وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن ابْن عمر قَالَ: لقد توفّي عمر وَمَا يَقُول هَذِه الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة الْجُمُعَة إِلَّا فامضوا إِلَى ذكر الله
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet ettiler: Ömer vefat ettiğinde, Cuma suresinde yer alan bu ayeti sadece 'famdû ilâ zikrillâh (Allah'ın zikrine gidin)' şeklinde okuyordu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَأَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي وَالطَّبَرَانِيّ من طرق عَن ابْن مَسْعُود أَنه كَانَ يقْرَأ فامضوا إِلَى ذكر الله قَالَ: وَلَو كَانَت فَاسْعَوْا لسعيت حَتَّى يسْقط رِدَائي
Abdürrezzâk, Firyâbî, Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Enbârî ve Taberânî muhtelif yollarla İbn Mes'ûd'dan onun bunu 'famdû ilâ zikrillâh (Allah'ın zikrine gidin)' şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Eğer bu 'fes'av (koşun)' şeklinde olsaydı, cübbem düşecek kadar koşardım."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالطَّبَرَانِيّ عَن قَتَادَة قَالَ فِي حرف ابْن مَسْعُود: فامضوا إِلَى ذكر الله وَهُوَ كَقَوْلِه: (إِن سعيكم لشتى) (سُورَة اللَّيْل الْآيَة ٤)
Abdürrezzâk ve Taberânî, Katâde'den şöyle dediğini rivayet ettiler: İbn Mes'ûd'un kıraatinde [bu ayet] 'famdû ilâ zikrillâh (Allah'ın zikrine gidin)' şeklindedir; bu da O'nun: (إِن سعيكم لشتى) (Leyl Suresi, 4. Ayet) “Doğrusu sizin çalışmalarınız çeşit çeşittir” buyruğu gibidir.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق أبي الْعَالِيَة عَن أبيّ بن كَعْب وَابْن مَسْعُود أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن فامضوا إِلَى ذكر الله
Abd b. Humeyd, Ebu'l-Âliye yoluyla Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'un her ikisinin de 'famdû ilâ zikrillâh (Allah'ın zikrine gidin)' şeklinde okuduklarını rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن الزبير أَنه كَانَ يقرأوها فامضوا إِلَى ذكر الله
İbnü'l-Münzir, Abdullah b. ez-Zübeyr'in bunu 'famdû ilâ zikrillâh (Allah'ın zikrine gidin)' şeklinde okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} قَالَ: فامضوا
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Hemen Allah'ın zikrine koşun” ayeti hakkında: "Gidin (famdû) [demektir]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} قَالَ: مَا هُوَ بالسعي على الْأَقْدَام وَلَقَد نهوا أَن يَأْتُوا الصَّلَاة إِلَّا وَعَلَيْهِم السكينَة وَالْوَقار وَلَكِن بالقلوب وَالنِّيَّة والخشوع
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiler ki: Kendisine {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Hemen Allah'ın zikrine koşun” ayeti sorulunca şöyle demiştir: "Bu, ayaklarla koşmak değildir; nitekim onlar namaza ancak üzerlerinde bir sükûnet ve vakarla gelmekle emrolunup [koşmaktan] nehyedilmişlerdir. Fakat bu [koşu], kalplerle, niyetle ve huşû iledir."
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} قَالَ: السَّعْي أَن تسْعَى بلبك وعملك وَهُوَ الْمُضِيّ إِلَيْهَا
Abd b. Humeyd ve Beyhakī Şuabü'l-İmân'da Katâde'den {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Hemen Allah'ın zikrine koşun” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Sa'y (koşmak); aklınla/kalbinle ve amelinle yönelmendir, o da ona (namaza) gitmektir."
