وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فاسلكوه} قَالَ: تسلك فِي دبره حَتَّى تخرج من مَنْخرَيْهِ حَتَّى لَا يقوم على رجلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî, {فاسلكوه} “Onu vurun / sokun” âyeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Ayakları üzerinde duramasın diye [zincir] makatından sokulur, ta iki burun deliğinden çıkar.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {فاسلكوه} قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس: السلسلة تدخل فِي استه ثمَّ تخرج من فِيهِ ثمَّ ينظمون فِيهَا كَمَا ينظم الْجَرَاد فِي الْعود ثمَّ يشوى
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {فاسلكوه} “Onu vurun / sokun” âyeti hakkında İbn Cüreyc'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «İbn Abbâs şöyle dedi: Zincir onun makatından girer, sonra ağzından çıkar; ardından çekirgelerin çöpe dizildiği gibi onlar zincire dizilirler, sonra da kızartılırlar.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن مُجَاهِد قَالَ: بَلغنِي أَن السلسلة تدخل من مَقْعَده حَتَّى تخرج من فِيهِ يوثق بهَا بعد أَو من فِيهِ حَتَّى تخرج من معدته
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla Mücâhid'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «Bana ulaştı ki zincir onun makatından girer, ta ağzından çıkar, sonra onunla bağlanır; yahut ağzından [girer], ta midesinden çıkar.»
وَأخرج أَبُو عبيد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: إِن لله سلسلة لم تزل تغلي فِيهَا مراجل النَّار مُنْذُ خلق الله جَهَنَّم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة تلقى فِي أَعْنَاق النَّاس وَقد نجانا الله من نصفهَا بإيماننا بِاللَّه الْعَظِيم فحضّي على طَعَام الْمِسْكِين يَا أم الدَّرْدَاء
Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Allah'ın öyle bir zinciri vardır ki Allah cehennemi yarattığından kıyamet gününe kadar ateşin kazanları onda kaynayıp durur; o insanların boyunlarına atılır. Bizler Yüce Allah'a imanımızla onun yarısından kurtulmuş bulunuyoruz. Ey Ümmü'd-Derdâ, yoksulun yiyeceğine teşvik et!»
الْآيَة ٣٥ - ٥٢
Âyet 35 - 52
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الْقَاسِم الزجاجي النَّحْوِيّ فِي أَمَالِيهِ من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا أَدْرِي مَا الغسلين وَلَكِنِّي أَظُنهُ الزقوم
İbn Ebî Hâtim ve Emâlî'sinde Nahivci Ebü'l-Kāsım ez-Zeccâcî, Mücâhid yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Gıslîn'in ne olduğunu bilmiyorum; fakat onun zakkum olduğunu zannediyorum.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الغسلين الدَّم وَالْمَاء الَّذِي يسيل من لحومهم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Gıslîn, etlerinden akan kan ve sudur.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ بن أبي طَلْحَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الغسلين صديد أهل النَّار
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Gıslîn, cehennem ehlinin irinidir.»
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَو أَن دلواً من غسلين يراق فِي الدُّنْيَا لأنتن بِأَهْل الدُّنْيَا
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; buyurmuştur ki: «Eğer gıslînden bir kova dünyaya dökülseydi, dünya ehline mutlaka kokuşurdu.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الغسلين اسْم طَعَام من أطْعمهُ النَّار
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; demiştir ki: «Gıslîn, cehennemin yiyeceklerinden bir yiyeceğin adıdır.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: غسلين شَجَرَة فِي النَّار
İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan rivayet etmiştir; demiştir ki: «Gıslîn, cehennemde bir ağaçtır.»
