وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} يَقُول: مَا كَانَ يضن عَلَيْكُم بِمَا يعلم
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} “O, gayb hakkında cimri de değildir” ayeti hakkında: “O, bildiği şeyleri size [aktarmakta] cimrilik etmezdi” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} قَالَ: إِن النَّبِي ﷺ لم يضن بِمَا أنزل الله عَلَيْهِ
Abd b. Humeyd, İkrime'den {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} “O, gayb hakkında cimri de değildir” ayeti hakkında: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın kendisine indirdiği hususlarda cimrilik etmedi” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} قَالَ: كَانَ هَذَا الْقُرْآن غيباً أعطَاهُ الله تَعَالَى مُحَمَّدًا فبذله وَعلمه ودعا إِلَيْهِ وَمَا ضن بِهِ
Abd b. Humeyd, Katâde'den {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} “O, gayb hakkında cimri de değildir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bu Kur'an bir gayb idi; Allah Teâlâ onu Muhammed'e verdi, o da onu cömertçe sundu, öğretti, ona davet etti ve onda cimrilik etmedi.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} قَالَ: لَا يضن بِمَا أُوحِي إِلَيْهِ
İbnü'l-Münzir, ez-Zührî'den {وَمَا هُوَ على الْغَيْب بضنين} “O, gayb hakkında cimri de değildir” ayeti hakkında: “Kendisine vahyedilen şeylerde cimrilik etmez” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَهَا وَمَا هُوَ على الْغَيْب بظنين قَالَ: مَا هُوَ على الْقُرْآن بمتهم
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: O, bu ayeti [Zâ (ظ) ile] “وَمَا هُوَ على الْغَيْب بظنين” şeklinde okudu ve: “O, Kur'an hususunda itham edilen [biri] değildir” dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس وَمَا هُوَ على الْغَيْب بظنين قَالَ: لَيْسَ بمتهم على مَا جَاءَ بِهِ وَلَيْسَ بضنين على مَا أُوتِيَ بِهِ
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan “وَمَا هُوَ على الْغَيْب بظنين” [ayeti] hakkında: “Getirdiği şey hususunda itham edilen değildir; kendisine verilen hususunda da cimri değildir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: الظنين الْمُتَّهم والضنين الْبَخِيل
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbrâhîm en-Nehaî'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “ez-Zanîn (الظنين) itham edilen, ed-danîn (الضنين) ise cimri demektir.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن زر قَالَ: الْغَيْب الْقُرْآن فِي قراءتنا بظنين مُتَّهم وَفِي قراءتكم {بضنين} ببخيل
Abd b. Humeyd, Zirr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Gayb, Kur'an'dır. Bizim kıraatimizde [Zâ (ظ) ile] 'zanîn' itham edilen, sizin kıraatinizde ise {بضنين} ‘cimri’ [anlamındaki 'danîn']dir.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن زر قَالَ: الْغَيْب الْقُرْآن فِي قراءتنا بظنين مُتَّهم
Abd b. Humeyd, Zirr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Gayb, Kur'an'dır; bizim kıraatimizde [Zâ (ظ) ile] 'zanîn', itham edilen [demektir].”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} قَالَ: أَن يتبع الْحق
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} “Sizden dosdoğru olmak isteyenler için” ayeti hakkında: “Hakka tabi olmak [demektir]” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لما نزلت {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} قَالُوا: الْأَمر إِلَيْنَا إِن شِئْنَا استقمنا وَإِن شِئْنَا لم نستقم فهبط جِبْرِيل على رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: كذبُوا يَا مُحَمَّد {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين} ففرح بذلك رَسُول الله ﷺ
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} “Sizden dosdoğru olmak isteyenler için” [ayeti] indiğinde onlar: “İş bize kalmıştır; dilersek dosdoğru oluruz, dilersek olmayız” dediler. Bunun üzerine Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inip: “Yalan söylediler ey Muhammed! {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين} ‘Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz’” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de buna sevindi.
وَأخرج ابْن سعد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: قَرَأت اثْنَيْنِ وَتِسْعين كتابا كلهَا أنزلت من السَّمَاء وجدت فِي كلهَا أَن من أضَاف إِلَى نَفسه شَيْئا من الْمَشِيئَة فقد كفر
İbn Sa'd ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Vehb b. Münebbih'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Hepsi gökten indirilmiş olan doksan iki kitap okudum; hepsinde de meşîetten (dilemeden) herhangi bir şeyi nefsine nispet edenin küfre girmiş olduğunu gördüm.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سلمَان بن مُوسَى قَالَ: لما نزلت {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} قَالَ أَبُو جهل: جعل الْأَمر إِلَيْنَا إِن شِئْنَا استقمنا وَإِن شِئْنَا لم نستقم فَأنْزل الله {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süleymân b. Mûsâ'dan rivayet etmişlerdir: {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} “Sizden dosdoğru olmak isteyenler için” [ayeti] indiğinde Ebû Cehil: “İş bize bırakıldı; dilersek dosdoğru oluruz, dilersek olmayız” dedi. Bunun üzerine Allah {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الْقَاسِم بن مخيمرة قَالَ: لما نزلت {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} قَالَ أَبُو جهل: أرى الْأَمر إِلَيْنَا فَنزلت {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين}
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, el-Kâsım b. Muhaymire'den rivayet etmişlerdir: {لمن شَاءَ مِنْكُم أَن يَسْتَقِيم} “Sizden dosdoğru olmak isteyenler için” [ayeti] indiğinde Ebû Cehil: “Görüyorum ki iş bize kalmıştır” dedi. Bunun üzerine {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله رب الْعَالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” [ayeti] indi.