قَالَ الله: (فَلَمَّا بلغ مَعَه السَّعْي) (سُورَة الصافات الْآيَة ١٠٢) قَالَ: لما مَشى مَعَ أَبِيه
Allah Teâlâ: (فَلَمَّا بلغ مَعَه السَّعْي) (Sâffât Suresi, 102. Ayet) “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” buyurmuştur; [Katâde] dedi ki: "Babasıyla birlikte yürüdüğü zamandır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن ثَابت قَالَ: كُنَّا مَعَ أنس بن مَالك يَوْم الْجُمُعَة فَسمع النداء بِالصَّلَاةِ فَقَالَ: قُم لنسعى إِلَيْهَا
Abd b. Humeyd, Sâbit'ten şöyle dediğini rivayet etti: Cuma günü Enes b. Mâlik ile beraberdik. Namaz çağrısını (ezanı) işitince: "Kalk, ona (namaza) doğru gidelim" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء فِي قَوْله: {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} قَالَ: الذّهاب وَالْمَشْي
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Atâ'dan {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Hemen Allah'ın zikrine koşun” ayeti hakkında: "Gitmek ve yürümektir" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: إِنَّمَا السَّعْي الْعَمَل وَلَيْسَ السَّعْي على الْأَقْدَام
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Sa'y ancak ameldir; ayaklar üzerinde koşmak değildir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: السَّعْي الْعَمَل
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'ın şöyle dediğini rivayet ettiler: "Sa'y ameldir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس وَعِكْرِمَة مثله
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs ve İkrime'den de bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عبد الله بن الصَّامِت قَالَ: خرجت إِلَى الْمَسْجِد يَوْم الْجُمُعَة فَلَقِيت أَبَا ذَر فَبينا أَنا أَمْشِي إِذا سَمِعت النداء فَرفعت فِي الْمَشْي لقَوْل الله: {إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} فجذبني جذبة فَقَالَ: أولسنا فِي سعي
Beyhakī Sünen'inde Abdullah b. es-Sâmit'ten şöyle dediğini rivayet etti: Cuma günü mescide doğru çıktım ve Ebû Zer ile karşılaştım. Yürürken ezanı işittim ve Allah'ın: {إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman hemen Allah'ın zikrine koşun” sözünden dolayı yürüyüşümü hızlandırdım. Bunun üzerine beni çekip: "Biz zaten sa'y (yöneliş) içinde değil miyiz?" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله: {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} قَالَ: موعظة الإِمَام
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. el-Müseyyeb'den {فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله} “Hemen Allah'ın zikrine koşun” ayeti hakkında: "[O,] imamın vaazıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: حرمت التِّجَارَة يَوْم الْجُمُعَة مَا بَين الْأَذَان الأول إِلَى الإِقامة إِلَى انصراف الإِمام لِأَن الله يَقُول: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر} إِلَى {وذروا البيع}
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cuma günü birinci ezandan kamete, [oradan da] imamın [namazdan] ayrılmasına kadar geçen süre zarfında ticaret haram kılınmıştır. Çünkü Allah: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر} “Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman hemen zikre...” ayetinden {وذروا البيع} “ve alışverişi bırakın” [kısmına kadar] buyurmaktadır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُحَمَّد بن كَعْب أَن رجلَيْنِ من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ كَانَا يَخْتَلِفَانِ فِي تجارتهما إِلَى الشَّام فَرُبمَا قدما يَوْم الْجُمُعَة وَرَسُول الله ﷺ يخْطب فيدعونه ويقومون فِيمَا هم إِلَّا بيعا حَتَّى تُقَام الصَّلَاة فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله وذروا البيع} قَالَ: فَحرم عَلَيْهِم مَا كَانَ قبل ذَلِك
Abd b. Humeyd, Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından iki adam ticaret için Şam'a gidip gelirlerdi. Bazen Cuma günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe okurken gelirler, onu bırakıp namaz kılınana kadar sadece alışverişle meşgul olurlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله وذروا البيع} “Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” ayetini indirdi. [Muhammed b. Ka'b]: "Böylece daha önce [helal] olan şey onlara haram kılındı" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: الْأَذَان الَّذِي يحرم فِيهِ البيع هُوَ الْأَذَان الَّذِي عِنْد خُرُوج الإِمام
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Zührî'den şöyle dediğini rivayet ettiler: "Alışverişin haram kılındığı ezan, imam [hutbeye] çıktığı andaki ezandır."
قَالَ: وَأرى أَن يتْرك البيع الْآن عِنْد الْأَذَان الأول
[Zührî]: "Şimdi ise ilk ezanda alışverişin bırakılması gerektiği görüşündeyim" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة حرم الشِّرَاء وَالْبيع
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet ettiler: "Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğunda alışveriş haram olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن الضَّحَّاك قَالَ: إِذا زَالَت الشمش من يَوْم الْجُمُعَة حرم البيع وَالتِّجَارَة حَتَّى تقضى الصَّلَاة
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd, Dahhâk'ın şöyle dediğini rivayet ettiler: "Cuma günü güneş zevale erdiğinde, namaz kılınana kadar alışveriş ve ticaret haram olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَطاء وَالْحسن أَنَّهُمَا قَالَا: ذَلِك