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن صعصعة بن صوحان قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِي إِلَى عليّ بن أبي طَالب فَقَالَ: كَيفَ هَذَا الْحَرْف لَا يَأْكُلهُ أَلا الخاطون كل وَالله يخطو فَتَبَسَّمَ عليّ وَقَالَ: يَا أَعْرَابِي {لَا يَأْكُلهُ إِلَّا الخاطئون} صدقت وَالله يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ مَا كَانَ الله ليسلم عَبده ثمَّ الْتفت عليّ إِلَى أبي الْأسود فَقَالَ: إِن الْأَعَاجِم قد دخلت فِي الدّين كَافَّة فضع للنَّاس شَيْئا يستدلون بِهِ على صَلَاح ألسنتهم فرسم لَهُ الرّفْع وَالنّصب والخفض
Şuabü'l-İmân'da el-Beyhakî, Sa'saa b. Sûhân'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: Bir bedevi Ali b. Ebî Tâlib'e gelip: «Bu harf/kıraat nasıldır; [yani] 'lâ ye'külühû ille'l-hâtûn' (onu ancak adım atanlar yer), Allah'a yemin olsun ki herkes adım atıyor?» dedi. Bunun üzerine Ali tebessüm etti ve: «Ey bedevi! {لَا يَأْكُلهُ إِلَّا الخاطئون} “Onu günahkârlardan başkası yemez” [şeklindedir]» dedi. [Bedevi:] «Allah'a yemin olsun ki doğru söyledin ey Müminlerin Emîri, Allah kulunu yardımsız bırakacak değildi» dedi. Sonra Ali, Ebü'l-Esved'e dönüp şöyle dedi: «Acemler bütünüyle dine girdiler; insanlara, dillerinin düzelmesinde kendisiyle yol bulacakları bir şey koy.» Böylece ona ref', nasb ve hafd (cer) [kurallarını] çizdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه من طَرِيق أبي الدهْقَان عَن عبد الله أَنه قَرَأَ {لَا يَأْكُلهُ إِلَّا الخاطئون} مَهْمُوزَة
Abd b. Humeyd ve Târîh'inde el-Buhârî, Ebu'd-Dihkan yoluyla Abdullah'tan rivayet etmişlerdir ki o, {لَا يَأْكُلهُ إِلَّا الخاطئون} “Onu günahkârlardan başkası yemez” [âyetini] hemzeli olarak okumuştur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ لَا يَأْكُلهُ إِلَّا الخاطون لَا يهمز
Saîd b. Mansûr, Mücâhid'den rivayet etmiştir ki o, [bu âyeti] hemzesiz olarak 'lâ ye'külühû ille'l-hâtûn' şeklinde okuyordu.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق أبي الْأسود الدؤَلِي وَيحيى بن يعمر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا الخاطون إِنَّمَا هُوَ الخاطئون مَا الصابون إِنَّمَا هُوَ الصائبون
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; Ebü'l-Esved ed-Düelî ve Yahyâ b. Ya'mer yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; demiştir ki: «'el-Hâtûn' da neymiş? O ancak 'el-hâtıûn'dur. 'es-Sâbûn' da neymiş? O ancak 'es-sâbiûn'dur.»
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَلَا أقسم بِمَا تبصرون وَمَا لَا تبصرون} يَقُول: بِمَا ترَوْنَ وَمَا لَا ترَوْنَ
İbn Cerîr, {فَلَا أقسم بِمَا تبصرون وَمَا لَا تبصرون} “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki” âyeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; demiştir ki: «Gördüklerinize ve görmediklerinize [yemin olsun].»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَمَا هُوَ بقول شَاعِر} قَالَ: طهره الله وَعَصَمَهُ {وَلَا بقول كَاهِن} قَالَ: طهره من الكهانة وَعَصَمَهُ مِنْهَا
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, {وَمَا هُوَ بقول شَاعِر} “O, bir şair sözü değildir” âyeti hakkında Katâde'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Allah onu arındırmış ve korumuştur.» {وَلَا بقول كَاهِن} “Bir kâhin sözü de değildir” [âyeti hakkında ise]: «Onu kâhinlikten arındırmış ve ondan korumuştur» demiştir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن يزِيد بن عَامر السوَائِي أَنهم بَيْنَمَا هم يطوفون بالطاغية إِذا سمعُوا متكلماً وَهُوَ يَقُول: {وَلَو تَقول علينا بعض الْأَقَاوِيل لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} ففزعنا لذَلِك وَقُلْنَا مَا هَذَا الْكَلَام الَّذِي لَا نعرفه فَنَظَرْنَا فَإِذا النَّبِي ﷺ منطلق
et-Taberânî el-Evsat'ta Yezîd b. Âmir es-Sevâî'den rivayet etmiştir ki: Onlar Tâğıye'yi tavaf ederlerken birden bir konuşanın şöyle dediğini işittiler: {وَلَو تَقول علينا بعض الْأَقَاوِيل لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} “Eğer [Peygamber] bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık, sonra da onun can damarını koparırdık.” Bundan dolayı dehşete düştük ve: «Bilmediğimiz bu söz nedir?» dedik. Baktık ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayrılıp gitmektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} قَالَ: بقدرة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, {لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} “Elbette onu kuvvetle / sağ eliyle yakalardık” âyeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Kudretle.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن الحكم فِي قَوْله: {لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} قَالَ: بِالْحَقِّ
Abd b. Humeyd, {لأخذنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} “Elbette onu kuvvetle / sağ eliyle yakalardık” âyeti hakkında el-Hakem'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «Hak ile.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الوتين عرق الْقلب
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «el-Vetîn, kalbin damarıdır.»
