وَهُمْ كَشُوثٌ فَلَا أَصْلٌ وَلَا وَرَقٌ
"Onlar küsküt otu gibidir; ne kökü vardır ne de yaprağı."
(اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ) اقْتُلِعَتْ مِنْ أَصْلِهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَقِيطٍ:
(اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ) kökünden sökülüp koparılmıştır, anlamındadır; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Lakît'in şu sözü de bu köktendir:
هُوَ الجلاء الذي تجتث أَصْلَكُمْ ... فَمَنْ رَأَى مِثْلَ ذَا يَوْمًا وَمَنْ سَمِعَا
"O, kökünüzü kazıyıp söken bir sürgündür... / Böyle bir günü kim gördü, kim duydu?"
وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: أُخِذَتْ جُثَّتُهَا وَهِيَ نَفْسُهَا، وَالْجُثَّةُ شَخْصُ الْإِنْسَانِ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا. وَجَثَّهُ قَلَعَهُ، وَاجْتَثَّهُ اقْتَلَعَهُ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ، أَيْ لَيْسَ لَهَا أَصْلٌ رَاسِخٌ يَشْرَبُ بِعُرُوقِهِ مِنَ الْأَرْضِ. (مَا لَها مِنْ قَرارٍ) أَيْ مِنْ أَصْلٍ فِي الْأَرْضِ. وَقِيلَ: مِنْ ثَبَاتٍ، فَكَذَلِكَ الْكَافِرُ لَا حُجَّةَ لَهُ وَلَا ثَبَاتَ وَلَا خَيْرَ فِيهِ، وَمَا يَصْعَدُ لَهُ قَوْلٌ طَيِّبٌ ولأعمل صَالِحٌ. وَرَوَى مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً" قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ" قَالَ: الْمُؤْمِنُ،" أَصْلُها ثابِتٌ" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثَابِتَةٌ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ،" وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ" قَالَ: الشِّرْكُ،" كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ" قَالَ: الْمُشْرِكُ،" اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ" أَيْ لَيْسَ لِلْمُشْرِكِ أَصْلٌ يَعْمَلُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ الْمَثَلُ إِلَى الدُّعَاءِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَالدُّعَاءُ إِلَى الشِّرْكِ، لِأَنَّ الْكَلِمَةَ يُفْهَمُ مِنْهَا الْقَوْلُ وَالدُّعَاءُ إِلَى الشيء.
el-Müerric şöyle demiştir: "Gövdesi (cüssetühâ) yani bizzat kendisi alındı." Cüsse (جُثَّة), oturan veya ayakta duran insanın şahsıdır/gövdesidir. Cessehu (جَثَّهُ) onu söktü, ictezzsehu (اجْتَثَّهُ) ise onu yerin üstünden kökünden söktü demektir; yani kökleriyle yerden beslenecek sağlam bir kökü yoktur. (مَا لَها مِنْ قَرارٍ) yani yerde bir kökü [veya] duracağı bir yeri yoktur. Sabitliği yoktur, diye de açıklanmıştır. Kâfir de böyledir; onun ne bir delili, ne bir sebatı, ne de kendisinde bir hayır vardır; onun ne güzel bir sözü ne de salih bir ameli [Allah'a] yükselir. Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } “Allah güzel bir sözü misal verdi” buyruğu hakkında: Bu 'lâ ilâhe illallâh'tır demiştir. { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “güzel bir ağaca benzer” hakkında: Mümindir; { أَصْلُها ثابِتٌ } “kökü sabittir” hakkında: 'Lâ ilâhe illallâh' müminin kalbinde sabittir; { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir sözün misali ise” hakkında: Şirktir; { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “kötü bir ağaca benzer” hakkında: Müşriktir; { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ } “gövdesi yerin üstünden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan” hakkında da: Müşrikin üzerine amel edeceği bir kökü/esası yoktur, demiştir. Bu misalin imana davet ile şirke davete raci olduğu da söylenmiştir; çünkü 'kelime'den söz ve bir şeye davet anlaşılır.
[سورة إبراهيم (١٤): آية ٢٧]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyet 27]
يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ (٢٧)
{ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ (٢٧) } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sapasağlam sözle sabit tutar. Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar. (27)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ قَالَ:" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ"
Yüce Allah'ın: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “Allah, iman edenleri sapasağlam sözle sabit tutar” buyruğu hakkında İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]: “O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır” demiştir. Nesâî'nin el-Berâ'dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sapasağlam sözle sabit tutar” [ayeti...
نَزَلَتْ فِي عَذَابِ الْقَبْرِ، يُقَالُ: مَنْ رَبُّكَ؟ فَيَقُولُ: رَبِّيَ اللَّهُ وَدِينِي دِينُ مُحَمَّدٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ". قلت: وَقَدْ جَاءَ هَكَذَا مَوْقُوفًا فِي بَعْضِ طُرُقِ مُسْلِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ [أَنَّهُ] قَوْلُهُ، وَالصَّحِيحُ فِيهِ الرَّفْعُ كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَكِتَابِ النَّسَائِيِّ وَأَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ وَغَيْرِهِمْ، عَنِ الْبَرَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إذا أُقْعِدَ الْمُؤْمِنُ فِي قَبْرِهِ أَتَاهُ آتٍ ثُمَّ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ". وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا الْبَابَ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَبَيَّنَّا هُنَاكَ مَنْ يُفْتَنُ فِي قَبْرِهِ وَيُسْأَلُ، فَمَنْ أَرَادَ الْوُقُوفَ عَلَيْهِ تَأَمَّلَهُ هُنَاكَ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَمَّارٍ: رَأَيْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ فِي الْمَنَامِ بَعْدَ مَوْتِهِ، فَقُلْتُ لَهُ: مَا فَعَلَ اللَّهُ بِكَ؟ فَقَالَ: أَتَانِي فِي قَبْرِي مَلَكَانِ فَظَّانِ غَلِيظَانِ، فَقَالَا: مَا دِينُكَ وَمَنْ رَبُّكَ وَمَنْ نَبِيُّكَ؟ فَأَخَذْتُ بِلِحْيَتِي الْبَيْضَاءِ وَقُلْتُ: أَلِمِثْلِي يُقَالُ هَذَا وَقَدْ عَلَّمْتُ النَّاسَ جَوَابَكُمَا ثَمَانِينَ سَنَةً؟! فَذَهَبَا وَقَالَا: أَكَتَبْتَ عَنْ حَرِيزِ بْنِ عُثْمَانَ؟ قُلْتُ نَعَمْ! فَقَالَا: إِنَّهُ كَانَ يُبْغِضُ [عَلِيًّا] فَأَبْغَضَهُ اللَّهَ. وَقِيلَ: مَعْنَى،" يُثَبِّتُ اللَّهُ" يُدِيمُهُمُ اللَّهُ عَلَى الْقَوْلِ الثَّابِتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ:
"Bu ayet kabir azabı hakkında indi. [Kabirde kişiye]: 'Rabbin kimdir?' denilir; o da: 'Rabbim Allah'tır, dinim Muhammed'in dinidir' der. İşte: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sapasağlam sözle sabit tutar” buyruğu budur." Derim ki: Sahîh-i Müslim'in bazı tarîklerinde Berâ'dan nakledilen bu rivayet onun kendi sözü olarak mevkuf olarak da gelmiştir; ancak Sahîh-i Müslim'de, Nesâî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve diğerlerinin kitaplarında Berâ'dan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiği üzere merfû olması sahihtir. el-Buhârî şöyle zikretmiştir: Bize Ca'fer b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Alkame b. Mersed'den, o Sa'd b. Ubeyde'den, o Berâ b. Âzib'den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Mümin kabrinde oturtulduğunda ona gelen biri gelir, sonra o mümin Allah'tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder. İşte: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sapasağlam sözle sabit tutar” buyruğu budur." Biz bu konuyu et-Tezkire adlı kitabımızda açıkladık ve kabrinde kimlerin fitneye düşürüleceğini/sorgulanacağını orada belirttik; bunu öğrenmek isteyen orayı incelesin. Sehl b. Ammâr şöyle dedi: Yezîd b. Hârûn'u ölümünden sonra rüyamda gördüm ve ona: "Allah sana ne yaptı?" dedim. O da şöyle dedi: "Kabrime kaba ve sert iki melek geldi ve: 'Dinin nedir, Rabbin kimdir ve Peygamberin kimdir?' dediler. Ben de beyaz sakalımı tuttum ve: 'Seksen yıl boyunca insanlara sizin bu iki sorunuzun cevabını öğretmişken benim gibisine mi bu söylenir?!' dedim. Bunun üzerine gittiler ve şöyle dediler: 'Harîz b. Osmân'dan hadis yazdın mı?' 'Evet!' dedim. Dediler ki: 'O [Ali'ye] buğzederdi, Allah da ona buğzetti.'" Yüce Allah'ın "yüsabbitullâh" (Allah sebat verir) buyruğunun anlamının, "Allah onları sabit söz üzere devam ettirir" olduğu da söylenmiştir; Abdullah b. Revâha'nın şu sözü de bu kabildendir:
يُثَبِّتُ اللَّهُ مَا آتَاكَ مِنْ حَسَنٍ ... تَثْبِيتَ مُوسَى وَنَصْرًا كَالَّذِي نُصِرَا
"Allah sana verdiği güzellikleri, Mûsâ'ya sebat verdiği gibi sabit kılsın / Ve ona yardım edildiği gibi bir zafer versin."
وَقِيلَ: يُثَبِّتُهُمْ فِي الدَّارَيْنِ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى الْقَوْلِ الثَّابِتِ. وَقَالَ الْقَفَّالُ وَجَمَاعَةٌ:" فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" أَيْ فِي الْقَبْرِ، لِأَنَّ الْمَوْتَى فِي الدُّنْيَا إِلَى أَنْ يُبْعَثُوا،" وَفِي الْآخِرَةِ" أَيْ عِنْدَ الْحِسَابِ، وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: الْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا المسألة في القبر، وبالآخرة المسألة فِي الْقِيَامَةِ: وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ أَيْ عَنْ حُجَّتِهِمْ فِي قُبُورِهِمْ كَمَا ضَلُّوا فِي الدُّنْيَا
Şöyle de denilmiştir: Sabit sözlerine karşılık bir mükafat olarak [Allah] onları her iki yurtta da sabit tutar. el-Kaffâl ve bir grup âlim şöyle demiştir: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında” yani kabirde; çünkü ölüler yeniden diriltilinceye kadar dünyadadırlar. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette” yani hesap esnasında [onları sabit tutar]. Bunu el-Mâverdî, el-Berâ'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: “Dünya hayatından maksat kabirdeki sorgu, ahiretten maksat ise kıyametteki sorgudur.” { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri saptırır” buyruğu ise, dünyada [küfürleri sebebiyle] saptıkları gibi kabirlerinde de hüccetlerinden (doğru cevaptan) [onları saptırır] anlamına gelir;
بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُلَقِّنُهُمْ كَلِمَةَ الْحَقِّ، فَإِذَا سُئِلُوا فِي قُبُورِهِمْ قَالُوا: لَا نَدْرِي، فَيَقُولُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يُضْرَبُ بِالْمَقَامِعِ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ". وَقِيلَ: يُمْهِلُهُمْ حَتَّى يَزْدَادُوا ضَلَالًا فِي الدُّنْيَا. (وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ) مِنْ عَذَابِ قَوْمٍ وَإِضْلَالِ قَوْمٍ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَمَّا وصف مسألة مُنْكَرٍ وَنَكِيرٍ وَمَا يَكُونُ مِنْ جَوَابِ الْمَيِّتِ قال عمر: يا رسول الله يكون مَعِي عَقْلِي؟ قَالَ:" نَعَمْ" قَالَ: كُفِيتُ إِذًا، فأنزل الله ﷿ هذه الآية.
küfürleri sebebiyle onlara hak sözü telkin etmez. Kabirlerinde sorguya çekildiklerinde: "Bilmiyoruz" derler. Bunun üzerine [melek]: "Anlamayasın ve uymayasın (okumayasın)!" der. Haberlerde sabit olduğu üzere o anda demir topuzlarla dövülür; biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. Dünyada sapıklıkları artsın diye onlara mühlet verir, şeklinde de açıklanmıştır. (وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ) Bir kavme azap etmek ve bir kavmi saptırmak gibi [dilediğini yapar]. Bu ayetin nüzul sebebinin şu olduğu da söylenmiştir: Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Münker ve Nekir'in sorgusunu ve ölünün vereceği cevabı anlatınca Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü, aklım başımda olacak mı?" diye sordu. [Peygamber]: "Evet" buyurunca, o da: "Öyleyse bu bana yeter" dedi; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi.
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyetler 28-30]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) } “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? Ne kötü bir duraktır orası! Allah'ın yolundan saptırmak için O'na eşler koştular. De ki: "Faydalanın bakalım, şüphesiz dönüşünüz ateşedir!" (28-30)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً) أَيْ جَعَلُوا بَدَلَ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمُ الْكُفْرَ فِي تَكْذِيبِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ، حِينَ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَفِيهِمْ فَكَفَرُوا، وَالْمُرَادُ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ وَغَيْرِهِمَا. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قَاتَلُوا النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ أَبُو الطُّفَيْلِ: سَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ يَقُولُ: هُمْ قُرَيْشٌ الَّذِينَ نُحِرُوا يَوْمَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: نزلت في الأفجرين من قريش بني محزوم وَبَنِي أُمَيَّةَ، فَأَمَّا بَنُو أُمَيَّةَ فَمُتِّعُوا إِلَى حِينٍ، وَأَمَّا بَنُو مَخْزُومٍ فَأُهْلِكُوا يَوْمَ بَدْرٍ، قاله علي بن أبي طالب وعمر ابن الْخَطَّابِ ﵄. وَقَوْلٌ رَابِعٌ: أَنَّهُمْ مُتَنَصِّرَةُ الْعَرَبِ جَبَلَةُ بْنُ الْأَيْهَمِ وَأَصْحَابُهُ حِينَ لُطِمَ فَجَعَلَ لَهُ عُمَرُ الْقِصَاصَ بِمِثْلِهَا، فَلَمْ يَرْضَ وَأَنِفَ فَارْتَدَّ مُتَنَصِّرًا وَلَحِقَ بِالرُّومِ فِي جَمَاعَةٍ مِنْ قَوْمِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ. وَلَمَّا صَارَ إِلَى بَلَدِ الرُّومِ نَدِمَ فَقَالَ:
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenleri görmedin mi?” buyruğu; Allah Teâlâ, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendi içlerinden ve kendilerine [peygamber olarak] gönderdiğinde onu yalanlayıp inkâr ederek, Allah'ın kendilerine olan nimetinin yerine küfrü koydular, demektir. İbn Abbâs, Ali ve diğerlerinden [nakledildiğine göre] bundan kastedilenler Kureyş müşrikleridir ve âyet onlar hakkında inmiştir. Âyetin, Bedir günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan müşrikler hakkında indiği de söylenmiştir. Ebü't-Tufeyl şöyle demiştir: Ali'yi radıyallâhu anh şöyle derken işittim: "Onlar, Bedir günü boğazlanan (öldürülen) Kureyşlilerdir." Yine âyetin, Kureyş'in en fâcir iki kolu olan Benî Mahzûm ve Benî Ümeyye hakkında indiği söylenmiştir. Benî Ümeyye bir süreye kadar faydalandırıldı, Benî Mahzûm ise Bedir günü helâk edildi. Bunu Ali b. Ebî Tâlib ve Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Dördüncü bir görüşe göre ise onlar; Araplardan Hristiyanlaşan Cebele b. el-Eyhem ve arkadaşlarıdır. [Şöyle ki:] Cebele'ye bir tokat atıldığında Ömer, aynısıyla kısas yapılmasına hükmetti; o ise buna razı olmayıp gururuna yediremedi, dinden dönerek Hristiyanlaştı ve kavminden bir toplulukla birlikte Bizans'a katıldı. Bu [rivayet], İbn Abbâs ve Katâde'den [nakledilmiştir]. Cebele, Bizans diyarına varınca pişman oldu ve şöyle dedi:
تَنَصَّرَتِ الْأَشْرَافُ مِنْ عَارِ لَطْمَةٍ ... وَمَا كَانَ فيها لو صبرت لها ضرر
"Bir tokatın utancı yüzünden eşraf Hristiyan oldu / Oysa sabretseydim onda bana bir zarar yoktu."