İbn Ebî Şeybe, Atâ ve Hasan'dan da böyle söylediklerini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أَيُّوب قَالَ: لأهل الْمَدِينَة سَاعَة يَوْم الْجُمُعَة ينادون: حرم البيع وَذَلِكَ عِنْد خُرُوج الإِمام
Abd b. Humeyd, Eyyûb'dan şöyle dediğini rivayet etti: Medine ehlinin Cuma günü 'Alışveriş haram kılındı' diye seslendikleri bir vakit vardı; bu da imam [hutbeye] çıktığı andaydı.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: كَانَ بِالْمَدِينَةِ إِذا أذن الْمُؤَذّن من يَوْم الْجُمُعَة ينادون فِي الْأَسْوَاق: حرم البيع حرم البيع
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: Medine'de Cuma günü müezzin ezan okuduğunda çarşılarda: "Alışveriş haram kılındı, alışveriş haram kılındı!" diye seslenirlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الرَّحْمَن بن الْقَاسِم أَن الْقَاسِم دخل على أَهله فِي يَوْم الْجُمُعَة وَعِنْدهم عطار يبايعونه فاشتروا مِنْهُ وَخرج الْقَاسِم إِلَى الْجُمُعَة فَوجدَ الإِمام قد خرج فَأَمرهمْ أَن يناقضوه البيع
Abd b. Humeyd, Abdurrahman b. el-Kâsım'dan rivayet etti ki: el-Kâsım, Cuma günü ailesinin yanına girdi; yanlarında alışveriş yaptıkları bir koku satıcısı vardı ve ondan bir şeyler satın almışlardı. Kâsım Cumaya çıktı ve imamın [hutbeye] çıkmış olduğunu gördü; bunun üzerine onlara alışverişi feshetmelerini emretti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: من بَاعَ شَيْئا بعد الزَّوَال يَوْم الْجُمُعَة فَإِن بَيْعه مَرْدُود لِأَن الله تَعَالَى نهى عَن البيع إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet ettiler: "Kim Cuma günü zeval vaktinden sonra bir şey satarsa onun satışı geçersizdir. Çünkü Allah Teâlâ Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğunda alışverişi yasaklamıştır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: قلت لعطاء: هَل تعلم من شَيْء يحرم إِذا أذن بِالْأولَى سوى البيع قَالَ عَطاء: إِذا نُودي بِالْأولَى حرم اللَّهْو وَالْبيع والصناعات كلهَا هِيَ بمنزلت البيع والرقاد وَأَن يَأْتِي الرجل أَهله وَأَن يكْتب كتابا قلت: إِذا نُودي بِالْأولَى وَجب الرواح حِينَئِذٍ قَالَ: نعم
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet ettiler: Atâ'ya: "İlk ezan okunduğunda alışverişten başka haram olan bir şey biliyor musun?" dedim. Atâ: "İlk ezan okunduğunda eğlence, alışveriş ve tüm meslekler -ki bunlar da alışveriş gibidir-, uyumak, kişinin eşiyle münasebette bulunması ve yazı yazması haram olur" dedi. Ben: "İlk ezan okunduğunda o vakitte [cumaya] gitmek vacip olur mu?" dedim. "Evet" dedi.
قلت: من أجل قَوْله إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة قَالَ: نعم فَليدع حِينَئِذٍ كل شَيْء وليرح
[İbn Cüreyc]: "O'nun 'Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman' sözünden dolayı mı?" dedim. [Atâ]: "Evet, artık o vakit her şeyi bıraksın ve [namaza] gitsin" dedi.
أخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن بسر الْحَرَّانِي قَالَ: رَأَيْت عبد الله بن بشر الْمَازِني صَاحب رَسُول الله ﷺ إِذا صلى الْجُمُعَة خرج فدار فِي السُّوق سَاعَة ثمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَسْجِد فصلى مَا شَاءَ الله أَن يُصَلِّي فَقيل لَهُ: لأي شَيْء تصنع هَذَا قَالَ: لِأَنِّي رَأَيْت سيد الْمُرْسلين هَكَذَا يصنع وتلا هَذِه الْآيَة {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله}
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye, Abdullah b. Büsr el-Harrânî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîsi Abdullah b. Büsr el-Mâzinî'yi gördüm; Cuma namazını kıldığında dışarı çıkar, bir müddet çarşıda dolaşır, sonra mescide dönüp Allah'ın dilediği kadar namaz kılardı. Kendisine: "Bunu niçin yapıyorsun?" denilince: "Çünkü peygamberlerin efendisinin böyle yaptığını gördüm" dedi ve şu ayeti okudu: {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: إِذا انصرفت يَوْم الْجُمُعَة فَاخْرُج إِلَى بَاب الْمَسْجِد فساوم بالشَّيْء وَإِن لم تشتره
İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etti: "Cuma günü [namazdan] ayrıldığında mescidin kapısına çık ve satın almasan bile bir şey için pazarlık yap."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْوَلِيد بن رَبَاح أَن أَبَا هُرَيْرَة كَانَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ الْجُمُعَة فَإِذا سلم صَاح {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله واذْكُرُوا الله} فيبتدر النَّاس الْأَبْوَاب
İbnü'l-Münzir, Velîd b. Rebâh'tan rivayet etti ki: Ebû Hüreyre insanlara Cuma namazını kıldırır, selam verince: {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله واذْكُرُوا الله} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın, Allah'ın lütfundan isteyin ve Allah'ı zikredin” diye seslenir, insanlar da hemen kapılara yönelirlerdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد وَعَطَاء {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض} قَالَا: إِن شَاءَ فعل وَإِن شَاءَ لم يفعل
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid ve Atâ'dan {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” ayeti hakkında şöyle dediklerini rivayet etti: "Dilerse yapar, dilerse yapmaz."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض} قَالَ: هُوَ إِذن من الله فَإِذا فرغ فَإِن شَاءَ خرج وَإِن شَاءَ قعد فِي الْمَسْجِد
İbn Ebî Şeybe, Dahhâk'tan {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bu Allah'tan bir izindir. [Namazı] bitirince dilerse çıkar, dilerse mescidde oturur."