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} قَالَ: هُوَ حَبل الْقلب الَّذِي فِي الظّهْر
el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, {ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} “Sonra da onun can damarını koparırdık” âyeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «O, sırtta bulunan kalp bağı/damarıdır.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} قَالَ: كُنَّا نُحدث أَنه حَبل الْقلب
Abd b. Humeyd, {ثمَّ لقطعنا مِنْهُ الوتين} “Sonra da onun can damarını koparırdık” âyeti hakkında Katâde'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «Bize onun kalp bağı/damarı olduğu anlatılırdı.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: الوتين الْحَبل الَّذِي فِي الظّهْر
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «el-Vetîn, sırtta bulunan bağ/damardır.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: الوتين نِيَاط الْقلب
Abd b. Humeyd, İkrime'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «el-Vetîn, kalbin asılı olduğu damardır (niyâtü'l-kalb).»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حُصَيْن بن عبد الرَّحْمَن قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس: إِذا احْتضرَ الإِنسان أَتَاهُ ملك الْمَوْت فغمز وتينه فَإِذا انْقَطع الوتين خرج روحه فهناك حِين يشخص بَصَره ويتبعه روحه
İbn Ebî Hâtim, Huseyn b. Abdirrahmân'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: İbn Abbâs şöyle dedi: «İnsan can çekiştiğinde ölüm meleği ona gelir ve onun vetînini (can damarını) sıkar. Vetîn koptuğu zaman ruhu çıkar; işte o an gözünün dikildiği ve ruhunun onu takip ettiği andır.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِذا انْقَطع الوتين لَا إِن جَاع عرق وَلَا إِن شبع عرق
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Vetîn (can damarı) koptuğunda, ne acıksa terler ne de doysa terler.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {وَإنَّهُ لتذكرة} لَك {وَإنَّهُ لحسرة} {وَإنَّهُ لحق الْيَقِين} قَالَ: الْقُرْآن
İbnü'l-Münzir, {وَإنَّهُ لتذكرة} “Ve şüphesiz o bir öğüttür” senin için, {وَإنَّهُ لحسرة} “Ve şüphesiz o bir hasrettir” ve {وَإنَّهُ لحق الْيَقِين} “Ve şüphesiz o kesin gerçeğin ta kendisidir” âyetleri hakkında İbn Cüreyc'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «[Ondan kasıt] Kur'an'dır.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَإنَّهُ لتذكرة لِلْمُتقين} قَالَ: يَعْنِي هَذَا الْقُرْآن وَفِي قَوْله: {وَإنَّهُ لحسرة على الْكَافرين} قَالَ: ذاكم يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, {وَإنَّهُ لتذكرة لِلْمُتقين} “Şüphesiz o, sakınanlar için bir öğüttür” âyeti hakkında Katâde'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Yani şu Kur'an'dır.» {وَإنَّهُ لحسرة على الْكَافرين} “Ve şüphesiz o, kâfirler için bir hasrettir / pişmanlıktır” âyeti hakkında ise: «Bu, kıyamet günündedir» demiştir.