كنفني مِنْهَا لَجَاجٌ وَنَخْوَةٌ ... وَبِعْتُ لَهَا الْعَيْنَ الصَّحِيحَةَ بِالْعَوَرْ
"Beni inat ve kibir kuşattı / Ve onun uğruna sağlam gözü kör gözle sattım."
فَيَا لَيْتَنِي أَرْعَى الْمَخَاضَ بِبَلْدَةٍ ... وَلَمْ أُنْكِرِ الْقَوْلَ الَّذِي قَالَهُ عُمَرْ
"Ah keşke bir beldede gebe develeri otlatsaydım da / Ömer'in söylediği o sözü inkâr etmeseydim!"
وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهَا عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ. (وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ) أَيْ أَنْزَلُوهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قَادَةُ المشركين يوم بدر." أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ" أَيِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ. (دارَ الْبَوارِ) قِيلَ: جهنم، قاله ابن زيد. وقيل: يوم بدر، قاله عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَمُجَاهِدٌ. وَالْبَوَارُ الْهَلَاكُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
el-Hasan ise ayetin bütün müşrikler hakkında genel olduğunu söylemiştir. (وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ) yani onları indirdiler/sürüklediler. İbn Abbâs: "Onlar Bedir günü müşriklerin liderleridir; 'kavimlerini sürüklediler' yani kendilerine uyanları" demiştir. (دارَ الْبَوارِ) helak yurduna; bunun cehennem olduğu söylenmiştir, bunu İbn Zeyd söylemiştir. Bedir günü olduğu da söylenmiştir; bunu Ali b. Ebî Tâlib ve Mücâhid söylemiştir. Bevâr (بَوَار), helak demektir; şairin şu sözü de bu köktendir:
فَلَمْ أَرَ مِثْلَهُمْ أَبْطَالَ حَرْبٍ ... غَدَاةَ الْحَرْبِ إِذْ خِيفَ الْبَوَارُ
"Savaş sabahında, helakten korkulduğu anda / Onlar gibi savaş kahramanları görmedim."
(جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها) بَيَّنَ أَنَّ دَارَ الْبَوَارِ جَهَنَّمُ كَمَا قَالَ ابْنُ زَيْدٍ، وَعَلَى هَذَا لَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى" دارَ الْبَوارِ" لِأَنَّ جَهَنَّمَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى التَّرْجَمَةِ عَنْ" دارَ الْبَوارِ" فَلَوْ رَفَعَهَا رَافِعٌ بِإِضْمَارٍ، عَلَى مَعْنَى: هِيَ جَهَنَّمُ، أَوْ بِمَا عَادَ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" يَصْلَوْنَها" لَحَسُنَ الْوَقْفُ عَلَى" دارَ الْبَوارِ". (وَبِئْسَ الْقَرارُ) أَيِ المستقر. قوله تعالى: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً) أَيْ أَصْنَامًا عَبَدُوهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". (لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) أَيْ عَنْ دِينِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَكَذَلِكَ فِي الْحَجِّ" لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" [الحج: ٩] وَمِثْلُهُ فِي" لُقْمَانَ" وَ" الزُّمَرِ" وَضَمَّهَا الْبَاقُونَ عَلَى مَعْنَى لِيُضِلُّوا النَّاسَ عَنْ سَبِيلِهِ، وَأَمَّا مَنْ فَتَحَ فَعَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ هُمْ يَضِلُّونَ عن سبيل الله على اللزوم، أي عاقبتم إِلَى الْإِضْلَالِ وَالضَّلَالِ، فَهَذِهِ لَامُ الْعَاقِبَةِ. (قُلْ تَمَتَّعُوا) وَعِيدٌ لَهُمْ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَقْلِيلِ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ مَلَاذِّ الدُّنْيَا إِذْ هُوَ مُنْقَطِعٌ. (فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ) أَيْ مردكم ومرجعكم إلى عذاب جهنم.
(جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها) İbn Zeyd'in dediği gibi helak yurdunun cehennem olduğunu beyan etmiştir. Buna göre "dâre'l-bevâr" üzerinde vakıf yapmak caiz olmaz; çünkü "cehenneme" kelimesi "dâre'l-bevâr"dan bedel (terceme) olarak mansubdur. Şayet biri onu "o cehennemdir" takdiriyle merfû okusaydı veya "yaslanırlar"daki zamire dayanarak merfû kabul etseydi "dâre'l-bevâr" üzerinde vakıf yapmak güzel olurdu. (وَبِئْسَ الْقَرارُ) yani ne kötü bir duraktır/karargâhtır. Yüce Allah'ın: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً) buyruğu, yani ibadet ettikleri putlar edindiler, demektir; bu el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. (لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ) yani O'nun dininden [saptırmak için]. İbn Kesîr ve Ebû Amr yâ harfini fethalı okumuşlardır; el-Hacc Sûresi'ndeki: { لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan saptırmak için” [el-Hacc: 9] ayetinde ve Lokmân ile ez-Zümer sûrelerindeki benzerlerinde de böyledir. Diğer kıraat imamları ise insanları O'nun yolundan saptırsınlar manasında zammeli okumuşlardır. Fethalı okuyanlara gelince, bu onların bizzat kendilerinin Allah'ın yolundan sapmaları (lâzım fiil) manasındadır; yani akıbetleri saptırmaya ve sapmaya varacaktır; bu da akıbet lâmıdır. (قُلْ تَمَتَّعُوا) onlara bir tehdittir; içinde bulundukları dünya lezzetlerinin kesilip tükeneceği için azlığına bir işarettir. (فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ) yani varacağınız ve döneceğiniz yer cehennem azabıdır.
[سورة إبراهيم (١٤): آية ٣١]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyet 31]
قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)
{ قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } “İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar; hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık [Allah yolunda] harcasınlar.” (31)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ بِالْكُفْرِ، فَقُلْ لِمَنْ آمَنَ وَحَقَّقَ عُبُودِيَّتَهُ أَنْ (يُقِيمُوا الصَّلاةَ) يَعْنِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، أَيْ قُلْ لَهُمْ أَقِيمُوا، وَالْأَمْرُ مَعَهُ شَرْطٌ مُقَدَّرٌ، تَقُولُ: أَطِعِ اللَّهَ يُدْخِلْكَ الْجَنَّةَ، أَيْ إِنْ أَطَعْتَهُ يُدْخِلْكُ الْجَنَّةَ، هَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" يُقِيمُوا" مَجْزُومٌ بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ لِيُقِيمُوا فَأُسْقِطَتِ اللَّامُ لِأَنَّ الْأَمْرَ دَلَّ عَلَى الْغَائِبِ بِ" قُلْ". قَالَ: وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ:" يُقِيمُوا" جَوَابُ أَمْرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ قُلْ لَهُمْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ. (وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً) يَعْنِي الزَّكَاةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: السِّرُّ مَا خَفِيَ وَالْعَلَانِيَةُ مَا ظَهَرَ. وَقَالَ القاسم ابن يَحْيَى: إِنَّ السِّرَّ التَّطَوُّعُ وَالْعَلَانِيَةَ الْفَرْضُ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُجَوَّدًا عِنْدَ قوله:" إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ" [البقرة: ٢٧١]. (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ) تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" أَيْضًا. وَ" خِلالٌ" جَمْعُ خُلَّةٍ كَقُلَّةٍ وَقِلَالٍ. قَالَ: فلست بمقلي الخلال ولا قالي.
Yüce Allah'ın: (قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا) buyruğu: Mekkeliler Allah'ın nimetini küfürle değiştirdiler; sen de iman edip kulluğunu gerçekleştirenlere söyle ki: (يُقِيمُوا الصَّلاةَ) yani beş vakit namazı [dosdoğru kılsınlar]. Yani onlara "kılın" de; bu emir takdirî bir şart içerir; nitekim "Allah'a itaat et seni cennete koysun", yani "şayet O'na itaat edersen seni cennete koyar" dersin. Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: "Yukîmû" fiili emir lâmı anlamıyla meczûmdur, yani "liyukîmû" (kılsınlar) demektir; ancak emir "kul" (de ki) ile gāibe delalet ettiği için lâm düşürülmüştür. ez-Zeccâc ayrıca şöyle de denebileceğini belirtmiştir: "Yukîmû", hazfedilmiş bir emrin cevabıdır; yani "onlara namazı kılın de, namazı kılsınlar" takdirindedir. (وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً) İbn Abbâs ve başkalarından nakledildiğine göre bundan kasıt zekâttır. Cumhur ise şöyle demiştir: Gizli olan gizlice yapılan, açık olan ise aşikâre yapılandır. el-Kāsım b. Yahyâ: "Gizli olan nafile, açık olan ise farzdır" demiştir. Bu mana el-Bakara Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir!” [el-Bakara: 271] buyruğu açıklanırken ayrıntılı olarak geçmişti. (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ) buyruğu da el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. "Hılâl" (خِلال), "kulletün-kılâl" gibi "hulletün" (dostluk) kelimesinin çoğuludur. Şair şöyle demiştir: "Ben dostlukları ne buğzedilenim ne de buğzedenim."
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyetler 32-34]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤) } “Allah O'dur ki gökleri ve yeri yarattı, gökten su indirdi ve onunla size rızık olarak çeşitli meyveler/ürünler çıkardı; emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri size boyun eğdirdi, nehirleri de hizmetinize verdi. Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi; geceyi ve gündüzü de size boyun eğdirdi. O, kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi. Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz. Gerçekten insan çok zalimdir, çok nankördür. (32-34)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) أَيْ أَبْدَعَهَا وَاخْتَرَعَهَا عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ سَبَقَ. (وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ) أَيْ مِنَ السَّحَابِ. (مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ) أي من الشجر
Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” buyruğu; yani onları geçmiş bir örneği olmaksızın ilk defa ve benzersiz bir şekilde yaratmıştır, demektir. { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } “Gökten indirmiştir” yani buluttan; { مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ } “su [indirip] onunla ürünlerden çıkarmıştır” yani ağaçlardan [çıkarılan]
ثَمَرَاتٍ (رِزْقاً لَكُمْ). (وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي" الْبَقَرَةِ". (وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ) يَعْنِي الْبِحَارَ الْعَذْبَةَ لِتَشْرَبُوا مِنْهَا وَتَسْقُوا وَتَزْرَعُوا، وَالْبِحَارَ الْمَالِحَةَ لِاخْتِلَافِ الْمَنَافِعِ مِنَ الْجِهَاتِ. (وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ) أَيْ فِي إِصْلَاحِ مَا يُصْلِحَانِهِ مِنَ النَّبَاتِ وَغَيْرِهِ، وَالدُّءُوبُ مُرُورُ الشَّيْءِ فِي الْعَمَلِ عَلَى عَادَةٍ جَارِيَةٍ. وَقِيلَ: دَائِبَيْنِ فِي السَّيْرِ امْتِثَالًا لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى يَجْرِيَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَفْتُرَانِ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. (وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ) أَيْ لِتَسْكُنُوا فِي اللَّيْلِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ فِي النَّهَارِ، كَمَا قَالَ:" وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ" [القصص: ٧٣]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ) أَيْ أَعْطَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَسْئُولٍ سَأَلْتُمُوهُ شَيْئًا، فَحَذَفَ، عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ، وَمِنْ كُلِّ مَا لَمْ تَسْأَلُوهُ فَحَذَفَ، فَلَمْ نَسْأَلْهُ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا كَثِيرًا مِنْ نِعَمِهِ الَّتِي ابْتَدَأَنَا بِهَا. وهذا كما قال:" سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ" [النحل: ٨١] عَلَى مَا يَأْتِي. وَقِيلَ:" مِنْ" زَائِدَةٌ، أَيْ آتَاكُمْ كُلَّ مَا سَأَلْتُمُوهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا" وَآتَاكُمْ مِنْ كُلٍّ" بِالتَّنْوِينِ" مَا سَأَلْتُمُوهُ" وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ، هِيَ عَلَى النَّفْيِ أَيْ مِنْ كُلِّ مَا لَمْ تَسْأَلُوهُ، كَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَغَيْرِهِمَا. وقيل: من كل شي مَا سَأَلْتُمُوهُ أَيِ الَّذِي مَا سَأَلْتُمُوهُ. (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ) أَيْ نِعَمَ اللَّهِ. (لَا تُحْصُوها) وَلَا تُطِيقُوا عَدَّهَا، وَلَا تَقُومُوا بِحَصْرِهَا لِكَثْرَتِهَا، كَالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَتَقْوِيمِ الصُّوَرِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعَافِيَةِ وَالرِّزْقِ، [نِعَمٌ لَا تُحْصَى] وَهَذِهِ النِّعَمُ مِنَ اللَّهِ، فَلِمَ تُبَدِّلُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ بِالْكُفْرِ؟! وَهَلَّا اسْتَعَنْتُمْ بِهَا عَلَى الطَّاعَةِ؟! (إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ) الْإِنْسَانُ لَفْظُ جِنْسٍ وَأَرَادَ بِهِ الْخُصُوصَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ أَبَا جَهْلٍ. وقيل: جميع الكفار.
meyveler [çıkardı], (رِزْقاً لَكُمْ) size rızık olarak. (وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ) bunun anlamı el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. (وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ) yani içmeniz, sulamanız ve ekin ekmeniz için tatlı suları; çeşitli yönlerden faydaları için de tuzlu denizleri [hizmetinize verdi]. (وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ) yani bitkilerden ve diğer şeylerden ıslah ettikleri şeyleri olgunlaştırmada [hizmetinize verdi]. Düûb (دُءُوب), bir şeyin süregelen bir alışkanlık/düzen üzere işleyişidir. Allah'ın emrine boyun eğerek seyirlerinde daimdirler, şeklinde de açıklanmıştır; yani kıyamet gününe kadar gevşemeksizin akıp giderler. Bu mana İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. (وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ) yani geceleyin dinlenesiniz ve gündüzün O'nun lütfundan arayasınız diye [hizmetinize verdi]; nitekim Yüce Allah: { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Rahmetinden dolayı O, geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız” [el-Kasas: 73] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: (وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ) buyruğu: el-Ahfeş'e göre "istediğiniz her istenenden size bir şeyler verdi" demektir ve hazif yapılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Mana "istediğiniz her şeyden ve istemediğiniz her şeyden size verdi" demektir ve hazfedilmiştir; zira biz O'ndan ne güneşi ne ayı ne de başlangıçta bize bahşettiği pek çok nimeti istemiştik. Bu, gelecekte açıklanacağı üzere Yüce Allah'ın: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” [en-Nahl: 81] buyruğu gibidir. "Min" harf-i cerrinin zâid olduğu da söylenmiştir; yani "istediğiniz her şeyi size verdi" demektir. İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve başkaları "ve âtâküm min küllin" şeklinde tenvinle ve "mâ seeltümûh" olarak okumuşlardır. Bu kıraat el-Hasan, ed-Dahhâk ve Katâde'den de rivayet edilmiştir; bu okuyuşta "mâ" nefy (olumsuzluk) içindir; yani güneş, ay ve diğerleri gibi "istemediklerinizin hepsinden" demektir. Her şeyden "istemediklerinizi" yani "istemediklerinizi verdi" şeklinde de açıklanmıştır. (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ) yani Allah'ın nimetlerini. (لَا تُحْصُوها) onları saymaya güç yetiremezsiniz, çokluklarından ötürü onları sınırlandıramazsınız; işitme, görme, suretlerin düzgünlüğü ve bunların yanı sıra afiyet ve rızık gibi [sayılamayacak nimetlerdir]. Bu nimetler Allah'tandır; öyleyse niçin Allah'ın nimetini küfürle değiştiriyorsunuz?! Onlarla O'na itaate yönelseydiniz ya?! (إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ) İnsan cins ismidir, ancak bununla hususi bir kimse kastedilmiştir; İbn Abbâs: "Ebû Cehil'i kastetmiştir" demiştir. Bütün kâfirlerdir, diye de söylenmiştir.
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyetler 35-36]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)
{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) } “Hani İbrâhîm şöyle demişti: “Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut! Rabbim! Şüphesiz onlar (o putlar) insanlardan birçoğunu saptırdı. Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphe yok ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.””