وَأخرج ابْن جرير عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله: {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله} قَالَ: لَيْسَ لطلب دنيا وَلَكِن عبَادَة مَرِيض وَحُضُور جَنَازَة وزيارة أَخ فِي الله
İbn Cerîr, Enes'ten rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” ayeti hakkında şöyle buyurdu: "[Bu] dünya malı aramak için değil; hasta ziyareti, cenazede bulunmak ve Allah yolundaki bir din kardeşini ziyaret etmek içindir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله} قَالَ: لم يؤمروا بِشَيْء من طلب الدُّنْيَا إِنَّمَا هُوَ عِيَادَة مَرِيض وَحُضُور جَنَازَة وزيارة أَخ فِي الله
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {فَإِذا قضيت الصَّلَاة فَانْتَشرُوا فِي الأَرْض وابتغوا من فضل الله} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlara dünyalık talep etmeye dair bir şey emredilmemiştir; o ancak hasta ziyareti, cenazede bulunmak ve Allah rızası için bir din kardeşini ziyaret etmektir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: من صلى الْجُمُعَة فصَام يَوْمه وَعَاد مَرِيضا وَشهد جَنَازَة وَشهد نِكَاحا وَجَبت لَهُ الْجنَّة
Taberânî, Ebû Ümâme'den rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim Cuma namazını kılar, o gün oruç tutar, bir hastayı ziyaret eder, bir cenazeye katılır ve bir nikâha şahitlik ederse ona cennet vacip olur."
قَوْله تَعَالَى: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة} “Bir ticaret gördükleri zaman...” ayeti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طرق عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: بَيْنَمَا النَّبِي ﷺ يخْطب يَوْم الْجُمُعَة قَائِما إِذا قدمت عير الْمَدِينَة فَابْتَدَرَهَا أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ حَتَّى لم يبْق مِنْهُم إِلَّا اثْنَا عشر رجلا أَنا فيهم وَأَبُو بكر وَعمر فَأنْزل الله {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} إِلَى آخر السُّورَة
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Beyhakī Sünen'inde muhtelif yollarla Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü ayakta hutbe verirken Medine'ye bir kervan geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri ona doğru koşuştular; öyle ki aralarında ben, Ebû Bekir ve Ömer'in de bulunduğu sadece on iki kişi kaldı. Bunun üzerine Allah surenin sonuna kadar olan: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar...” ayetini indirdi.
وَأخرج الْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يخْطب يَوْم الْجُمُعَة فَقدم دحْيَة بن خَليفَة يَبِيع سلْعَة لَهُ فَمَا بَقِي فِي الْمَسْجِد أحد إِلَّا نفر وَالنَّبِيّ ﷺ قَائِم فَأنْزل الله {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} الْآيَة
Bezzâr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Cuma günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe okuyordu. Dıhye b. Halîfe yanında satacağı bir malla geldi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta olduğu halde mesciddeki herkes dağılıp gitti. Bunun üzerine Allah: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar...” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما} قَالَ: قدم دحْيَة الْكَلْبِيّ بِتِجَارَة فَخَرجُوا ينظرُونَ إِلَّا سَبْعَة نفر
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar ve seni ayakta bıraktılar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Dıhye el-Kelbî bir ticaretle geldi, yedi kişi hariç hepsi bakmak için dışarı çıktılar."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما} قَالَ: جَاءَت عير عبد الرَّحْمَن بن عَوْف تحمل الطَّعَام فَخَرجُوا من الْجُمُعَة بَعضهم يُرِيد أَن يَشْتَرِي وَبَعْضهمْ يُرِيد أَن ينظر إِلَى دحْيَة وَتركُوا رَسُول الله ﷺ قَائِما على الْمِنْبَر وَبَقِي فِي الْمَسْجِد اثْنَا عشر رجلا وَسبع نسْوَة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَو خَرجُوا كلهم لاضطرم الْمَسْجِد عَلَيْهِم نَارا
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar ve seni ayakta bıraktılar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Abdurrahman b. Avf'ın yiyecek taşıyan kervanı geldi. Cumadan kimisi satın almak, kimisi de Dıhye'ye bakmak isteyerek çıktılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberde ayakta bıraktılar. Mescidde sadece on iki erkek ve yedi kadın kaldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer hepsi çıksaydı, mescid onların üzerine ateşle tutuşup yanardı' buyurdu."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قدمت عير الْمَدِينَة يَوْم الْجُمُعَة وَرَسُول الله ﷺ قَائِم على الْمِنْبَر يخْطب فانفض أَكثر من كَانَ فِي الْمَسْجِد فَأنْزل الله فِي هَذِه الْآيَة {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا}
