar, bu ayetin yöneticiyle içli dışlı olan kimseler hakkında indiği görüşündedirler" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أحب فِي الله وَأبْغض فِي الله وَعَاد فِي الله ووال فِي الله فَإِنَّمَا تنَال ولَايَة الله بذلك ثمَّ قَرَأَ {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Nevâdirü'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmiştir: O şöyle dedi: "Allah için sev, Allah için buğzet, Allah için düşmanlık besle ve Allah için dostluk kur; zira Allah'ın velayeti ancak bununla elde edilir." Sonra ayetin sonuna kadar {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون} “Allah'a ve ahiret gününe inanan bir topluluğun... sevgi bağı kurduğunu göremezsin” [ayetini] okudu.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أوحى الله إِلَى نَبِي من الْأَنْبِيَاء أَن قل لفُلَان العابد أما زهدك فِي الدُّنْيَا فتعجلت رَاحَة نَفسك وَأما انقطاعك إليّ فتعززت بِي فَمَاذَا عملت فِي مَالِي عَلَيْك قَالَ يَا رب: وَمَالك عليّ قَالَ: هَل واليت لي وليا أَو عاديت لي عدوا
Ebû Nuaym el-Hilye'de, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah peygamberlerden bir peygambere şöyle vahyetti: O âbid falan kimseye de ki: Dünyadaki zühdüne gelince, sen bununla kendi nefsinin rahatını peşinen aldın. Bana yönelmene gelince, sen benimle izzet buldun. Peki, senin üzerinde bulunan hakkım hususunda ne yaptın? O: 'Ey Rabbim! Senin benim üzerimdeki hakkın nedir?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Benim için bir dostu dost edindin mi veya benim için bir düşmana düşmanlık besledin mi?'"
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن وَاثِلَة بن الْأَسْقَع قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يبْعَث الله يَوْم الْقِيَامَة عبدا لَا ذَنْب لَهُ فَيَقُول لَهُ: بأيّ الْأَمريْنِ أحب إِلَيْك أَن أجزيك بعملك أم بنعمتي عَلَيْك قَالَ: رب أَنْت تعلم أَنِّي لم أعصك قَالَ: خُذُوا عَبدِي بِنِعْمَة من نعمي فَمَا يبْقى لَهُ حَسَنَة إِلَّا استغرقتها تِلْكَ النِّعْمَة فَيَقُول: رب بنعمتك ورحمتك فَيَقُول: بنعمتي وبرحمتي وَيُؤْتى بِعَبْد محسن فِي نَفسه لَا يرى أَن لَهُ سَيِّئَة فَيُقَال لَهُ: هَل كنت توالي أوليائي قَالَ: يَا رب كنت من النَّاس سلما قَالَ: هَل كنت تعادي أعدائي قَالَ: يَا رب لم أكن أحب أَن يكون بيني وَبَين أحد شَيْء فَيَقُول الله ﵎: وَعِزَّتِي لَا ينَال رَحْمَتي من لم يوال أوليائي ويعاد أعدائي
el-Hakîm et-Tirmizî, Vâsile b. Eskâ'dan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü Allah, hiçbir günahı olmayan bir kulu diriltir ve ona şöyle der: 'Sana hangi iki durumla karşılık vermem senin için daha sevimlidir: Amelinle mi, yoksa sana olan nimetimle mi?' [Kul]: 'Rabbim! Sen bilirsin ki ben sana isyan etmedim' der. [Allah]: 'Kulumu nimetlerimden bir nimet ile hesaba çekin' der. O nimetin kaplamadığı hiçbir iyiliği kalmaz. Bunun üzerine [kul]: 'Rabbim! Nimetin ve rahmetin ile' der. [Allah da]: 'Nimetimle ve rahmetimle' buyurur. Kendi gözünde iyi olan ve hiçbir kötülüğünün olmadığını düşünen bir kul getirilir ve ona: 'Benim dostlarımı dost edindin mi?' denilir. [Kul]: 'Ey Rabbim! Ben insanlarla barış içindeydim' der. 'Benim düşmanlarıma düşmanlık besledin mi?' denilir. [Kul]: 'Ey Rabbim! Benimle herhangi biri arasında bir şey olmasını sevmezdim' der. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurur: 'İzzetime andolsun ki, benim dostlarımı dost edinmeyen ve düşmanlarıma düşmanlık beslemeyen kimse rahmetime nail olamaz.'"
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة عَن الْبَراء بن عَازِب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أوثق عرى الإِيمان الْحبّ فِي الله والبغض فِي الله
Tayâlisî ve İbn Ebî Şeybe, Berâ b. Âzib'den nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İmanın en sağlam kulpu; Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir."
وَأخرج الديلمي من طَرِيق الْحسن عَن معَاذ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اللَّهُمَّ لَا تجْعَل لِفَاجِر عِنْدِي يدا وَلَا نعْمَة فيوده قلبِي فَإِنِّي وجدت فِيمَا أحيت إليّ {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون من حاد الله وَرَسُوله} الْآيَة
Deylemî, Hasan tarikiyle Muâz'dan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allahım! Hiçbir fâcirin üzerimde bir minneti ve nimeti olmasını sağlama ki kalbim onu sevmesin; zira bana vahyettiğin şeylerde şunu buldum: {لَا تَجِد قوما يُؤمنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر يوادون من حاد الله وَرَسُوله} 'Allah'a ve ahiret gününe inanan bir topluluğun, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenlerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin...'"