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً) يَعْنِي مَكَّةَ وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ". (وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ) أَيِ اجْعَلْنِي جَانِبًا عَنْ عِبَادَتِهَا، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ:" اجْنُبْنِي" بَنِيهِ مِنْ صُلْبِهِ وَكَانُوا ثَمَانِيَةً، فَمَا عَبَدَ أَحَدٌ مِنْهُمْ صَنَمًا. وَقِيلَ: هُوَ دُعَاءٌ لِمَنْ أَرَادَ اللَّهَ أَنْ يَدْعُوَ لَهُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَعِيسَى" وَأَجْنِبْنِي" بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، يُقَالُ: جَنَبْتُ ذَلِكَ الْأَمْرَ، وَأَجْنَبْتُهُ وَجَنَّبْتُهُ إِيَّاهُ فَتَجَانَبَهُ وَاجْتَنَبَهُ أَيْ تَرَكَهُ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ يَقُولُ فِي قَصَصِهِ: مَنْ يَأْمَنُ الْبَلَاءَ بَعْدَ الْخَلِيلِ حِينَ يَقُولُ" وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ" كَمَا عَبَدَهَا أَبِي وَقَوْمِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ) لَمَّا كَانَتْ سَبَبًا لِلْإِضْلَالِ أَضَافَ الْفِعْلَ إِلَيْهِنَّ مَجَازًا، فَإِنَّ الْأَصْنَامَ جَمَادَاتٌ لَا تَفْعَلُ. (فَمَنْ تَبِعَنِي) فِي التَّوْحِيدِ. (فَإِنَّهُ مِنِّي) أَيْ مِنْ أَهْلِ دِينِي. (وَمَنْ عَصانِي) أَيْ أَصَرَّ عَلَى الشِّرْكِ. (فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) قِيلَ: قَالَ هَذَا قَبْلَ أَنْ يُعَرِّفَهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ. وَقِيلَ: غَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَنْ تَابَ مِنْ مَعْصِيَتِهِ قَبْلَ الْمَوْتِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حيان:" وَمَنْ عَصانِي" فيما دون الشرك.
Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً) buyruğunda kastedilen Mekke'dir ve bu el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. (وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ) yani beni onlara tapmaktan uzak bir tarafta kıl. "Uzak tut" ifadesiyle kendi sulbünden olan sekiz oğlunu kastetmiştir; nitekim onlardan hiçbiri puta tapmamıştır. Bunun, Allah'ın kendisi için dua etmesini dilediği kimseler hakkında bir dua olduğu da söylenmiştir. el-Cahderî ve Îsâ hemzeyi kat' ile "ve ecnibnî" şeklinde okumuşlardır; mana birdir. "Cenebtü zâlike'l-emra, ecnebtühû, cennebtühû iyyâhu fetecânebehû vectenebehû" denilir ki "onu terk etti/ondan uzak durdu" demektir. İbrâhim et-Teymî vaazlarında şöyle derdi: "Halîl [İbrâhim] bile: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } 'Beni ve oğullarımı, babamın ve kavmimin taptığı gibi putlara tapmaktan uzak tut' derken Halîl'den sonra beladan kim emin olabilir?!" Yüce Allah'ın: (رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ) buyruğu: Putlar sapmanın sebebi olduğu için fiil mecazen onlara isnat edilmiştir; zira putlar hiçbir şey yapamayan cansız varlıklardır. (فَمَنْ تَبِعَنِي) tevhidde [bana uyarsa], (فَإِنَّهُ مِنِّي) yani benim dinimdendir. (وَمَنْ عَصانِي) yani şirkte ısrar ederse, (فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) bunu, Allah'ın kendisine Kendisine şirk koşulmasını bağışlamayacağını bildirmesinden önce söylediği belirtilmiştir. Ölümden önce isyanından tevbe edenler için "çok bağışlayansın, çok merhamet edensin" dediği de söylenmiştir. Mukātil b. Hayyân ise: "(وَمَنْ عَصانِي) şirk dışındaki günahlarda [karşı gelirse]" demiştir.
[سورة إبراهيم (١٤): آية ٣٧]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyet 37]
رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)
{ رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, senin Beyt-i Muharrem'inin (hürmetli evinin) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onlara meyvelerden rızık ver ki şükretsinler. (37)”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَوَّلُ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ، اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لِتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ، ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ، حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ، وَلَيْسَ بمكة يومئذ أحد، وليس
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Buhârî, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir: «Kadınların ilk defa mıntak (kemer/kuşak) takınması, İsmâil'in annesi tarafından olmuştur. Sâre'ye karşı izini kaybettirmek için mıntak takınmıştı. Sonra İbrâhim, onu ve henüz emzirmekte olduğu oğlu İsmâil'i getirdi; nihayet onları Beyt'in yanında, Mescid'in üst kısmında Zemzem'in üzerindeki ulu bir ağacın yanına bıraktı. O gün Mekke'de hiç kimse yoktu ve...»
بِهَا مَاءٌ، فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ، وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ، وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ، ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، فَقَالَتْ: يَا إِبْرَاهِيمُ! أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي ليس فيه إنس ولا شي، فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا، فَقَالَتْ لَهُ: آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَتْ إِذًا لَا يُضَيِّعُنَا، ثُمَّ رَجَعَتْ، فانطلق إبراهيم. حتى إذا كان عند التثنية حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ، اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَذِهِ الدَّعَوَاتِ، وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ:" رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ" [إبراهيم: ٣٧] حَتَّى بَلَغَ" يَشْكُرُونَ" وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا، وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى- أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ - فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الْوَادِي تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا، فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَهَبَطَتْ مِنَ الصَّفَا، حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْوَادِي، رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا، ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ، ثُمَّ جَاوَزَتِ الْوَادِي، ثُمَّ أَتَتِ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهِ، فَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا" فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ: صَهْ! تُرِيدُ نَفْسَهَا، ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ: قَدْ أَسْمَعْتَ، إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ! فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ- أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ- حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ، فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا، وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنَ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ- أَوْ قَالَ: لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ الْمَاءِ- لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا" قَالَ: فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لها الملك: لا تخافي الضيعة فإن ها هنا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِيهِ هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ، وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضَيِّعُ أَهْلَهُ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ.
[ve orada] su da yoktu. Onları oraya bıraktı; yanlarına da içinde hurma bulunan bir dağarcık ve içinde su bulunan bir kırba koydu. Sonra İbrâhim arkasını dönüp yola koyuldu; İsmâil'in annesi de onun peşinden gitti ve: "Ey İbrâhim! Hiçbir insanın ve hiçbir şeyin bulunmadığı bu vadide bizi bırakıp nereye gidiyorsun?" dedi. Bunu ona defalarca söyledi; o ise dönüp ona bakmıyordu bile. Bunun üzerine ona: "Bunu sana Allah mı emretti?" diye sordu. İbrâhim: "Evet" dedi. [Hâcer]: "Öyleyse O bizi zayi etmez" dedi, sonra geri döndü. İbrâhim ise yoluna devam etti. Nihayet onların kendisini göremeyeceği Seniyye (tepe) mevkiine varınca, yüzünü Beyt'e döndü, sonra ellerini kaldırıp şu duaları yaptı: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim...” [İbrâhim 14/37] ayetinden { يَشْكُرُونَ } “...şükretsinler” ifadesine kadar okudu. İsmâil'in annesi İsmâil'i emziriyor ve o sudan içiyordu. Nihayet kırbadaki su tükenince hem kendisi hem de oğlu susadı. Çocuğun [susuzluktan] kıvrandığına -yahut [râvi] debelendiğine dedi- bakmaya başladı. Ona bakmaya dayanamayarak oradan ayrıldı. Yeryüzünde kendisine en yakın dağ olarak Safâ'yı buldu ve üzerine çıktı. Sonra birini görebilir miyim diye vadiye doğru baktı, fakat kimseyi göremedi. Safâ'dan indi; vadiye ulaştığında entarisinin eteğini kaldırdı ve zor durumdaki bir insanın koşuşu gibi koştu, vadiyi geçti. Sonra Merve'ye geldi ve üzerine çıktı. Birini görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bu hareketi yedi defa tekrarladı. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا » «İşte insanların bu iki [tepe] arasındaki sa'yi bundan dolayıdır» buyurdu. [Hâcer] Merve'nin üzerine çıktığında bir ses işitti ve kendi kendine "Sus!" dedi. Sonra dikkatle dinledi ve sesi tekrar işitti. Bunun üzerine: "[Sesini] duyurdun; şayet katında bir yardım (ğivâs) varsa [bize yardım et]!" dedi. Bir de baktı ki Zemzem'in bulunduğu yerde bir melek var! Melek ayağının ökçesiyle -yahut [râvi] kanadıyla dedi- yeri kazdı ve nihayet su ortaya çıktı. [Hâcer] suyu havuzlamaya ve eliyle şöyle yapmaya başladı. Bir yandan da suyu kırbasına dolduruyordu; su ise o doldurdukça kaynayıp coşuyordu. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ- أَوْ قَالَ: لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ الْمَاءِ- لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا » «Allah İsmâil'in annesine rahmet etsin! Şayet Zemzem'i kendi hâline bıraksaydı -yahut: sudan avuçlamasaydı buyurdu- Zemzem muhakkak akıp giden bir pınar olurdu.» Râvi dedi ki: [Hâcer o sudan] içti ve çocuğunu emzirdi. Melek ona: "Helak olmaktan korkmayın! Zira şurada Allah'ın evi vardır; onu şu çocuk ile babası inşa edecektir ve şüphesiz ki Allah ehlini zayi etmez" dedi... Ve [râvi] hadisin tamamını zikretti.
مَسْأَلَةٌ- لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهَذَا فِي طَرْحِ وَلَدِهِ وَعِيَالِهِ بِأَرْضٍ مَضْيَعَةٍ اتِّكَالًا عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ، وَاقْتِدَاءً بِفِعْلِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ، كَمَا تَقُولُ غُلَاةُ الصُّوفِيَّةِ فِي حَقِيقَةِ التَّوَكُّلِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ فَعَلَ ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّهِ لِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ سَارَةَ لَمَّا غَارَتْ مِنْ هَاجَرَ بَعْدَ أَنْ وَلَدَتْ إِسْمَاعِيلَ خَرَجَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِلَى مَكَّةَ، فَرُوِيَ أَنَّهُ رَكِبَ الْبُرَاقَ هُوَ وَهَاجَرُ وَالطِّفْلُ فَجَاءَ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مِنَ الشَّامِ إِلَى بَطْنِ مَكَّةَ، وَتَرَكَ ابْنَهُ وَأَمَتَهُ هُنَالِكَ وَرَكِبَ مُنْصَرِفًا مِنْ يَوْمِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا وَلَّى دَعَا بِضِمْنِ هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِيَةُ- لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَأْسِيسَ الْحَالِ، وَتَمْهِيدَ الْمَقَامِ، وَخَطَّ الْمَوْضِعِ لِلْبَيْتِ الْمُكَرَّمِ، وَالْبَلَدِ الْمُحَرَّمِ، أَرْسَلَ الْمَلَكَ فَبَحَثَ عَنِ الْمَاءِ وَأَقَامَهُ مَقَامَ الْغِذَاءِ، وَفِي الصَّحِيحِ: أَنَّ أَبَا ذَرٍّ ﵁ اجْتَزَأَ بِهِ ثَلَاثِينَ بَيْنَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، قَالَ أَبُو ذَرٍّ: مَا كَانَ لِي طَعَامٌ إِلَّا مَاءُ زَمْزَمَ فَسَمِنْتُ حَتَّى تَكَسَّرَتْ عُكَنِي، وَمَا أَجِدُ عَلَى كَبِدِي سَخْفَةَ جُوعٍ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَاءُ زَمْزَمَ لِمَا شُرِبَ لَهُ إِنْ شَرِبْتَهُ تَشْتَفِي بِهِ شَفَاكَ اللَّهُ وَإِنْ شَرِبْتَهُ لِشِبَعِكَ أَشْبَعَكَ اللَّهُ بِهِ وَإِنْ شَرِبْتَهُ لِقَطْعِ ظَمَئِكَ قَطَعَهُ وَهِيَ هَزْمَةُ جِبْرِيلَ وَسُقْيَا اللَّهِ إِسْمَاعِيلَ". وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذَا شَرِبَ مِنْ زَمْزَمَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْمًا نَافِعًا، وَرِزْقًا وَاسِعًا، وَشِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مَوْجُودٌ فِيهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِمَنْ صَحَّتْ نِيَّتُهُ، وَسَلِمَتْ طَوِيَّتُهُ، وَلَمْ يَكُنْ بِهِ مُكَذِّبًا، وَلَا يَشْرَبُهُ مُجَرِّبًا، فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَوَكِّلِينَ، وَهُوَ يَفْضَحُ الْمُجَرِّبِينَ. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ التِّرْمِذِيُّ وَحَدَّثَنِي أَبِي ﵀ قَالَ: دَخَلْتُ الطَّوَافَ فِي لَيْلَةٍ ظَلْمَاءَ فَأَخَذَنِي مِنَ الْبَوْلِ مَا شَغَلَنِي، فَجَعَلْتُ أَعْتَصِرُ حَتَّى آذَانِي، وَخِفْتُ إِنْ خَرَجْتُ مِنَ الْمَسْجِدِ أَنْ أَطَأَ بَعْضَ تِلْكَ الْأَقْدَامِ، وَذَلِكَ أَيَّامُ الْحَجِّ، فَذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، فَدَخَلْتُ زَمْزَمَ فَتَضَلَّعْتُ»
Mesele: Aşırı sûfîlerin tevekkülün hakikati hakkında söyledikleri gibi, Azîz ve Rahîm olan Allah'a güvenip Halîl İbrâhim'in fiiline uyarak kimsenin çocuğunu ve ailesini helak olacağı ıssız bir yere bırakmaya kalkışması caiz değildir. Zira İbrâhim bunu Allah'ın emriyle yapmıştır; nitekim hadiste [Hâcer'in]: "Sana bunu Allah mı emretti?" demesi ve onun da "Evet" cevabı bunu göstermektedir. Rivayet edildiğine göre Sâre, Hâcer İsmâil'i doğurduktan sonra onu kıskanınca İbrâhim (aleyhisselâm) Hâcer ile birlikte Mekke'ye doğru yola çıktı. İbrâhim, Hâcer ve çocuğun Burak'a bindikleri ve Şam'dan Mekke'nin bağrına bir günde geldikleri, oğlunu ve cariyesini orada bırakıp aynı gün binitine binerek geri döndüğü rivayet edilmiştir. Bütün bunlar Yüce Allah'ın vahyi ile olmuştur; İbrâhim arkasını dönüp gittiğinde bu ayetin ihtiva ettiği duayı yapmıştır. İkincisi: Allah ahvali tesis etmeyi, o makamı hazırlamayı, o şerefli Ev ve haram kılınmış belde için yer belirlemeyi murat edince meleği gönderdi; melek suyu arayıp çıkardı ve onu gıda yerine ikame etti. Sahih rivayette sabit olduğuna göre Ebû Zer (radıyallâhu anh) otuz gün gece ve gündüz sadece bu suyla yetinmiştir. Ebû Zer şöyle demiştir: "Zemzem suyundan başka yiyeceğim yoktu; hatta göbeğimin kıvrımları katlanacak kadar şişmanladım ve ciğerimde en ufak bir açlık hissi duymadım." Râvi hadisi zikretti. ed-Dârekutnî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Zemzem suyu ne niyetle içilirse onun içindir; şifa niyetiyle içersen Allah sana şifa verir, doymak için içersen Allah seni onunla doyurur, susuzluğunu gidermek için içersen Allah susuzluğunu giderir. O, Cibrîl'in kazması/çukuru ve Allah'ın İsmâil'e içeceğidir." İkrime'den de şöyle rivayet edilmiştir: İbn Abbâs zemzemden içtiğinde şöyle derdi: "Allahım! Senden faydalı ilim, bol rızık ve her dertten şifa dilerim." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu özellik, niyeti sahih, içi temiz olan, onu yalanlamayan ve tecrübe/deneme kastıyla içmeyen kimseler için kıyamete kadar onda mevcuttur. Zira Allah tevekkül edenlerle beraberdir, tecrübe etmeye kalkanları ise mahcup eder." Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî et-Tirmizî şöyle demiştir: Babam (rahimehullâh) bana şöyle anlattı: "Karanlık bir gecede tavafa girdim; beni meşgul eden şiddetli bir idrar sıkışması tuttu. Canımı yakacak derecede kendimi tutmaya başladım; Mescid'den çıkarsam hac günleri olduğu için birtakım ayaklara basmaktan korktum. Bu hadisi hatırladım, hemen Zemzem'e girip kana kana içtim
مِنْهُ، فَذَهَبَ عَنِّي إِلَى الصَّبَاحِ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: إِنَّ فِي زَمْزَمَ عَيْنًا فِي الْجَنَّةِ مِنْ قِبَلِ الرُّكْنِ.