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etti: Cuma günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberde ayakta hutbe okurken Medine'ye bir kervan geldi. Mescidde bulunanların çoğu dağılıp gitti. Bunun üzerine Allah bu konuda: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” ayetini indirdi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي مراسيله عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: كَانَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Mukātil b. Hayyân'dan şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
يُصَلِّي الْجُمُعَة قبل الْخطْبَة مثل الْعِيدَيْنِ حَتَّى كَانَ يَوْم الْجُمُعَة وَالنَّبِيّ ﷺ يخْطب وَقد صلى الْجُمُعَة فَدخل رجل فَقَالَ: إِن دحْيَة بن خَليفَة قد قدم بِتِجَارَة وَكَانَ دحْيَة إِذا قدم تَلقاهُ أَهله بالدفاف فَخرج النَّاس وَلم يَظُنُّوا إِلَّا أَنه لَيْسَ فِي ترك الْخطْبَة شَيْء فَأنْزل الله {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} فَقدم النَّبِي ﷺ الْخطْبَة يَوْم الْجُمُعَة وَأخر الصَّلَاة
iki bayram namazı gibi Cuma namazını da hutbeden önce kıldırırdı. Nihayet bir Cuma günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma namazını kıldırmış vaziyette hutbe verirken bir adam girdi ve: "Dıhye b. Halîfe bir ticaret kervanıyla geldi" dedi. Dıhye geldiğinde ailesi onu deflerle karşılardı. İnsanlar hutbeyi terk etmede bir sakınca olmadığını zannederek dışarı çıktılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” ayetini indirdi. Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü hutbeyi öne aldı, namazı ise sonraya bıraktı.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يخْطب يَوْم الْجُمُعَة وَيقوم قَائِما وَإِن دحْيَة الْكَلْبِيّ كَانَ رجلا تَاجِرًا وَكَانَ قبل أَن يسلم: قدم بتجارته إِلَى الْمَدِينَة خرج النَّاس ينظرُونَ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ ويشترون مِنْهُ فَقدم ذَات يَوْم وَوَافَقَ الْجُمُعَة وَالنَّاس عِنْد رَسُول الله ﷺ فِي الْمَسْجِد وَهُوَ قَائِم يخْطب فَاسْتقْبل أهل دحْيَة العير حِين دخل الْمَدِينَة بالطبل وَاللَّهْو فَذَلِك اللَّهْو الَّذِي ذكر الله فَسمع النَّاس فِي الْمَسْجِد أَن دحْيَة قد نزل بِتِجَارَة عِنْد أَحْجَار الزَّيْت وَهُوَ مَكَان فِي سوق الْمَدِينَة وسمعوا أصواتاً فَخرج عَامَّة النَّاس إِلَى دحْيَة ينظرُونَ إِلَى تِجَارَته وَإِلَى اللَّهْو وَتركُوا رَسُول الله ﷺ قَائِما لَيْسَ مَعَه كَبِير عدَّة أحد فبلغني وَالله أعلم أَنهم فعلوا ذَلِك ثَلَاث مَرَّات وبلغنا أَن الْعدة الَّتِي بقيت فِي الْمَسْجِد مَعَ النَّبِي ﷺ عدَّة قَليلَة فَقَالَ النَّبِي ﷺ عِنْد ذَلِك: لَوْلَا هَؤُلَاءِ يَعْنِي الَّذين بقوا فِي الْمَسْجِد عِنْد النَّبِي ﷺ لقصدت إِلَيْهِم الْحِجَارَة من السَّمَاء وَنزل {قل مَا عِنْد الله خير من اللَّهْو وَمن التِّجَارَة وَالله خير الرازقين}
Beyhakī Şuabü'l-İmân'da Mukātil b. Hayyân'dan şöyle dediğini rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü ayakta hutbe verirdi. Dıhye el-Kelbî ise tüccar bir adamdı ve henüz müslüman olmadan önce ticaret malıyla Medine'ye geldiğinde insanlar onun getirdiği şeylere bakmak ve ondan satın almak için çıkarlardı. Bir gün yine geldi ve bu Cuma gününe denk geldi. İnsanlar ise mescidde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydılar ve o ayakta hutbe okuyordu. Dıhye'nin ailesi kervan Medine'ye girince onu davul ve eğlence ile karşıladı; işte bu, Allah'ın zikrettiği eğlencedir. Mesciddeki insanlar Dıhye'nin Medine çarşısında bir yer olan Ahcârü'z-Zeyt'e ticaret malıyla indiğini duydular ve sesleri işittiler. Bunun üzerine insanların çoğu ticaretine ve eğlenceye bakmak için Dıhye'ye doğru çıktılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yanında kayda değer bir kimse kalmaksızın ayakta bıraktılar. Bana ulaştığına göre -doğrusunu Allah bilir- bunu üç defa yapmışlardı. Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile mescidde kalanların sayısı çok azdı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer şunlar -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında mescidde kalanlar- olmasaydı, gökten üzerlerine taş yağardı" buyurdu ve: {قل مَا عِنْد الله خير من اللَّهْو وَمن التِّجَارَة وَالله خير الرازقين} “De ki: Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır. Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن جَابر بن عبد الله ﵁ أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يخْطب النَّاس يَوْم الْجُمُعَة فَإِذا كَانَ نِكَاح لعب أَهله وعزفوا ومروا باللهو على الْمَسْجِد وَإِذا نزل بالبطحاء جلب قَالَ: وَكَانَت الْبَطْحَاء مَجْلِسا بِفنَاء الْمَسْجِد الَّذِي يَلِي بَقِيع الْغَرْقَد وَكَانَت الْأَعْرَاب إِذا جلبوا الْخَيل والإِبل وَالْغنم وبضائع الْأَعْرَاب نزلُوا الْبَطْحَاء فَإِذا سمع ذَلِك من يقْعد للخطبة قَامُوا للهو وَالتِّجَارَة وتركوه قَائِما فعاتب الله الْمُؤمنِينَ لنَبيه ﷺ فَقَالَ: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü insanlara hutbe verirdi. Bir düğün olduğunda düğün sahipleri çalgı çalıp eğlenir ve bu eğlenceyle mescidin önünden geçerlerdi. Bathâ'ya da bir kervan/mal indiğinde -ki Bathâ, mescidin Bakîu'l-Garkad tarafındaki avlusunda bir toplanma yeriydi ve bedeviler at, deve, koyun ve mallarını getirdiklerinde Bathâ'ya inerlerdi- hutbe için oturanlar bunu işitince eğlence ve ticaret için kalkar ve onu ayakta bırakırlardı. Bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem adına müminleri uyararak: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوك قَائِما} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar ve seni ayakta bıraktılar” buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} قَالَ: رجال يقومُونَ إِلَى نواضحهم وَإِلَى السّفر يقدمُونَ يَبْتَغُونَ التِّجَارَة وَاللَّهْو
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة أَو لهواً انْفَضُّوا إِلَيْهَا} “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Bunlar] su taşıyan develerine ve ticaret ile eğlence arayarak gelen yolculara/kervanlara doğru kalkan adamlardır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: بَينا النَّبِي ﷺ يخْطب يَوْم الْجُمُعَة
Abd b. Humeyd, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etti: Cuma günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken
إِذْ قدمت عير الْمَدِينَة فَانْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتركُوا النَّبِي ﷺ فَلم يبْق مَعَه إِلَّا رَهْط مِنْهُم أَبُو بكر وَعمر فَنزلت هَذِه الْآيَة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو تَتَابَعْتُمْ حَتَّى لَا يبْقى معي أحد مِنْكُم لَسَالَ بكم الْوَادي نَارا
Medine'ye bir kervan geldi; onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bırakıp ona doğru dağıldılar. Yanında aralarında Ebû Bekir ve Ömer'in de bulunduğu bir topluluktan başkası kalmadı. Bunun üzerine bu ayet indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer hiçbiriniz yanımda kalmayacak şekilde peş peşe gitseydiniz, vadi üzerinize ateş olup akardı."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ قَامَ يَوْم الْجُمُعَة فخطبهم ووعظهم وَذكرهمْ فَقيل: جَاءَت عير فَجعلُوا يقومُونَ حَتَّى بقيت عِصَابَة مِنْهُم فَقَالَ: كم أَنْتُم فعدوا أَنفسكُم فَإِذا اثْنَا عشر رجلا وَامْرَأَة ثمَّ قَامَ الْجُمُعَة الثَّانِيَة فخطبهم ووعظهم وَذكرهمْ فَقيل: جَاءَت عير فَجعلُوا يقومُونَ حَتَّى بقيت عِصَابَة مِنْهُم فَقَالَ: كم أَنْتُم فعدوا أَنفسكُم فَإِذا اثْنَا عشر رجلا وَامْرَأَة فَقَالَ: وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لَو أتبع آخركم أولكم لَالْتَهَبَ الْوَادي عَلَيْكُم نَارا وَأنزل الله فِيهَا {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة} الْآيَة
Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü kalkıp onlara hutbe verdi, vaaz etti ve öğütte bulundu. "Bir kervan geldi" denildi; bunun üzerine kalkmaya başladılar, nihayet onlardan bir topluluk kaldı. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Kaç kişisiniz? Kendinizi sayın" buyurdu. Bir de baktılar ki on iki erkek ve bir kadın. Sonra ikinci Cuma kalktı; onlara hutbe verdi, vaaz etti ve öğütte bulundu. "Bir kervan geldi" denildi; bunun üzerine kalkmaya başladılar, nihayet onlardan bir topluluk kaldı. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Kaç kişisiniz? Kendinizi sayın" buyurdu. Bir de baktılar ki on iki erkek ve bir kadın. Bunun üzerine: "Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, eğer sonuncunuz ilkinize uysaydı [hepiniz gitseydiniz], vadi üzerinize ateş olup alevlenirdi" buyurdu ve Allah bu konuda: {وَإِذا رَأَوْا تِجَارَة} “Onlar bir ticaret gördükleri zaman...” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أَو لهواً} قَالَ: هُوَ الضَّرْب الطبل
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {أَو لهواً} “Veya bir eğlence” ifadesi hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "O, davul çalmaktır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان قَالَ: بَينا رَسُول الله ﷺ يخْطب النَّاس يَوْم الْجُمُعَة أقبل شَاءَ وَشَيْء من سمن فَجعل النَّاس يقومُونَ إِلَيْهِ حَتَّى لم يبْق إِلَّا قَلِيل فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَو تَتَابَعْتُمْ لتأجج الْوَادي نَارا
Beyhakî, Şuabü'l-Îmân'da rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü insanlara hutbe verirken davar ve bir miktar sade yağ getirildi. Bunun üzerine insanlar ona doğru kalkmaya başladılar, nihayet pek az kimse kaldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer peş peşe gitseydiniz, vadi [üzerinize] ateş olup alevlenirdi."