...ondan [içtim], sabaha kadar benden [açlık/susuzluk hissi] gitti. Abdullah b. Amr'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Zemzem'de, Rükn tarafından Cennet'e [bağlanan] bir kaynak/pınar vardır."
الثالثة- قوله تعالى: (مِنْ ذُرِّيَّتِي) " مِنْ" فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مِنْ ذُرِّيَّتِي" لِلتَّبْعِيضِ أَيْ أَسْكَنْتُ بَعْضَ ذُرِّيَّتِي، يَعْنِي إِسْمَاعِيلَ وَأُمَّهُ، لِأَنَّ إِسْحَاقَ كَانَ بِالشَّامِ. وَقِيلَ: هِيَ صِلَةٌ، أَيْ أَسْكَنْتُ ذُرِّيَّتِي. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَيْتَ كَانَ قَدِيمًا عَلَى مَا رُوِيَ قَبْلَ الطُّوفَانِ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" وَأَضَافَ الْبَيْتَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ لَا يَمْلِكُهُ غَيْرُهُ، وَوَصَفَهُ بِأَنَّهُ مُحَرَّمٌ، أَيْ يَحْرُمُ فِيهِ مَا يُسْتَبَاحُ فِي غَيْرِهِ مِنْ جِمَاعٍ وَاسْتِحْلَالٍ. وَقِيلَ: مُحَرَّمٌ عَلَى الْجَبَابِرَةِ، وَأَنْ تُنْتَهَكَ حُرْمَتُهُ، وَيُسْتَخَفُّ بِحَقِّهِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" الْمَائِدَةِ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ) خَصَّهَا مِنْ جُمْلَةِ الدِّينِ لِفَضْلِهَا فِيهِ، وَمَكَانِهَا مِنْهُ، وَهِيَ عَهْدُ اللَّهِ عِنْدَ الْعِبَادِ، قَالَ ﷺ:" خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ". الْحَدِيثَ. وَاللَّامُ فِي" لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ" لَامُ كَيْ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِيهَا وَتَكُونُ مُتَعَلِّقَةً بَ" أَسْكَنْتُ" وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ لَامَ أَمْرٍ، كَأَنَّهُ رَغِبَ إلى الله [أن يأتمنهم و] أن يُوَفِّقَهُمْ لِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ. السَّادِسَةُ- تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الصَّلَاةَ بِمَكَّةَ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ بِغَيْرِهَا، لِأَنَّ مَعْنَى" رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ" أَيْ أَسْكَنْتُهُمْ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فِيهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلِ الصَّلَاةُ بِمَكَّةَ أَفْضَلُ أَوْ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ؟ فذهب عامة أهل الأثر إلى أن فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ فِي مسجد الرسول ﷺ:" صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامِ وَصَلَاةٌ فِي المسجد الحرام أفضل من صلاة مَسْجِدِي هَذَا بِمِائَةِ صَلَاةٍ". قَالَ الْإِمَامُ الْحَافِظُ أَبُو عُمَرَ: وَأَسْنَدَ هَذَا الْحَدِيثَ حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ عَبْدِ الله ابن الزُّبَيْرِ وَجَوَّدَهُ، وَلَمْ يَخْلِطْ فِي لَفْظِهِ وَلَا فِي مَعْنَاهُ، وَكَانَ ثِقَةً. قَالَ ابْنُ أَبِي خيثمة سمعت
Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مِنْ ذُرِّيَّتِي } “Zürriyetimden [bir kısmını]” buyruğunda geçen “min” (مِنْ) edatı teb‘îz (kısmîlik bildirmek) içindir; yani "zürriyetimin bir kısmını yerleştirdim" demektir ki bununla İsmâil ve annesini kastetmiştir. Çünkü İshak Şam bölgesindeydi. Bir görüşe göre ise bu edat sıladır (zâiddir); yani "zürriyetimi yerleştirdim" manasındadır. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Senin hürmetli Beyt'inin yanında” buyruğu, rivayet edildiğine göre Beyt'in Tufan'dan önce de kadîm olarak var olduğuna delalet eder. Bu mana daha önce el-Bakara Sûresi'nde geçmişti. Beyt'i Kendisine izafe etmiştir, çünkü O'ndan başka maliki yoktur. Onu "muharrem" (hürmetli/dokunulmaz) olarak nitelemiştir; yani başka yerlerde helal olan cinsel ilişki ve ihlaller orada haram kılınmıştır. Bir diğer görüşe göre zorbalara, hürmetinin çiğnenmesine ve hakkının hafife alınmasına karşı haram kılınmış (korunmuş)tur. Bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. Bu konudaki açıklama daha önce el-Mâide Sûresi'nde geçmişti. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye” buyruğunda, dindeki fazileti ve konumu sebebiyle dinin bütün hükümleri arasından namazı özellikle zikretmiştir. Namaz, Allah'ın kulları üzerindeki ahdidir. Nitekim [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: « خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ » «Allah'ın kullarına farz kıldığı beş vakit namaz vardır...» (hadisin devamı). { لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } ibaresindeki lâm harfi lâm-ı key (sebep bildiren lâm)dir; buradaki zâhir mana budur ve { أَسْكَنْتُ } "yerleştirdim" fiiline müteallıktır. Lâm-ı emir (emir lâmı) olması da caizdir; sanki Allah'tan [onları emin kılmasını ve] namazı ikame etmeye muvaffak kılmasını dilemiştir. Altıncı [Mesele]- Bu ayet, Mekke'de kılınan namazın başka yerlerde kılınan namazdan daha faziletli olduğunu içermektedir; zira { رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } ifadesinin anlamı, "orada namazı dosdoğru kılsınlar diye onları Senin hürmetli Beyt'inin yanına yerleştirdim" demektir. İlim ehli, Mekke'de kılınan namazın mı yoksa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidinde kılınan namazın mı daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Eser ehlinin geneli Mescid-i Harâm'daki namazın, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidindeki namazdan daha faziletli olduğu görüşüne varmışlardır: « صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامِ وَصَلَاةٌ فِي المسجد الحرام أفضل من صلاة مَسْجِدِي هَذَا بِمِائَةِ صَلَاةٍ » «Benim şu mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Harâm müstesna, diğer mescidlerde kılınan bin namazdan daha faziletlidir. Mescid-i Harâm'da kılınan bir namaz ise benim şu mescidimde kılınan namazdan yüz namaz daha faziletlidir.» İmam Hâfız Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bu hadisi Habîb el-Muallim, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den isnad etmiş ve rivayetini sağlamlaştırmıştır; ne lafzında ne de manasında bir karışıklık yapmamıştır ve kendisi sika bir ravidir. İbn Ebî Hayseme şöyle demiştir: İşittim ki
يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ يَقُولُ: حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ ثِقَةٌ. وَذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ: حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ ثِقَةٌ مَا أَصَحَّ حديثه! وسيل أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ عَنْ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ فَقَالَ: بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ. قُلْتُ- وَقَدْ خَرَّجَ حَدِيثَ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ هَذَا عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْحَافِظُ أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ التَّمِيمِيُّ الْبُسْتِيُّ فِي الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ لَهُ، فَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ وَهُوَ الْحُجَّةُ عِنْدَ التَّنَازُعِ وَالِاخْتِلَافِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلُ حَدِيثِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، رَوَاهُ مُوسَى الْجُهَنِيُّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو، وَمُوسَى الْجُهَنِيُّ [الْكُوفِيُّ] ثِقَةٌ، أَثْنَى عَلَيْهِ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ وَيَحْيَى وَجَمَاعَتُهُمْ. وَرَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ. وَالثَّوْرِيُّ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ. وَرَوَى حَكِيمُ بْنُ سَيْفٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" صَلَاةُ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَصَلَاةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفٍ فِيمَنْ سِوَاهُ". وَحَكِيمُ بْنُ سَيْفٍ هَذَا شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الرِّقَّةِ قَدْ رَوَى عَنْهُ أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ، وَأَخَذَ عَنْهُ ابْنُ وَضَّاحٍ، وَهُوَ عِنْدُهُمْ شَيْخٌ صَدُوقٌ لَا بَأْسَ بِهِ. فَإِنْ كَانَ حَفِظَ فَهُمَا حَدِيثَانِ، وَإِلَّا فَالْقَوْلُ قَوْلُ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ وَضَّاحٍ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عَدِيٍّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامِ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِيهِ أَفْضَلُ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا كُلُّهُ نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ قَاطِعٌ لَهُ عِنْدَ مَنْ أُلْهِمَ رَشَدَهُ، وَلَمْ تَمِلْ بِهِ عَصَبِيَّتُهُ. وَذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ عَنْ مُطَرِّفٍ وَعَنْ أَصْبَغَ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ أَنَّهُمَا كَانَا يَذْهَبَانِ إِلَى تَفْضِيلِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَلَى الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مَا فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَدِ اتَّفَقَ مَالِكٌ وَسَائِرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الْعِيدَيْنِ يَبْرُزُ لَهُمَا فِي كُلِّ بَلَدٍ إِلَّا مَكَّةَ فَإِنَّهَا تُصَلَّى فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَكَانَ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَجَابِرٌ يُفَضِّلُونَ مَكَّةَ وَمَسْجِدَهَا وَهُمْ أَوْلَى بِالتَّقْلِيدِ مِمَّنْ بَعْدَهُمْ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ. وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالْمَكِّيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ مَالِكٍ، ذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ في جامعه عن مالك أن
... Yahyâ b. Maîn'in şöyle dediğini [nakletmiştir]: "Habîb el-Muallim sikadır (güvenilirdir)." Abdullah b. Ahmed de babasının [Ahmed b. Hanbel'in] şöyle dediğini işittiğini zikretmiştir: "Habîb el-Muallim sikadır, hadisi ne kadar da sahihtir!" Ebû Zür'a er-Râzî'ye Habîb el-Muallim hakkında sorulduğunda: "Basralı sika bir râvidir" demiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Habîb el-Muallim'in Atâ b. Ebî Rebâh'tan, onun Abdullah b. ez-Zübeyr'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği bu hadisi, el-Hâfız Ebû Hâtim Muhammed b. Hıbbân et-Temîmî el-Büstî Sahîh'inde (el-Müsnedü's-Sahîh) tahric etmiştir. Dolayısıyla hadis sahihtir; ihtilaf ve çekişme anında hüccet olan da odur. Hamd Allah'a mahsustur. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: İbn ez-Zübeyr'in hadisinin bir benzeri, İbn Ömer'den rivayetle Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) de rivayet edilmiştir. Bunu Mûsâ el-Cühenî, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Mûsâ el-Cühenî [el-Kûfî] sikadır; el-Kattân, Ahmed, Yahyâ ve onların cemaati (önde gelen hadis âlimleri) onu övmüştür. Ondan Şu'be, [Süfyân] es-Sevrî ve Yahyâ b. Saîd rivayette bulunmuştur. Hakîm b. Seyf rivayet edip [şöyle] dedi: Bize Ubeydullah b. Ömer, Abdülkerîm'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « صَلَاةُ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَصَلَاةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفٍ فِيمَنْ سِوَاهُ » «Benim şu mescidimdeki bir namaz, Mescid-i Harâm müstesna, diğer mescidlerdeki bin namazdan daha faziletlidir. Mescid-i Harâm'daki bir namaz ise onun dışındakilerdeki yüz bin namazdan daha faziletlidir.» Bu Hakîm b. Seyf, Rakka ehlinden bir şeyhtir (hocadır). Ondan Ebû Zür'a er-Râzî rivayet etmiş, İbn Vaddâh da ondan [hadis] almıştır. O, onların nezdinde doğru sözlü (sadûk), kendisinde bir sakınca olmayan bir şeyhtir. Eğer [hadisi] iyi ezberlemişse bunlar iki ayrı hadistir; aksi takdirde söz Habîb el-Muallim'in sözüdür (onun rivayeti esas alınır). Muhammed b. Vaddâh rivayet edip [şöyle] dedi: Bize Yûsuf b. Adiyy, Ömer b. Ubeyd'den, o Abdülmelik'ten, o Atâ'dan, o da İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِيهِ أَفْضَلُ » «Benim şu mescidimdeki bir namaz, Mescid-i Harâm müstesna diğer mescidlerdeki bin namazdan daha faziletlidir. Çünkü Mescid-i Harâm'daki namaz [ondan da] daha faziletlidir.» Ebû Ömer dedi ki: Bütün bunlar, ihtilaf mevzuunda doğruya yönlendirilen ve taassubun saptırmadığı kimseler nezdinde [meseleyi] kesin olarak karara bağlayan açık birer nastır. İbn Habîb, Mutarrıf'tan ve Asbağ'ın İbn Vehb'den rivayetinden zikrettiğine göre, bu ikisi bu babda yer alan [rivayetler doğrultusunda] Mescid-i Harâm'da kılınan namazı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinde kılınan namazdan daha faziletli görme görüşündeydiler. Mâlik ve diğer bütün âlimler, Mekke hariç her beldede iki bayram namazı için musallâya (açık alana) çıkılacağı, Mekke'de ise bayram namazının Mescid-i Harâm'da kılınacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Ebû'd-Derdâ ve Câbir, Mekke'yi ve Mescid-i Harâm'ı üstün tutarlardı. Onlar, kendilerinden sonrakilerin taklit etmesine daha layıktır. Şâfiî de bu görüşe varmıştır. Bu aynı zamanda Atâ'nın, Mekkelilerin ve Kûfelilerin görüşüdür. Mâlik'ten de benzeri rivayet edilmiştir. İbn Vehb el-Câmi' adlı eserinde Mâlik'ten zikrettiğine göre...
آدَمَ ﵇ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ: يَا رَبِّ هَذِهِ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَنْ تُعْبَدَ فِيهَا؟ قَالَ: بَلْ مَكَّةُ. وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَفْضِيلُ الْمَدِينَةِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَالْبَغْدَادِيُّونَ فِي ذَلِكَ، فَطَائِفَةٌ تَقُولُ مَكَّةُ، وَطَائِفَةُ تَقُولُ الْمَدِينَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ) الْأَفْئِدَةُ جَمْعُ فُؤَادٍ وَهِيَ الْقُلُوبُ، وَقَدْ يُعَبَّرُ عَنِ الْقَلْبِ بِالْفُؤَادِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Âdem (aleyhisselâm) yeryüzüne indirildiğinde: "Ey Rabbim! İçinde Sana ibadet edilmesini en çok sevdiğin yer neresidir?" dedi. [Allah]: "Mekke'dir" buyurdu. Mâlik'ten ve Medine ehlinden meşhur olan görüş ise Medine'yi üstün tutmaktır. Basralılar ve Bağdatlılar bu hususta ihtilaf etmişlerdir; bir grup Mekke derken, bir grup Medine demektedir. Yüce Allah'ın: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ) buyruğu: "Ef'ide", fuâdın çoğuludur ve bunlar kalplerdir. Şairin dediği gibi kalpten fuâd olarak da bahsedilir:
وَإِنَّ فُؤَادًا قَادَنِي بِصَبَابَةٍ ... إِلَيْكِ عَلَى طُولِ الْمَدَى لَصَبُورُ
"Beni sana derin bir arzuyla sürükleyen bir kalp / Zaman ne kadar uzasa da elbette sabırlıdır."
وَقِيلَ: جَمْعُ وَفْدٍ، وَالْأَصْلُ أَوْفِدَةٌ، فَقُدِّمَتِ الْفَاءُ وَقُلِبَتِ الْوَاو يَاءً كَمَا هِيَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَاجْعَلْ وُفُودًا مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، أَيْ تَنْزِعُ، يُقَالُ: هَوِيَ نَحْوَهُ إِذَا مَالَ، وَهَوَتِ النَّاقَةُ تَهْوِي هَوِيًّا فَهِيَ هَاوِيَةٌ إِذَا عَدَتْ عَدْوًا شَدِيدًا كَأَنَّهَا فِي هَوَاءِ بِئْرٍ، وَقَوْلُهُ:" تَهْوِي إِلَيْهِمْ" مَأْخُوذٌ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: لَوْ قَالَ أَفْئِدَةَ النَّاسِ لَازْدَحَمَتْ عَلَيْهِ فَارِسُ وَالرُّومُ وَالتُّرْكُ وَالْهِنْدُ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسُ، وَلَكِنْ قَالَ:" مِنَ النَّاسِ" فَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، فَقَوْلُهُ:" تَهْوِي إِلَيْهِمْ" أَيْ تَحِنُّ إِلَيْهِمْ، وَتَحِنُّ إِلَى زِيَارَةِ الْبَيْتِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ" تَهْوِي إِلَيْهِمْ" أَيْ تَهْوَاهُمْ وَتُجِلُّهُمْ. (وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ) فَاسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ، وَأَنْبَتَ لَهُمْ بِالطَّائِفِ سَائِرَ الْأَشْجَارِ، وَبِمَا يُجْلَبُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَمْصَارِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْحَدِيثُ الطَّوِيلُ وَقَدْ ذَكَرْنَا بَعْضَهُ:" فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَ مَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ، فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ: خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا، ثُمَّ سَأَلَهُمْ عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ: نَحْنُ بِشَرٍّ، نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ، فَشَكَتْ إِلَيْهِ، قَالَ: فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي ﵇ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرُ عَتَبَةَ بَابِهِ، فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ: هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ! قَالَتْ: نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ، وَسَأَلَنِي كَيْفَ عِيشَتُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ، قَالَ: فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ: قَالَتْ: أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ، وَيَقُولُ: غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ، قَالَ: ذَاكَ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ، فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى، فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ، وَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ: خَرَجَ يَبْتَغِي لنا. قال:
Bir görüşe göre de [ef'ide], vefd (heyet/kafile) kelimesinin çoğuludur; aslı 'evfide' (أَوْفِدَة) olup fâ harfi öne geçmiş ve vâv harfi olduğu gibi yâ'ya dönüştürülmüştür. Sanki o: 'İnsanlardan kafileleri onlara yönlendir' demiştir. Yani meyleder, koşar. Bir kimse bir yöne meylettiğinde 'Heviye nahvehu' (هَوِيَ نَحْوَهُ) denir. Dişi deve, sanki kuyu boşluğuna düşercesine şiddetle koştuğunda 'Heveti'n-nâkatu tehvî heviyyen fe-hiye hâviyeh' (هَوَتِ النَّاقَةُ تَهْوِي هَوِيًّا فَهِيَ هَاوِيَةٌ) denilir. Yüce Allah'ın: 'Tehvî ileyhim' (تَهْوِي إِلَيْهِمْ) ifadesi de buradan türemiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: 'Şayet [İbrâhim] «insanların kalplerini» (ef'idete'n-nâs) demiş olsaydı; Farslar, Rumlar, Türkler, Hintliler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîler oraya akın ederdi. Fakat o, «insanlardan birtakım [kalpleri]» (mine'n-nâs) demiştir ki bunlar da Müslümanlardır.' Dolayısıyla O'nun: 'Tehvî ileyhim' sözü, 'onlara özlem duyar ve Beyt'i (Kâbe'yi) ziyaret etmeye iştiyak duyar' manasındadır. Mücâhid ise bu kelimeyi «Tehveye ileyhim» şeklinde okumuştur ki bu da 'onları sever ve onlara saygı duyar' demektir. { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “Şükretsinler diye onları çeşitli meyvelerle rızıklandır” [duasını edince] Allah onun duasını kabul buyurmuş; Tâif'te onlar için türlü ağaçlar bitirmiş ve diğer beldelerden de kendilerine [mahsuller] getirilmesini sağlamıştır. Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edilen ve bir kısmını zikretmiş olduğumuz uzun hadiste şöyle geçmektedir: «İsmâil evlendikten sonra İbrâhim, geride bıraktığı ailesinin durumunu görmek üzere geldi fakat İsmâil'i bulamadı. Hanımına onu sordu; kadın: 'Bizim için rızık aramaya gitti' dedi. Sonra geçimlerini ve durumlarını sordu. Kadın: 'Kötü durumdayız; darlık ve sıkıntı içindeyiz' diyerek ona şikâyette bulundu. İbrâhim: 'Kocan geldiğinde ona selâm söyle (aleyhisselâm) ve kapısının eşiğini değiştirmesini söyle' dedi. İsmâil gelince, sanki olağan dışı bir şey hissetmiş gibi oldu ve: 'Size bir kimse geldi mi?' dedi. Kadın: 'Evet, bize şöyle şöyle bir ihtiyar geldi. Seni bana sordu, ben de haber verdim. Geçimimizin nasıl olduğunu sordu; ben de meşakkat ve darlık içinde olduğumuzu anlattım' dedi. İsmâil: 'Sana bir şey tembih etti mi?' dedi. Kadın: 'Sana selâm söylememi ve «Kapısının eşiğini değiştirsin» dememi emretti' dedi. İsmâil: 'O benim babamdır, bana senden ayrılmamı emretmiştir; ailene dön' dedi ve onu boşadı. Ardından onlardan başka bir kadınla evlendi. İbrâhim, Allah'ın dilediği bir müddet onlardan uzak kaldı, sonra yanlarına geldi fakat İsmâil'i yine bulamadı. Hanımının yanına girip ona İsmâil'i sordu; kadın: 'Bizim için rızık aramaya gitti' dedi. İbrâhim:»
كَيْفَ أَنْتُمْ؟ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ: نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ. قَالَ: مَا طَعَامُكُمْ؟ قَالَتِ: اللَّحْمُ. قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ؟ قَالَتِ: الْمَاءُ. قَالَ: اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ". قَالَ: فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ" فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ" سَأَلَ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ النَّاسَ يَهْوُونَ السُّكْنَى بِمَكَّةَ، فَيَصِيرُ بَيْتًا مُحَرَّمًا، وَكُلُّ ذَلِكَ كَانَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَأَوَّلُ مَنْ سَكَنَهُ جُرْهُمُ. فَفِي الْبُخَارِيِّ- بَعْدَ قَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضَيِّعُ أَهْلَهُ- وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنَ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ، وَكَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ قَافِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَذَا، فَنَزَلُوا بِأَسْفَلِ مَكَّةَ، فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا: إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ! لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ، فَأَرْسِلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا. قَالَ: وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ، فَقَالُوا: أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ؟ قَالَتْ: نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ. قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" [فَأَلْفَى] " ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْأُنْسَ" فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ، شَبَّ الْغُلَامُ، وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَ مَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ، الْحَدِيثَ.
'Nasılsınız?' dedi ve geçimlerini, durumlarını sordu. Kadın: 'İyilik ve bolluk içindeyiz' dedi ve Allah'a hamdetti. İbrâhim: 'Yiyeceğiniz nedir?' dedi. Kadın: 'Et' dedi. İbrâhim: 'İçeceğiniz nedir?' dedi. Kadın: 'Su' dedi. İbrâhim: 'Allahım! Onların etini ve suyunu bereketli kıl' dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'O gün onların tahılı yoktu; şayet olsaydı onun için de dua ederdi.' [Râvi] dedi ki: Mekke dışında hiç kimse sadece bu ikisiyle baş başa kalmaz ki onlar kendisine dokunmasın; [Mekke'de ise dokunmaz]." Râvi hadisi zikretti. İbn Abbâs dedi ki: İbrâhim'in { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } sözü, Allah'ın insanları Mekke'de yerleşmeyi arzu eder kılmasını dilemesidir; böylece orası hürmetli bir Beyt oldu; bunların hepsi gerçekleşti, Allah'a hamdolsun. Oraya ilk yerleşenler Cürhümlülerdir. Buhârî'de -meleğin 'şüphesiz Allah kendi ehlini zayi etmez' sözünden sonra- şöyle geçer: "Beyt, bir tepe gibi yerden yüksekteydi; seller geliyor, onun sağından ve solundan akıp gidiyordu. Durum böyleyken Cürhüm kabilesinden bir kafile falan yoldan dönüp gelirken onlara uğradı ve Mekke'nin aşağısına indiler. Su üzerinde dönüp duran bir kuş gördüler ve: 'Bu kuş mutlaka bir suyun üzerinde dönüyordur! Bizim bildiğimiz bu vadide hiç su yoktu' dediler. Bir veya iki elçi gönderdiler; elçiler hemen suyun yanına vardılar ve gelip su olduğunu haber verdiler, bunun üzerine hepsi geldiler. [Râvi] dedi ki: İsmâil'in annesi suyun başındaydı; ona: 'Senin yanında konaklamamıza izin verir misin?' dediler. Kadın: 'Evet, ama suda bir hakkınız/mülkiyetiniz yoktur' dedi. Onlar: 'Evet' dediler. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: '[Bu teklif] insanlarla ünsiyet kurmayı seven İsmâil'in annesinin tam aradığı şey oldu.' Oraya kondular, ailelerine de haber gönderdiler; onlar da gelip yanlarına yerleştiler; nihayet orada onlardan birkaç ev halkı oluştu. Çocuk büyüdü, İsmâil'in annesi vefat etti; İsmâil evlendikten sonra İbrâhim geride bıraktığı ailesini yoklamak için geldi..." Hadis devam eder.
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٣٨ الى ٤١]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyetler 38-41]
رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩) رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)
{ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen, bizim gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” (38) { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir.” (39) { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } “Rabbim! Beni ve soyumdan gelenleri namazı dosdoğru kılan kimseler eyle. Rabbimiz! Duamı kabul buyur.” (40) { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve bütün müminleri bağışla.” (41)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ) أي، ليس يخفي عليك شي مِنْ أَحْوَالِنَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: تَعْلَمُ جَمِيعَ مَا أُخْفِيهِ وَمَا أُعْلِنُهُ مِنَ الْوَجْدِ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّهِ حَيْثُ أُسْكِنَا بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ. (وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لَمَّا قَالَ إِبْرَاهِيمُ:" رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ" قَالَ اللَّهُ:" وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ". (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ) أَيْ عَلَى كِبَرِ سِنِّي وَسِنِّ امْرَأَتِي، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ ابْنُ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً. وَإِسْحَاقُ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَاثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: بُشِّرَ إِبْرَاهِيمُ بِإِسْحَاقَ بَعْدَ عَشْرٍ وَمِائَةِ سَنَةٍ. (إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ). قوله تعالى: (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ) أَيْ مِنَ الثَّابِتِينَ عَلَى الْإِسْلَامِ وَالْتِزَامِ أَحْكَامِهِ. (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) أَيْ وَاجْعَلْ مِنْ ذُرِّيَّتِي مَنْ يُقِيمُهَا. (رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ) أَيْ عِبَادَتِي كَمَا قَالَ:" وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" [غافر: ٦٠]. وَقَالَ ﵇:" الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ". (رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ) قِيلَ: اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لِوَالِدَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَثْبُتَ عِنْدَهُ أَنَّهُمَا عَدُوَّانِ لِلَّهِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ أُمُّهُ مُسْلِمَةً لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ عُذْرَهُ فِي اسْتِغْفَارِهِ لِأَبِيهِ دُونَ أُمِّهِ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا قِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ،" رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ" يَعْنِي. أَبَاهُ. وَقِيلَ: اسْتَغْفَرَ لَهُمَا طَمَعًا فِي إِيمَانِهِمَا. وَقِيلَ: اسْتَغْفَرَ لَهُمَا بِشَرْطٍ أَنْ يُسْلِمَا وَقِيلَ: أَرَادَ آدَمَ وَحَوَّاءَ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَالَ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدِيَّ وَكَانَ أَبَوَاهُ قَدْ مَاتَا كَافِرَيْنِ انْصَرَفَتِ الْمَغْفِرَةُ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ لِأَنَّهُمَا وَالِدَا الْخَلْقِ أَجْمَعَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَرَادَ وَلَدَيْهِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيَّ يَقْرَأُ:" وَلِوَلَدَيَّ" يَعْنِي ابْنَيْهِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالنَّحَّاسُ. (وَلِلْمُؤْمِنِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ:" لِلْمُؤْمِنِينَ" كُلِّهِمْ وَهُوَ أَظْهَرُ. (يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ) أَيْ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ للحساب.
Yüce Allah'ın: { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin.” buyruğu; yani hallerimizden hiçbir şey Sana gizli kalmaz, demektir. İbn Abbâs ve Mukātil şöyle demişlerdir: İsmâil ve annesi ekin bitmez bir vadiye yerleştirildiklerinde onlara duyduğum keder ve özlemden gizlediğim ve açığa vurduğum her şeyi bilirsin. { وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde de gökte de hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” Bunun İbrâhim'in sözü olduğu söylenmiştir. İbrâhim: { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } deyince, Yüce Allah'ın: { وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } buyurduğu da söylenmiştir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ } “İhtiyarlık çağımda bana lütfeden Allah'a hamdolsun...” Yani yaşımın ve hanımımın yaşının ilerlemesine rağmen demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İsmâil doğduğunda o doksan dokuz yaşındaydı, İshak doğduğunda ise yüz on iki yaşındaydı. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: İbrâhim yüz on yaşından sonra İshak ile müjdelendi. { إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Rabbim duayı işitendir.” Yüce Allah'ın: { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ } “Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılanlardan eyle...” buyruğu, yani İslâm üzere ve onun hükümlerine bağlılıkta sebat gösterenlerden [eyle], demektir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “...zürriyetimden de.” Yani soyumdan da onu dosdoğru kılanlar kıl. { رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } “Rabbimiz! Duamı kabul buyur.” Yani { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gāfir: 60] buyurduğu gibi; ibadetimi [kabul eyle] demektir. Peygamber aleyhisselâm da: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ» «Dua ibadetin özüdür» buyurmuştur; bu hadis el-Bakara'da geçmişti. { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “Rabbimiz! Beni, anne babamı ve müminleri bağışla...” İbrâhim'in, anne babasının Allah düşmanı olduğu kendisince kesinleşmeden önce onlar için bağışlanma dilediği söylenmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Annesinin Müslüman olması uzak bir ihtimal değildir; zira Allah, onun annesi için değil babası için istiğfarda bulunma özrünü zikretmiştir. Derim ki: Saîd b. Cübeyr'in: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ } yani “babamı” şeklindeki kıraati de buna dayanmaktadır. İman edecekleri ümidiyle onlar için mağfiret dilediği de söylenmiştir. Müslüman olmaları şartıyla onlar için mağfiret dilediği de söylenmiştir. Âdem ile Havvâ'yı kastettiği de söylenmiştir. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: Kul, "Allah'ım! Beni ve anne babamı bağışla" dediğinde, şayet anne babası kâfir olarak ölmüşlerse bu bağışlanma dileği Âdem ve Havvâ'ya yönelir; çünkü onlar bütün yaratılmışların anne babasıdır. İki çocuğu İsmâil ve İshak'ı kastettiği de söylenmiştir. İbrâhim en-Nehaî: { وَلِوَلَدَيَّ } yani “iki çocuğumu” şeklinde okurdu; Yahyâ b. Ya'mer de böyle okumuştur; bunu el-Mâverdî ve en-Nehhâs zikretmiştir. { وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “...ve müminleri...” İbn Abbâs: "Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden [olanları]" demiştir. Bütün "müminleri" [kapsadığı] da söylenmiştir ki daha zahir olan da budur. { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “...hesabın görüleceği gün.” Yani insanların hesap için kalkacağı gün.