وَأخرج ان أبي شيبَة وَابْن ماجة وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود أَنه سُئِلَ: أَكَانَ النَّبِي ﷺ يخْطب قَائِما أَو قَاعِدا قَالَ: أما تقْرَأ {وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Ebî Şeybe, İbn Mâce, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler ki ona: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta mı yoksa oturarak mı hutbe verirdi?" diye soruldu. O da: "{وَتَرَكُوك قَائِما} “Ve seni ayakta bıraktılar” [ayetini] okumuyor musun?" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم وَابْن مرديه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن كَعْب بن عجْرَة أَنه دخل الْمَسْجِد وَعبد الرَّحْمَن بن أم الحكم يخْطب قَاعِدا فَقَالَ: انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْخَبيث يخْطب قَاعِدا وَقد قَالَ الله: {وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Ka'b b. Ucre'den rivayet ettiler ki: O mescide girdiğinde Abdurrahman b. Ümmi'l-Hakem oturarak hutbe veriyordu. Bunun üzerine şöyle dedi: "Şu habise bakın, oturarak hutbe veriyor! Oysa Allah: {وَتَرَكُوك قَائِما} “Ve seni ayakta bıraktılar” buyurmuştur."
وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة وان مرْدَوَيْه عَن جَابر بن سَمُرَة قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يخْطب قَائِما
Ahmed, İbn Mâce ve İbn Merdûye, Câbir b. Semure'den şöyle dediğini rivayet ettiler: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta hutbe verirdi."
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن جَابر بن سَمُرَة قَالَ: كَانَت لرَسُول الله ﷺ خطبتان يجلس بَينهمَا يقْرَأ الْقُرْآن وَيذكر النَّاس
Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Câbir b. Semure'den şöyle dediğini rivayet ettiler: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, aralarında oturduğu iki hutbesi vardı; [hutbede] Kur'an okur ve insanlara öğüt verirdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن ابْن عمر أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يخْطب خطبتين يجلس بَينهمَا
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, İbn Ömer'den rivayet ettiler ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, aralarında oturduğu iki hutbe verirdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يخْطب يَوْم الْجُمُعَة قَائِما ثمَّ يقْعد ثمَّ يقوم فيخطب
İbn Ebî Şeybe, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü ayakta hutbe verir, sonra oturur, sonra kalkıp hutbe verirdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين أَنه سُئِلَ عَن خطْبَة النَّبِي ﷺ يَوْم الْجُمُعَة فَقَرَأَ {وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Ebî Şeybe, İbn Sîrîn'den rivayet etti ki ona Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cuma günkü hutbesi soruldu da {وَتَرَكُوك قَائِما} “Ve seni ayakta bıraktılar” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَمْرو بن مرّة قَالَ: سَأَلت أَبَا عُبَيْدَة ﵁ عَن الْخطْبَة يَوْم الْجُمُعَة فَقَرَأَ {وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Ebî Şeybe, Amr b. Mürre'den şöyle dediğini rivayet etti: Ebû Ubeyde radıyallâhu anh'a Cuma günkü hutbeyi sordum da {وَتَرَكُوك قَائِما} “Ve seni ayakta bıraktılar” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن طَاوُوس قَالَ: خطب رَسُول الله ﷺ قَائِما وَأَبُو بكر وَعمر وَعُثْمَان وَإِن أوّل من جلس على الْمِنْبَر مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان
İbn Ebî Şeybe, Tâvûs'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman ayakta hutbe verdiler. Minberde ilk oturan ise Muâviye b. Ebî Süfyân'dır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن طَاوُوس قَالَ: الْجُلُوس على الْمِنْبَر يَوْم الْجُمُعَة بِدعَة
İbn Ebî Şeybe, Tâvûs'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Cuma günü minberde oturmak bidattir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ قَالَ: إِنَّمَا خطب مُعَاوِيَة قَاعِدا حِين كثر شَحم بَطْنه ولحمه
İbn Ebî Şeybe, Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Muâviye ancak karnının yağı ve eti çoğalınca [kilo alınca] oturarak hutbe verdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا ﷺ إِذا صعد الْمِنْبَر يَوْم الْجُمُعَة اسْتقْبل النَّاس بِوَجْهِهِ الْكَرِيم فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم ويحمد الله ويثني عَلَيْهِ وَيقْرَأ سُورَة ثمَّ يجلس ثمَّ يقوم فيخطب ثمَّ ينزل وَكَانَ أَبُو بكر وَعمر يفعلانه