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[İbrâhîm Sûresi (14): Âyetler 42-43]
وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣)
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣) } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma! O, sadece onları gözlerin dehşetle dikilip kalacağı bir güne erteliyor. Başlarını dikmiş, koşarak giderler; bakışları kendilerine dönmez ve kalpleri bomboştur. (42-43)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ) وَهَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ أَنْ أَعْجَبَهُ مِنْ أَفْعَالِ الْمُشْرِكِينَ وَمُخَالَفَتِهِمْ دِينَ إِبْرَاهِيمَ، أَيِ اصْبِرْ كَمَا صَبَرَ إِبْرَاهِيمُ، وَأَعْلِمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ لَيْسَ لِلرِّضَا بِأَفْعَالِهِمْ، بَلْ سُنَّةُ اللَّهِ إِمْهَالُ الْعُصَاةِ مُدَّةً. قَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ: هَذَا وَعِيدٌ لِلظَّالِمِ، وَتَعْزِيَةٌ لِلْمَظْلُومِ. (إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ) يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ يُمْهِلُهُمْ وَيُؤَخِّرُ عَذَابَهُمْ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يُؤَخِّرُهُمْ" بِالْيَاءِ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِقَوْلِهِ:" وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَيْضًا" نُؤَخِّرُهُمْ" بِالنُّونِ لِلتَّعْظِيمِ. (لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ) أَيْ لَا تُغْمَضُ مِنْ هَوْلِ مَا تَرَاهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. يُقَالُ: شَخَصَ الرَّجُلُ بَصَرَهُ وَشَخَصَ الْبَصَرُ نَفْسُهُ أَيْ سَمَا وَطَمَحَ مِنْ هَوْلِ مَا يَرَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَشْخَصُ أَبْصَارُ الْخَلَائِقِ يَوْمئِذٍ إِلَى الْهَوَاءِ لِشِدَّةِ الْحِيرَةِ فَلَا يَرْمَضُونَ. (مُهْطِعِينَ) أَيْ مُسْرِعِينَ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وسعيد بن حبير، مأخوذ من أهطع يهطع إهطاعا إِذَا أَسْرَعَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ" [القمر: ٨] أَيْ مُسْرِعِينَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: (وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ) buyruğu: Müşriklerin yaptıklarına ve İbrâhim'in dinine muhalefet etmelerine şaşırmasından sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir tesellidir; yani İbrâhim'in sabrettiği gibi sabret ve müşriklere bildir ki azabın ertelenmesi onların fiillerinden razı olunduğundan değil, aksine Allah'ın sünnetinin asilere bir süre mühlet vermek olmasındandır. Meymûn b. Mihrân şöyle demiştir: "Bu, zalim için bir tehdit, mazlum için bir tesellidir." (إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ) yani Mekke müşriklerine mühlet verir ve azaplarını erteler. Kıraat imamlarının çoğunluğunun okuyuşu { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ } buyruğu sebebiyle yâ ile "yüahhıruhum" şeklindedir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. el-Hasan ve es-Sülemî ile Ebû Amr'dan gelen bir rivayette ise tâzim için nûn ile "nüahhıruhum" şeklinde okunmuştur. (لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ) yani o gün göreceği dehşetten ötürü gözler kapanamaz/açık kalır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. "Şahasa'r-racülü basarahû" (adam gözünü dikti) ve "şahasa'l-basaru nefsuhû" (gözün kendisi dikildi) denilir ki gördüğü dehşetten ötürü gözün yukarı dikilip donakalmasıdır. İbn Abbâs: "O gün mahlukatın gözleri şiddetli şaşkınlıktan ötürü havaya dikilir ve gözlerini kırpamazlar" demiştir. (مُهْطِعِينَ) yani koşarak hızla gidenler; bunu el-Hasan, Katâde ve Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Acele edip hızlı koştuğunda kullanılan "ehtaa - yühtıu - ihtâan" kökünden alınmıştır; Yüce Allah'ın: { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ } “O çağırıcıya doğru koşarak” [el-Kamer: 8] buyruğu da bu kabildendir yani hızlıca koşarak. Şair şöyle demiştir:
بِدِجْلَةَ دَارُهُمْ وَلَقَدْ أَرَاهُمْ ... بِدِجْلَةَ مُهْطِعِينَ إِلَى السَّمَاعِ
"Dicle'dedir yurtları ve ben onları / Dicle'de çağrıya doğru koşarken gördüm."
وَقِيلَ: الْمُهْطِعُ الَّذِي يَنْظُرُ فِي ذُلٍّ وَخُشُوعٍ، أَيْ نَاظِرِينَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَطْرِفُوا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ:" مُهْطِعِينَ" أَيْ مُدِيمِي النَّظَرِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ: أَهْطَعَ إِذَا أَسْرَعَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَقَدْ يَكُونُ الْوَجْهَانِ جَمِيعًا يَعْنِي الْإِسْرَاعَ مَعَ إِدَامَةِ النَّظَرِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمُهْطِعُ الَّذِي لَا يرفع رأسه. (مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ) أي رافعي رؤسهم يَنْظُرُونَ فِي ذُلٍّ. وَإِقْنَاعُ الرَّأْسِ رَفْعُهُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ وَالْقُتَبِيُّ وَغَيْرُهُمَا: الْمُقْنِعُ الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ وَيُقْبِلُ بِبَصَرِهِ عَلَى مَا بَيْنَ يَدَيْهِ، وَمِنْهُ الْإِقْنَاعُ فِي الصلاة
Şöyle de denilmiştir: el-Mühtı' (الْمُهْطِعُ), zillet ve huşû içinde bakan, yani gözlerini kırpmadan bakan kimsedir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mücâhid ve ed-Dahhâk ise: "Mühtıîn" (مُهْطِعِينَ) yani 'bakışlarını sürekli dikenler' demişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Arapçada meşhur olan kullanım, süratle koştuğu zaman 'ehtaa' (أَهْطَعَ) denilmesidir." Ebû Ubeyd: "Her iki vecih birlikte de olabilir; yani bakışını dikmekle beraber süratle koşmaktır." demiştir. İbn Zeyd ise: "el-Mühtı', başını [yukarı] kaldırmayan kimsedir." demiştir. { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } “başlarını yukarı kaldırmış olarak” buyruğu, zillet içinde bakarak başlarını yukarı kaldıranlar demektir. Başın 'iknâ'ı (إِقْنَاع), onu yukarı kaldırmaktır; bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir. İbn Afe, el-Kutebî ve başkaları şöyle demiştir: "el-Mukni' (المُقْنِع), başını yukarı kaldırıp gözünü önüne diken kimsedir. Namazdaki 'iknâ' da bu köktendir."
وَأَقْنَعَ صَوْتَهُ إِذَا رَفَعَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وُجُوهُ النَّاسِ يَوْمئِذٍ إِلَى السَّمَاءِ لَا يَنْظُرُ أَحَدٌ إلى أحد. وقيل: ناكسي رؤوسهم، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيُقَالُ أَقْنَعَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ، وَأَقْنَعَ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ ذِلَّةً وَخُضُوعًا، وَالْآيَةُ مُحْتَمِلَةٌ الْوَجْهَيْنِ، وَقَالَهُ الْمُبَرِّدُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَعْرَفُ فِي اللُّغَةِ، قَالَ الرَّاجِزُ:
Ve sesini yükselttiğinde de "aknea savtehu" denir. el-Hasan şöyle demiştir: "O gün insanların yüzleri göğe doğru çevrilidir, kimse kimseye bakamaz." "Başlarını öne eğmişlerdir" şeklinde de açıklanmıştır. el-Mehdevî şöyle der: Başını yukarı kaldırdığında da zillet ve boyun eğişle başını öne eğdiğinde de "aknea" denilir. Ayet iki anlama da uygundur; bunu el-Muberred de söylemiştir. Ancak birinci görüş dilde daha çok bilinendir. Recez şairi şöyle demiştir:
أَنْغَضَ نَحْوِي رَأْسَهُ وَأَقْنَعَا ... كَأَنَّمَا أَبْصَرَ شَيْئًا أَطْمَعَا
Başını bana doğru salladı ve yukarı kaldırdı / Sanki kendisini tamahlandıran bir şey görmüş gibi.
وَقَالَ الشَّمَّاخُ يصف إبلا:
eş-Şemmâh da develeri tavsif ederek şöyle demiştir:
يباكرن العضاه بمقنعات ... نواجذهن كالحدء الْوَقِيعِ
Sabah erkenden ıdâh ağaçlarına yönelirler / Keskin kancalar gibi azı dişleriyle, başları yukarı kalkık halde.
يَعْنِي: بِرُءُوسٍ مَرْفُوعَاتٍ إِلَيْهَا لِتَتَنَاوَلَهُنَّ. وَمِنْهُ قِيلَ: مُقَنَّعَةٌ لِارْتِفَاعِهَا. وَمِنْهُ قَنَعَ الرَّجُلُ إِذَا رَضِيَ، أَيْ رَفَعَ رَأْسَهُ عَنِ السُّؤَالِ. وَقَنَعَ إِذَا سَأَلَ أَيْ أَتَى مَا يَتَقَنَّعُ مِنْهُ، عَنِ النَّحَّاسِ. وَفَمٌ مُقْنَعٌ أَيْ مَعْطُوفَةٌ أَسْنَانُهُ إِلَى دَاخِلٍ. وَرَجُلٌ مُقَنَّعٌ بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ عَلَيْهِ بَيْضَةٌ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. (لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ) أَيْ لَا تَرْجِعُ إِلَيْهِمْ أَبْصَارُهُمْ مِنْ شِدَّةِ النَّظَرِ فَهِيَ شَاخِصَةُ النَّظَرِ. يُقَالُ: طَرَفَ الرَّجُلِ يَطْرِفُ طَرْفًا إِذَا أَطْبَقَ جَفْنَهُ عَلَى الْآخَرِ، فَسُمِّيَ النَّظَرُ طَرْفًا لِأَنَّهُ بِهِ يَكُونُ. وَالطَّرْفُ الْعَيْنُ. قَالَ عَنْتَرَةُ:
Yani onlara erişebilmek için başları yukarı kaldırılmış halde. Yüksekliğinden ötürü tepeye de "mukanna'ah" denilmesi bundandır. Bir kimsenin kanaat etmesi anlamına gelen "kanea'r-racul", istemekten başını kaldırması [vazgeçmesi] demektir. en-Nehhâs'tan nakledildiğine göre bir şey istediğinde "kanea" denmesi ise başını örteceği (utanılacak) bir duruma düşmesi demektir. Dişleri içeri doğru kıvrık ağza "femun mukna'" denir. Cevherî'nin belirttiğine göre şeddeli olarak "raculun mukanna'" ise üzerinde miğfer bulunan adam demektir. (لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ) Yani bakışın şiddetinden ötürü gözleri kendilerine geri dönmez; bakışları donakalmıştır. Bir kimse göz kapağını diğerinin üzerine kapattığında "tarafe'r-raculu yetrifu tarfen" denilir. Bakma eylemi onunla gerçekleştiği için bakışa "tarf" adı verilmiştir. Tarf, göz demektir. Antere şöyle demiştir:
وَأَغُضُّ طَرْفِي مَا بَدَتْ لِي جَارَتِي ... حَتَّى يُوَارِيَ جَارَتِي مَأْوَاهَا
Ve komşum bana göründüğünde gözümü sakınırım / Ta ki komşumu evi gizleyinceye kadar.
وَقَالَ جَمِيلٌ:
Cemîl de şöyle demiştir:
أقصر طَرْفِي دُونَ جُمْلٍ كَرَامَةً ... لِجُمْلٍ وَلِلطَّرْفِ الَّذِي أَنَا قَاصِرُهُ
Cümle'ye varmadan bakışımı kısarım, duyduğum saygıdan ötürü / Hem Cümle'ye hem de kısmakta olduğum o bakışıma.
(وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ) أَيْ لَا تُغْنِي شَيْئًا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: خَالِيَةٌ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ. السُّدِّيُّ: خَرَجَتْ قُلُوبُهُمْ مِنْ صُدُورِهِمْ فَنَشِبَتْ فِي حُلُوقِهِمْ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُرَّةُ وَابْنُ زَيْدٍ: خَاوِيَةٌ خَرِبَةٌ مُتَخَرِّقَةٌ لَيْسَ فِيهَا خَيْرٌ وَلَا عَقْلٌ، كَقَوْلِكَ فِي الْبَيْتِ الَّذِي ليس فيه شي: إِنَّمَا هُوَ هَوَاءٌ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْهَوَاءُ فِي اللُّغَةِ الْمُجَوَّفُ الْخَالِي، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
(وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ) Yani korkunun şiddetinden ötürü hiçbir işe yaramaz haldedir. İbn Abbâs: "Her türlü hayırdan boştur" demiştir. es-Süddî: "Kalpleri göğüslerinden fırlayıp gırtlaklarına takılmıştır" demiştir. Mücâhid, Mürre ve İbn Zeyd ise: "İçinde hiçbir hayır ve akıl bulunmayan bomboş, harabe ve delik deşiktir" demişlerdir. Nitekim içinde hiçbir şey bulunmayan ev hakkında "innemâ hüve hevâun" (o sadece bir boşluktur) denir. Bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Dilde "hevâ" içi boşaltılmış, kof olan şeydir. Hassân'ın şu sözü de bu kabildendir:
أَلَا أَبْلِغْ أَبَا سُفْيَانَ عَنِّي ... فَأَنْتَ مُجَوِّفٌ نخب هواء
Haber ver benden Ebû Süfyân'a: Sen içi boş, yüreksiz [ve] bomboş birisin!
وَقَالَ زُهَيْرٌ يَصِفُ نَاقَةً صَغِيرَةَ الرَّأْسِ:
Züheyr de küçük başlı bir deveyi tavsif ederek şöyle demiştir:
كَأَنَّ الرَّجُلَ مِنْهَا فَوْقَ صَعْلٍ ... مِنَ الظَّلْمَانِ جُؤْجُؤُهُ هَوَاءُ
Sanki onun bacağı, göğsü boş / Başı küçük erkek bir devekuşunun üzerindedir.
فَارِغٌ أَيْ خَالٍ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً" [القصص: ١٠] أي من كل شي إِلَّا مِنْ هَمِّ مُوسَى. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ إضمار، أي ذات هواء وخلاء.
Boştur yani hâlidir. Kur'an-ı Kerim'de: { وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً } “Mûsâ'nın annesinin kalbi ise bomboş sabahladı” [el-Kasas: 10] buyrulmuştur; yani Mûsâ'nın tasası dışında her şeyden boşalmıştı. İfadede bir hazf bulunduğu, yani "boşluk ve kofluk sahibi kalpler" takdirinde olduğu da söylenmiştir.
[سورة إبراهيم (١٤): آية ٤٤]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 44]
وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤)
{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar. O gün zulmedenler şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin çağrına icabet edelim ve peygamberlere uyalım.' Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığını yeminle söyleyen siz değil miydiniz?” (44)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْذِرِ النَّاسَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ أَهْلَ مَكَّةَ. (يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ) وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، أَيْ خَوِّفْهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَإِنَّمَا خَصَّهُمْ بِيَوْمِ الْعَذَابِ وَإِنْ كَانَ يَوْمَ الثَّوَابِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّهْدِيدِ لِلْعَاصِي. (فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا) أَيْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ (رَبَّنا أَخِّرْنا) أَيْ أَمْهِلْنَا. (إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ) سَأَلُوهُ الرُّجُوعَ إِلَى الدُّنْيَا حِينَ ظَهَرَ الْحَقُّ فِي الْآخِرَةِ. (نُجِبْ دَعْوَتَكَ) أي إلى الإسلام. (وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ). فَيُجَابُوا: (أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ) يَعْنِي في دار الدنيا. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ قَسَمُ قُرَيْشٍ أَنَّهُمْ لَا يُبْعَثُونَ. ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ مَا حَكَاهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ:" وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ" [النحل: ٣٨]." مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ" فِيهِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا- مَا لَكُمْ مِنَ انْتِقَالٍ عَنِ الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَةِ، أَيْ لَا تُبْعَثُونَ وَلَا تُحْشَرُونَ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ. الثَّانِي-" مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ" أَيْ مِنَ الْعَذَابِ. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ قَالَ: لِأَهْلِ النَّارِ خَمْسُ دَعَوَاتٍ يُجِيبُهُمُ اللَّهُ فِي أَرْبَعَةٍ، فَإِذَا كَانَ فِي الْخَامِسَةِ لَمْ يَتَكَلَّمُوا بَعْدَهَا أَبَدًا، يَقُولُونَ:" رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ" [غافر: ١١] فَيُجِيبُهُمُ اللَّهُ" ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ" [غافر: ١٢].
Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرِ النَّاسَ } “(Ey Muhammed!) İnsanları uyar” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Mekkelileri kastetmiştir" demiştir. { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } “Kendilerine azabın geleceği gün ile” buyruğundaki gün ise kıyamet günüdür; yani onları o günle korkut. [Ahiret] sevap günü de olduğu hâlde özellikle azap günü olarak zikredilmesi, hitabın isyankârları tehdit makamında gelmiş olmasındandır. { فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O gün zulmedenler şöyle derler:” yani o günde; { رَبَّنا أَخِّرْنا } “Rabbimiz! Bizi ertele” yani bize mühlet ver, { إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “yakın bir süreye kadar”. Ahirette hakikat ortaya çıkınca [tekrar] dünyaya döndürülmeyi istediler. { نُجِبْ دَعْوَتَكَ } “Senin çağrına icabet edelim” yani İslam'a [yönelik çağrına], { وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “ve peygamberlere uyalım”. Kendilerine şöyle cevap verilir: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” Yani dünya yurdundayken. Mücâhid şöyle demiştir: "Bu, Kureyşlilerin yeniden diriltilmeyeceklerine dair ettikleri yemindir." İbn Cüreyc ise bunun, Allah'ın onlar hakkında naklettiği şu buyruk olduğunu belirtmiştir: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Ölen kimseyi Allah'ın diriltmeyeceğine dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [en-Nahl: 38]. { مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Sizin için hiçbir zeval (yok oluş/son) yoktur diye.” Bu hususta iki tevil (yorum) vardır: Birincisi; sizin için dünyadan ahirete intikal etmek diye bir şey yoktur, yani yeniden diriltilmeyecek ve haşredilmeyeceksiniz demektir; bu Mücâhid'in görüşüdür. İkincisi ise; sizin için azaptan hiçbir kurtuluş/zeval yoktur, demektir. Beyhakî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Cehennem ehlinin beş duası (yakarması) vardır; Allah bunlardan dördüne cevap verir, beşincisine gelindiğinde ise artık bundan sonra ebediyen konuşamazlar. Şöyle derler: { رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Artık günahlarımızı itiraf ettik; [buradan] çıkış için bir yol var mı?” [el-Mü'min/Gâfir: 11]. Allah da onlara şöyle cevap verir: { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Bu böyledir; çünkü bir olan Allah'a çağrıldığında inkâr ettiniz, O'na ortak koşulduğunda ise inandınız. Artık hüküm, Yüce ve Büyük olan Allah'ındır” [el-Mü'min/Gâfir: 12].
ثُمَّ يَقُولُونَ:" رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ" [السجدة: ١٢] فَيُجِيبُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى:" فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ" [السجدة: ١٤] ثُمَّ يَقُولُونَ:" رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ" فَيُجِيبُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى" أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ" فَيَقُولُونَ:" رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ" [فاطر: ٣٧] فَيُجِيبُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ" [فاطر: ٣٧]. وَيَقُولُونَ:" رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ" [المؤمنون: ١٠٦] فيجيبهم الله تعالى:" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ" [المؤمنون: ١٠٨] فَلَا يَتَكَلَّمُونَ بَعْدَهَا أَبَدًا، خَرَّجَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي" دَقَائِقِهِ" بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا- وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ"- وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ" وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ. وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ" [إبراهيم: ٤٥ - ٤٤] قَالَ هَذِهِ الثَّالِثَةُ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَزَادَ بَعْدَ قوله:" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ" [المؤمنون: ١٠٨] فَانْقَطَعَ عِنْدَ ذَلِكَ الدُّعَاءُ وَالرَّجَاءُ، وَأَقْبَلَ بَعْضَهُمْ على بعض ينبح بعضهم في وجه بعضهم في وجه بعض، وأطبقت عليهم، قال: فحدثني الأزهر ابن أَبِي الْأَزْهَرِ أَنَّهُ ذُكِرَ لَهُ أَنَّ ذَلِكَ قوله:" هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ" [المرسلات: ٣٦ - ٣٥].
Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık kesin olarak inandık” [es-Secde: 12]. Yüce Allah da onlara şöyle cevap verir: { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan ötürü tadın [azabı]! Şüphesiz biz de sizi unuttuk. Yapmakta olduklarınıza karşılık ebedî azabı tadın!” [es-Secde: 14]. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin çağrına icabet edelim ve peygamberlere uyalım”. Yüce Allah da onlara: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığını yeminle söyleyen siz değil miydiniz?” buyurur. Bunun üzerine şöyle derler: { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Rabbimiz! Bizi çıkar da yapmakta olduğumuzdan başka salih amel işleyelim” [Fâtır: 37]. Yüce Allah da onlara: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın; zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” [Fâtır: 37] buyurur. Yine şöyle derler: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize üstün geldi ve biz sapkın bir topluluk olduk” [el-Mü'minûn: 106]. Yüce Allah da onlara: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” [el-Mü'minûn: 108] buyurur; bundan sonra artık asla konuşamazlar." İbnü'l-Mübârek bunu "Deka'ik"inde bundan daha uzun bir şekilde rivayet etmiştir -biz de bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettik-. Hadiste şu ziyade de yer almaktadır: { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ. وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } [İbrâhîm: 45-46]. [Ravi] "Bu üçüncüsüdür" dedi, hadisi zikretti ve { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } [el-Mü'minûn: 108] buyruğundan sonrasına şunu ekledi: "İşte o anda dua ve ümit kesilir. Birbirlerine yönelip birbirlerinin yüzüne karşı köpek gibi havlamaya başlarlar ve üzerlerine [kapılar] kapatılır." [Ravi] dedi ki: Bana el-Ezher b. Ebi'l-Ezher'in anlattığına göre bunun Yüce Allah'ın şu buyruğu olduğu kendisine zikredilmiştir: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” [el-Mürselât: 35-36].
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[İbrâhîm Suresi (14), Âyetler 45-46]
وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦)
{ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz. Onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de verdik. (45) Gerçekten onlar tuzaklarını kurdular; oysa onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile, tuzakları Allah katındadır (veya: tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi). (46)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ) أَيْ فِي بِلَادِ ثَمُودَ وَنَحْوِهَا فَهَلَّا اعْتَبَرْتُمْ بِمَسَاكِنِهِمْ، بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ لَكُمْ مَا فَعَلْنَا بِهِمْ، وَبَعْدَ أَنْ ضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ فِي الْقُرْآنِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ" وَنُبَيَّنْ لَكُمْ" بِنُونٍ وَالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَقْبَلٌ وَمَعْنَاهُ الْمَاضِي، وَلِيُنَاسِبَ قَوْلَهُ:" كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ". وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ،" وَتَبَيَّنَ" وَهِيَ مِثْلُهَا فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَبَيَّنُ لَهُمْ إِلَّا بِتَبْيِينِ اللَّهِ إياهم.
Yüce Allah'ın: { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz. Onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de verdik.” buyruğu; yani Semûd kavminin ve benzerlerinin beldelerinde [oturdunuz]. Onlara ne yaptığımız size apaçık belli olduktan ve Kur'ân'da size misaller verdikten sonra onların yurtlarından ibret almanız gerekmez miydi? Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, gelecek zaman kipi olmakla birlikte geçmiş zaman anlamı taşıması ve Yüce Allah'ın: { كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara ne yaptığımız” buyruğuna uygun düşmesi gerekçesiyle nûn harfiyle ve meczûm olarak “ve nübeyyin leküm” (وَنُبَيِّنْ لَكُمْ) şeklinde okumuştur. Çoğunluğun kıraati ise “ve tebeyyene” (وَتَبَيَّنَ) şeklindedir ki anlam bakımından diğeriyle aynıdır; zira bu durum, Allah'ın onlara açıklaması olmaksızın onlar için açıklığa kavuşamaz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ) أَيْ بِالشِّرْكِ بِاللَّهِ وَتَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَالْمُعَانَدَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. (وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ) " إِنْ" بِمَعْنَى" مَا" أَيْ مَا كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ لِضَعْفِهِ وَوَهَنِهِ،" وَإِنْ" بِمَعْنَى" مَا" فِي الْقُرْآنِ فِي مَوَاضِعَ خَمْسَةٍ: أَحَدُهَا هَذَا. الثَّانِي-" فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ" [يونس: ٩٤]. الثَّالِثُ-" لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا" [الأنبياء: ١٧] أَيْ مَا كُنَّا. الرَّابِعُ-" قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ" [الزخرف: ٨١]. الْخَامِسُ-" وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ"»
Yüce Allah'ın: (وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ) buyruğu, İbn Abbâs ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre; Allah'a şirk koşmak, peygamberleri yalanlamak ve inatlaşmak suretiyle tuzaklarını kurdular demektir. (وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ) Buradaki { إِنْ } edatı "mâ" (olumsuzluk) anlamındadır; yani zayıflığı ve gevşekliği sebebiyle onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi demektir. Kur'an'da beş yerde { إِنْ } edatı "mâ" anlamındadır: Birincisi budur. İkincisi: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } [Yûnus: 94]. Üçüncüsü: { لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا } [el-Enbiyâ: 17] yani "mâ künnâ" (yapacak değildik). Dördüncüsü: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } [ez-Zuhruf: 81]. Beşincisi: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ }
[الأحقاف: ٢٦]. وَقَرَأَ الْجَمَاعَةُ" وَإِنْ كانَ" بِالنُّونِ. وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيٌّ" وَإِنْ كَادَ" بِالدَّالِ. وَالْعَامَّةُ عَلَى كَسْرِ اللَّامِ فِي" لِتَزُولَ" عَلَى أَنَّهَا لَامُ الْجُحُودِ وَفَتْحِ اللَّامِ الثَّانِيَةِ نصبا. وقرا بن مُحَيْصِنٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَالْكِسَائِيُّ" لِتَزُولَ" بِفَتْحِ اللَّامِ الأول عَلَى أَنَّهَا لَامُ الِابْتِدَاءِ وَرَفْعِ الثَّانِيَةِ" وَإِنْ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ اسْتِعْظَامُ مَكْرِهِمْ، أَيْ وَلَقَدْ عَظُمَ مَكْرُهُمْ حَتَّى كَادَتِ الْجِبَالُ تَزُولُ مِنْهُ، قَالَ الطَّبَرِيُّ: الِاخْتِيَارُ الْقِرَاءَةُ الْأُولَى، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ زَالَتْ لَمْ تَكُنْ ثَابِتَةٌ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَلَا حُجَّةَ عَلَى مُصْحَفِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي حَدَّثَنَاهُ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ دَانِيلَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَقُولُ: إِنَّ جَبَّارًا مِنَ الْجَبَابِرَةِ قَالَ لَا أَنْتَهِي حَتَّى أَعْلَمَ مَنْ في السموات، فَعَمَدَ إِلَى فِرَاخِ نُسُورٍ، فَأَمَرَ أَنْ تُطْعَمَ اللَّحْمَ، حَتَّى اشْتَدَّتْ وَعَضَلَتْ وَاسْتَعْلَجَتْ أَمَرَ بِأَنْ يُتَّخَذَ تَابُوتٌ يَسَعُ فِيهِ رَجُلَيْنِ، وَأَنْ يُجْعَلَ فِيهِ عَصًا فِي رَأْسِهَا لَحْمٌ شَدِيدٌ حُمْرَتُهُ، وَأَنْ يُسْتَوْثَقَ مِنْ أَرْجُلِ النُّسُورِ بِالْأَوْتَادِ، وَتُشَدُّ إِلَى قَوَائِمِ التَّابُوتِ، ثُمَّ جَلَسَ هُوَ وَصَاحِبٌ له من التَّابُوتِ وَأَثَارَ النُّسُورَ، فَلَمَّا رَأَتِ اللَّحْمَ طَلَبَتْهُ، فَجَعَلَتْ تَرْفَعُ التَّابُوتَ حَتَّى بَلَغَتْ بِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَقَالَ الْجَبَّارُ لِصَاحِبِهِ: افْتَحِ الْبَابَ فَانْظُرْ مَا تَرَى؟ فَقَالَ: أَرَى الْجِبَالَ كَأَنَّهَا ذُبَابٌ، فَقَالَ: أَغْلِقِ الْبَابَ، ثُمَّ صَعِدَتْ بِالتَّابُوتِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَصْعَدَ، فَقَالَ الْجَبَّارُ لِصَاحِبِهِ: افْتَحِ الْبَابَ فَانْظُرْ مَا تَرَى؟ فَقَالَ: مَا أَرَى إِلَّا السَّمَاءَ وَمَا تَزْدَادُ مِنَّا إِلَّا بُعْدًا، فَقَالَ: نَكِّسِ الْعَصَا فَنَكَّسَهَا، فَانْقَضَّتِ النُّسُورُ. فَلَمَّا وَقَعَ التَّابُوتُ عَلَى الْأَرْضِ سُمِعَتْ له هدة كادت الجبال تزول عن
[el-Ahkâf: 26]. Çoğunluk (kıraat imamları) bunu [nûn harfiyle] { وَإِنْ كانَ } şeklinde okumuştur. Amr b. Alî, İbn Mes'ûd ve Übey ise [dâl harfiyle] { وَإِنْ كَادَ } şeklinde okumuşlardır. Genel kıraat (cumhûr), nefiy lâmı (lâm-ı cuhûd) kabul ederek { لِتَزُولَ } kelimesinde [birinci] lâmın kesresi ve ikinci lâmın nasb ile fethası iledir. İbn Muheysın, İbn Cüreyc ve el-Kisâî ise [birinci] lâmı ibtidâ lâmı kabul ederek fetha ile ve ikinciyi de ref' ile { لَتَزُولُ } şeklinde okumuşlardır. Buradaki { إِنْ } ise şeddeli 'inne'den hafifletilmiştir (muhaffefedir). Bu kıraatin manası, onların kurdukları tuzağın büyüklüğünü vurgulamaktır; yani onların tuzakları öyle büyüktü ki neredeyse dağlar onun yüzünden yerinden oynayacaktı. et-Taberî şöyle demiştir: 'Tercihe şayan olan birinci kıraattir; çünkü dağlar yerinden oynamış olsaydı sabit kalmazdı.' Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: Ahmed b. el-Hüseyn'in bize rivayet ettiği şu hadiste Müslümanların mushafına karşı bir delil (aleyhte bir hüccet) yoktur: Bize Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Vekî' b. el-Cerrâh, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da Abdurrahman b. Dânîl'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib'i (radıyallâhu anh) şöyle derken işittim: 'Zorbalardan bir zorba: Göklerde kimin olduğunu bilmedikçe vazgeçmeyeceğim, dedi. Bunun üzerine kartal yavruları bulup getirdi ve semirip kaslanıncaya ve irileşinceye kadar onlara et yedirilmesini emretti. Ardından içine iki adamın sığabileceği bir sandık yapılmasını, içine de ucunda kıpkırmızı bir et bulunan bir değnek konulmasını, kartalların ayaklarının kazıklarla sağlamlaştırılıp sandığın ayaklarına bağlanmasını emretti. Sonra kendisi ve bir arkadaşı sandığın içine oturdu ve kartalları kışkırttı. Kartallar eti görünce ona doğru yöneldi ve sandığı yukarı doğru kaldırmaya başladı; nihayet Allah'ın dilediği bir yüksekliğe ulaştılar. Zorba arkadaşına: Kapıyı aç ve ne gördüğüne bir bak! dedi. Arkadaşı: Dağları sanki sinekmiş gibi görüyorum, dedi. Zorba: Kapıyı kapat, dedi. Sonra kartallar sandığı Allah'ın dilediği kadar daha yükseğe çıkardı. Zorba arkadaşına: Kapıyı aç ve ne gördüğüne bir bak! dedi. O da: Sadece göğü görüyorum ve o bizden ancak daha da uzaklaşıyor, dedi. Bunun üzerine [zorba]: Değneği ters çevir, dedi; o da değneği ters çevirdi ve kartallar aşağıya doğru süzüldü. Sandık yere düştüğünde öyle büyük bir gürültü duyuldu ki neredeyse dağlar yerinden...'