İbn Ebî Şeybe, Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cuma günü minbere çıktığında mübarek yüzüyle insanlara döner ve: 'Es-Selâmu aleyküm' derdi; Allah'a hamdeder, O'nu över, bir sure okur, sonra oturur, sonra kalkıp hutbe verir, sonra da inerdi. Ebû Bekir ve Ömer de böyle yaparlardı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن جَابر بن سَمُرَة قَالَ: كَانَت خطْبَة النَّبِي ﷺ قصراً وَصلَاته قصراً
İbn Ebî Şeybe, Câbir b. Semure'den şöyle dediğini rivayet etti: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbesi de kısaydı, namazı da kısaydı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مَكْحُول قَالَ: إِنَّمَا قصرت صَلَاة الْجُمُعَة من أجل الْخطْبَة
İbn Ebî Şeybe, Mekhûl'den şöyle dediğini rivayet etti: "Cuma namazı ancak hutbeden dolayı kısaltılmıştır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين أَنه سُئِلَ عَن خطْبَة النَّبِي ﷺ يَوْم الْجُمُعَة فَقَرَأَ {وَتَرَكُوك قَائِما}
İbn Ebî Şeybe, İbn Sîrîn'den rivayet etti ki ona Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cuma günkü hutbesi soruldu da {وَتَرَكُوك قَائِما} “Ve seni ayakta bıraktılar” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي شعب الإِيمان والديلمي عَن الْحسن الْبَصْرِيّ قَالَ: طلبت خطب النَّبِي ﷺ فِي الْجُمُعَة فأعيتني فلزمت رجلا من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فَسَأَلته عَن ذَلِك فَقَالَ: كَانَ يخْطب فَيَقُول فِي خطبَته يَوْم الْجُمُعَة: يَا أَيهَا النَّاس إِن لكم علما فَانْتَهوا إِلَى علمكُم وَإِن لكم نِهَايَة فَانْتَهوا إِلَى نهايتكم فَإِن الْمُؤمن بَين مخافتين بَين أجل قد مضى لَا يدْرِي كَيفَ صنع الله فِيهِ وَبَين أجل قد بَقِي لَا يدْرِي كَيفَ الله بصانع فِيهِ فليتزوّد الْمُؤمن من نَفسه لنَفسِهِ وَمن دُنْيَاهُ لآخرته
İbn Ebî'd-Dünyâ Şuabü'l-Îmân'da ve Deylemî, Hasan-ı Basrî'den şöyle dediğini rivayet ettiler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cuma hutbelerini araştırdım, fakat [hepsini bulmak] beni yordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama bağlandım ve ona bunu sordum. O da şöyle dedi: [Peygamber] hutbe verir ve Cuma günkü hutbesinde şöyle buyururdu: "Ey insanlar! Şüphesiz sizin bir kılavuzunuz vardır, kılavuzunuza doğru gidin. Şüphesiz sizin bir sonunuz vardır, sonunuza doğru gidin. Muhakkak ki mümin iki korku arasındadır: Geçip gitmiş bir ecel ki Allah'ın onda ne yaptığını bilmez; ve geride kalmış bir ecel ki Allah'ın onda ne yapacağını bilmez. O halde mümin kendisinden kendisi için, dünyasından da ahireti için azık edinsin;
وَمن الشَّبَاب قبل الْهَرم وَمن الصِّحَّة قبل السقم فَإِنَّكُم خلقْتُمْ للآخرة وَالدُّنْيَا خلقت لكم وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ مَا بعد الْمَوْت من مستعتب وَمَا بعد الدُّنْيَا دَار إِلَّا الْجنَّة وَالنَّار وَأَسْتَغْفِر الله لي وَلكم
İhtiyarlıktan önce gençliğinden, hastalıktan önce sağlığından [azık edinsin]. Çünkü siz ahiret için yaratıldınız, dünya ise sizin için yaratıldı. Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, ölümden sonra rıza dilenecek [telafi edilecek] bir yer yoktur ve dünyadan sonra Cennet ve Cehennem'den başka yurt yoktur. Kendim ve sizin için Allah'tan bağışlanma dilerim."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن شهَاب قَالَ: بلغنَا عَن رَسُول الله ﷺ أَنه كَانَ يَقُول إِذا خطب: كل مَا هُوَ آتٍ قريب لَا بعد لما هُوَ آتٍ لَا يعجل الله لعجلة أحد وَلَا يخف لأمر النَّاس مَا شَاءَ الله لَا مَا شَاءَ النَّاس يُرِيد النَّاس أمرا وَيُرِيد الله أمرا وَمَا شَاءَ الله كَانَ وَلَو كره النَّاس لامبعد لما قرب الله وَلَا مقرب لما بعد الله وَلَا يكون شَيْء إِلَّا بِإِذن الله
Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Şihâb'dan rivayet etti ki: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verdiği zaman şöyle buyururdu: "Gelecek olan her şey yakındır; gelecek olan için uzaklık yoktur. Allah, kimsenin acele etmesiyle acele etmez ve insanların emri/isteği doğrultusunda gevşek davranmaz. İnsanların dilediği değil, Allah'ın dilediği olur. İnsanlar bir şey diler, Allah da bir şey diler; insanlar hoşlanmasa bile Allah'ın dilediği olur. Allah'ın yaklaştırdığını uzaklaştıracak, Allah'ın uzaklaştırdığını da yaklaştıracak kimse yoktur. Hiçbir şey de Allah'ın izni olmadan olmaz."