مَرَاتِبِهَا مِنْهَا، قَالَ: فَسَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ يَقْرَأُ" وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لَتَزُولُ" بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى مِنْ" لَتَزُولُ" وَضَمَّ الثَّانِيَةِ. وَقَدْ ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ هَذَا الْخَبَرَ بِمَعْنَاهُ، وَأَنَّ الْجَبَّارَ هُوَ النُّمْرُودُ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ مَعَهُ فِي التَّابُوتِ غُلَامٌ أَمْرَدُ، وَقَدْ حَمَلَ الْقَوْسَ وَالنَّبْلَ فَرَمَى بِهِمَا فَعَادَ إِلَيْهِ مُلَطَّخًا بِالدِّمَاءِ وَقَالَ: كَفَيْتَ نَفْسَكَ إِلَهَ السَّمَاءِ. قَالَ عِكْرِمَةُ: تَلَطَّخَ بِدَمِ سَمَكَةٍ من السماء، فقذفت نَفْسَهَا إِلَيْهِ مِنْ بَحْرٍ فِي الْهَوَاءِ مُعَلَّقٌ. وَقِيلَ: طَائِرٌ مِنَ الطَّيْرِ أَصَابَهُ السَّهْمُ ثُمَّ أَمَرَ نُمْرُودُ صَاحِبَهُ أَنْ يَضْرِبَ الْعَصَا وَأَنْ يُنَكِّسَ اللَّحْمَ، فَهَبَطَتِ النُّسُورُ بِالتَّابُوتِ، فَسَمِعَتِ الْجِبَالُ حَفِيفَ التَّابُوتِ وَالنُّسُورِ فَفَزِعَتْ، وَظَنَّتْ أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ بِهَا حَدَثٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّ السَّاعَةَ قَدْ قَامَتْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ". قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا جَائِزٌ بِتَقْدِيرِ خَلْقِ الْحَيَاةِ فِي الْجِبَالِ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النُّمْرُودَ بْنَ كَنْعَانَ بَنَى الصَّرْحَ فِي قَرْيَةِ الرَّسِّ مِنْ سَوَادِ الكوفة، وجعل طول خَمْسَةَ آلَافِ ذِرَاعٍ وَخَمْسِينَ ذِرَاعًا، وَعَرْضَهُ ثَلَاثَةَ آلَافِ ذِرَاعٍ وَخَمْسَةً وَعِشْرِينَ ذِرَاعًا، وَصَعِدَ مِنْهُ مَعَ النُّسُورِ، فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى السَّمَاءِ اتَّخَذَهُ حِصْنًا، وَجَمَعَ فِيهِ أَهْلَهُ وَوَلَدَهُ لِيَتَحَصَّنَّ فِيهِ. فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُ مِنَ الْقَوَاعِدِ، فَتَدَاعَى الصَّرْحُ عَلَيْهِمْ فَهَلَكُوا جَمِيعًا، فَهَذَا مَعْنَى" وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ" وَفِي الْجِبَالِ الَّتِي عَنَى زَوَالَهَا بِمَكْرِهِمْ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- جِبَالُ الْأَرْضِ. الثَّانِي- الْإِسْلَامُ وَالْقُرْآنُ، لِأَنَّهُ لِثُبُوتِهِ وَرُسُوخِهِ كَالْجِبَالِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ:" وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ" أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِذَلِكَ فَيُجَازِيهِمْ أَوْ عِنْدَ اللَّهِ جَزَاءُ مَكْرِهِمْ فَحَذَفَ الْمُضَافَ." وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ" بِكَسْرِ اللَّامِ، أَيْ مَا كَانَ مَكْرُهُمْ مَكْرًا يَكُونُ لَهُ أَثَرٌ وَخَطَرٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَالْجِبَالُ مَثَلٌ لِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ:" وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ" فِي تَقْدِيرِهِمْ" لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ" وَتُؤَثِّرَ في إبطال الإسلام. وقرى" لَتَزُولُ مِنْهُ الْجِبَالُ" بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى وَضَمِّ الثَّانِيَةِ، أَيْ كَانَ مَكْرًا عَظِيمًا تَزُولُ مِنْهُ الْجِبَالُ، وَلَكِنَّ اللَّهَ حَفِظَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى الله
...mertebelerinden biridir. [Râvi] dedi ki: Ali radıyallâhu anh'ın: { وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لَتَزُولُ } “Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” ayetini, 'letezûlü' kelimesinin birinci lâmının fethası ve ikincisinin zammesiyle okuduğunu işittim. Sa'lebî de bu haberi aynı anlamda zikretmiş olup [buradaki] zorbanın, Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan Nemrûd olduğunu belirtmiştir. İkrime ise şöyle demiştir: Sandıkta onunla birlikte bıyıksız/köse bir delikanlı vardı; yay ve okları alıp [göğe doğru] attı. Ok kana bulanmış olarak ona geri döndü ve: 'Kendini göğün ilahından kurtardın' dedi. İkrime dedi ki: [Ok,] gökten bir balığın kanına bulanmıştı; [balık] havada asılı duran bir denizden kendini ona doğru atmıştı. Bir diğer görüşe göre ise oka bir kuş isabet etmişti. Sonra Nemrûd arkadaşına sopayı vurmasını ve eti aşağı çevirmesini emretti. Bunun üzerine akbabalar sandıkla birlikte aşağı indiler. Dağlar sandığın ve akbabaların kanat sesini işitince dehşete kapıldılar ve gökten kendilerine bir hadise geldiğini, kıyametin koptuğunu sandılar. İşte: { وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ } “Onların tuzakları yüzünden dağlar yıkılacak değildi [veya: tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile]” buyruğunun anlamı budur. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Bu durum, dağlarda hayatın yaratıldığı takdiriyle mümkündür. Mâverdî'nin İbn Abbâs'tan aktardığına göre Nemrûd b. Ken'ân, Kûfe kırsalındaki Ress köyünde bir kule inşa etti; uzunluğunu beş bin elli arşın, genişliğini ise üç bin yirmi beş arşın yaptı. Akbabalarla oradan yukarı çıktı. Göğe ulaşmaya bir yol olmadığını anlayınca orayı bir kale edindi ve içine sığınmak üzere ailesini ve çocuklarını orada topladı. Fakat Allah onların binalarını temellerinden sarstı da kule üzerlerine çöktü ve hepsi helak oldular. İşte: { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } “Gerçekten onlar tuzaklarını kurmuşlardı” buyruğunun anlamı budur. Tuzaklarıyla yok olması kastedilen dağlar hakkında iki görüş vardır: Birincisi, yeryüzünün dağlarıdır. İkincisi ise İslam ve Kur'an'dır; zira o, sarsılmazlığı ve köklülüğü sebebiyle dağlar gibidir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } “Onların tuzakları Allah katındadır”; yani O bunu bilmektedir ve cezalarını verecektir. Yahut muzâf (tamlanan) hazfedilmiş olup 'onların tuzaklarının cezası Allah katındadır' demektir. { وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ } buyruğu [birinci] lâmın kesresiyle okunduğunda; onların tuzağı, Yüce Allah katında bir etkisi ve önemi olacak bir tuzak değildi demektir. Buradaki dağlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davası için bir benzetmedir. Şöyle de denilmiştir: { وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ } onların zannına göre { لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ } İslam'ı iptal etmede etkili olacak ve dağları yerinden oynatacak [derecede idi]. { لَتَزُولُ مِنْهُ الْجِبَالُ } şeklinde birinci lâmın fethası ve ikincisinin zammesiyle de okunmuştur; yani onlarınki dağların yerinden oynayacağı kadar büyük bir tuzaktı, fakat Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i...
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً" [نوح: ٢٢] وَالْجِبَالُ لَا تَزُولُ وَلَكِنَّ الْعِبَارَةَ عَنْ تَعْظِيمِ الشيء هكذا تكون.
korudu. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً } “Ve çok büyük bir tuzak kurdular” [Nûh: 22] buyruğu gibidir. Dağlar yerinden oynamaz; fakat bir şeyin büyüklüğünü ifade etmek işte böyle olur.
[سورة إبراهيم (١٤): آية ٤٧]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 47]
فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧)
{ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) } “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîzdir, intikam sahibidir.” (47)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ) اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى وَ" مُخْلِفَ" مَفْعُولَا تَحْسِبَ، وَ" رُسُلَهُ" مَفْعُولُ" وَعْدِهِ" وَهُوَ عَلَى الِاتِّسَاعِ، وَالْمَعْنَى: مُخْلِفٌ وَعْدَهُ رُسُلَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: (فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ) buyruğunda lafzatullah ve "muhlife" kelimeleri "tahsibenne" fiilinin iki mefulüdür. "Rusülehû" ise "va'dihi" kelimesinin mefulüdür ve bu genişletme (ittisa') kabilindendir. Mana: Peygamberlerine verdiği sözden cayandır. Şair şöyle demiştir:
تَرَى الثَّوْرَ فِيهَا مُدْخِلَ الظِّلِّ رَأْسَهُ ... وَسَائِرَهُ بَادٍ إِلَى الشَّمْسِ أَجْمَعُ
Orada boğanın başını gölgeye soktuğunu görürsün / Geri kalan tüm vücudu ise güneşe açıktır.
قَالَ الْقُتَبِيُّ: هُوَ مِنَ الْمُقَدَّمِ الَّذِي يُوَضِّحُهُ التَّأْخِيرُ، وَالْمُؤَخَّرِ الَّذِي يُوَضِّحُهُ التَّقْدِيمُ، وَسَوَاءٌ فِي قَوْلِكَ: مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ، وَمُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ. (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ) أَيْ مِنْ أَعْدَائِهِ. وَمِنْ أَسْمَائِهِ الْمُنْتَقِمُ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الحسنى".
el-Kutebî şöyle demiştir: Bu, sonraya bırakılmasının açıklayacağı öne alınmış ve öne alınmasının açıklayacağı sonraya bırakılmış ifadelerdendir. 'Muhlife va'dihî rusülehû' demen ile 'muhlife rusülihî va'dehû' demen eşittir. (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ) Yani düşmanlarından intikam alandır. O'nun isimlerinden biri de el-Müntekim'dir; bunu "el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ" adlı eserimizde açıkladık.
[سورة إبراهيم (١٤): الآيات ٤٨ الى ٥٢]
[İbrâhîm Suresi (14), Âyetler 48-52]
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)
{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢) } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği ve [insanların] tek ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkacakları günü [hatırla]! (48) O gün suçluları zincirlere vurulmuş görürsün. (49) Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) Ta ki Allah herkese kazandığının karşılığını versin. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (51) Bu, insanlara bir tebliğdir; hem bununla uyarılsınlar hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri öğüt alsınlar diye. (52)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ) أَيِ اذْكُرْ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ، فَتَكُونُ مُتَعَلِّقَةً بِمَا قَبْلَهُ. وَقِيلَ: هُوَ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ:" يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ" [إبراهيم: ٤١]. واختلف في كيفية تبديل
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “Yerin başka bir yere dönüştürüleceği gün” buyruğu; yani "Yerin değiştirileceği o günü hatırla" demektir. Dolayısıyla kendisinden önceki kısma bağlıdır. Bunun, O'nun: { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “hesabın görüleceği gün” [İbrâhîm, 14/41] buyruğunun bir sıfatı olduğu da söylenmiştir. Yeryüzünün ne şekilde değiştirileceği hususunda ise ihtilaf edilmiştir.
الْأَرْضِ، فَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: إِنَّ تَبَدُّلَ الْأَرْضِ عِبَارَةٌ عَنْ تَغَيُّرِ صِفَاتِهَا، وَتَسْوِيَةِ آكَامِهَا، وَنَسْفِ جِبَالِهَا، وَمَدِّ أَرْضِهَا، وَرَوَاهُ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ مِنْ حَدِيثِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسُ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مُدَّتِ الْأَرْضُ مَدَّ الْأَدِيمِ وَزِيدَ فِي سَعَتِهَا كَذَا وَكَذَا، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:" تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ فَيَبْسُطُهَا وَيَمُدُّهَا مَدَّ الأديم العكاظي لا ترى فيها عوجا وأمتا ثُمَّ يَزْجُرُ اللَّهُ الْخَلْقَ زَجْرَةً فَإِذَا هُمْ فِي الثَّانِيَةِ فِي مِثْلِ مَوَاضِعِهِمْ مِنَ الْأُولَى مَنْ كَانَ فِي بَطْنِهَا فَفِي بَطْنِهَا وَمَنْ كَانَ عَلَى ظَهْرِهَا كَانَ عَلَى ظَهْرِهَا " ذَكَرَهُ الْغَزْنَوِيُّ. وَتَبْدِيلُ السَّمَاءِ تَكْوِيرُ شَمْسِهَا وَقَمَرِهَا، وَتَنَاثُرُ نجومها، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُ أَحْوَالِهَا، فَمَرَّةٌ كَالْمُهْلِ وَمَرَّةٌ كَالدِّهَانِ، حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْبَابَ مُبَيَّنًا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَذَكَرْنَا مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ إِزَالَةُ هَذِهِ الْأَرْضِ حَسَبَ مَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: كُنْتُ قَائِمًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجَاءَهُ حَبْرٌ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَفِيهِ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الأرض والسموات؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ". وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَخَرَّجَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ:" يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ" فَأَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمئِذٍ؟ قَالَ" عَلَى الصِّرَاطِ". خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادِ مُسْلِمٍ سَوَاءً، وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَّهَا هِيَ السَّائِلَةُ، قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صحيح، فهذه الأحاديث تنص على أن السموات وَالْأَرْضَ تُبَدَّلُ وَتُزَالُ، وَيَخْلُقُ اللَّهُ أَرْضًا أُخْرَى يَكُونُ النَّاسُ عَلَيْهَا بَعْدَ كَوْنِهِمْ عَلَى الْجِسْرِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ
[Yerin değiştirilme şekli konusunda ihtilaf edilmiştir.] İnsanların birçoğu şöyle demiştir: Yerin değişmesi; onun sıfatlarının değişmesi, tepelerinin düzlenmesi, dağlarının savrulup un ufak edilmesi ve arazisinin yayılıp gerilmesinden ibarettir. Bunu İbn Mes'ûd radıyallâhu anh rivayet etmiştir. İbn Mâce es-Sünen'inde tahric etmiş, İbnu'l-Mübârek de Şehr b. Havşeb'in rivayet ettiği hadisten zikretmiştir: İbn Abbâs bana anlattı ki şöyle demiştir: "Kıyamet günü olduğunda yeryüzü derinin gerildiği gibi gerilip uzatılır ve genişliği şu kadar şu kadar artırılır..." ve hadisi zikretti. Ebû Hureyre'den merfû olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yer başka bir yerle değiştirilir; Allah onu yayar ve Ukâz derisinin gerilmesi gibi gerip uzatır; onda ne bir eğrilik ne de bir tümsek görürsün. Sonra Allah mahlukata tek bir haykırışla seslenir; bir de bakarsın ki onlar ikinci [yerde], birincideki yerlerinin tıpkısında bulunurlar; kim [daha önce] onun karnında (içinde) idiyse yine karnında, kim sırtında (üstünde) idiyse yine sırtında olur.» Bunu Gaznevî zikretmiştir. Göğün değiştirilmesi ise güneşinin ve ayının dürüleceği, yıldızlarının döküleceği şeklindedir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: [Göğün değiştirilmesi] hallerinin değişmesidir; bazen erimiş maden gibi, bazen de kızarmış yağ/boyanmış deri gibi olur; bunu İbnu'l-Enbârî nakletmiştir. Biz bu bahsi "et-Tezkire" adlı kitabımızda etraflıca açıkladık; âlimlerin bu konudaki görüşlerini ve sahih olanın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğu üzere bu yeryüzünün tamamen ortadan kaldırılması olduğunu belirttik. Müslim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ayakta duruyordum. Yahudi din adamlarından biri gelip: "es-Selâmu aleyk" dedi... ve hadisi zikretti; hadiste [şu da yer alır]: Yahudi: "Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün insanlar nerede bulunacak?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Köprünün (Sırât'ın) berisindeki karanlıkta» buyurdu ve hadisi zikretti. Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün” buyruğu hakkında: "O gün insanlar nerede bulunacak?" diye soruldu. O da: «Sırât üzerinde» buyurdu. İbn Mâce bunu tastamam Müslim'in isnadıyla tahric etmiştir. Tirmizî de bunu Âişe'den, soruyu bizzat kendisinin sormuş olduğu rivayetiyle tahric etmiş ve: "Bu hasen sahih bir hadistir" demiştir. Bu hadisler, göklerin ve yerin değiştirileceğini ve tamamen yok edileceğini, Allah'ın da insanların köprü (Sırât) üzerinde bulunmalarından sonra üzerine geçecekleri başka bir yer yaratacağını açıkça ifade etmektedir. Sahîh-i Müslim'de Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
وَسَلَّمَ:" يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَرْضٍ بَيْضَاءَ عَفْرَاءَ كَقُرْصَةِ النَّقِيِّ لَيْسَ فِيهَا عَلَمٌ لِأَحَدٍ". وَقَالَ جَابِرٌ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ
(sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "İnsanlar kıyamet gününde bembeyaz, tertemiz undan yapılmış ekmek çöreği gibi dümdüz ve kızılımsı beyaz bir yerde haşredilirler; onda hiç kimse için bir işaret/alamet bulunmaz." Câbir dedi ki: Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'ye Allah Azze ve Celle'nin: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “Yerin başka bir yere dönüştürüleceği gün”
" قَالَ تُبَدَّلُ خُبْزَةً يَأْكُلُ مِنْهَا الْخَلْقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَرَأَ:" وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ ". وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّهَا تُبَدَّلُ بِأَرْضٍ غَيْرَهَا بيضاء لَمْ يُعْمَلْ عَلَيْهَا خَطِيئَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِأَرْضٍ مِنْ فِضَّةٍ بَيْضَاءَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: تُبَدَّلُ الْأَرْضُ يَوْمئِذٍ مِنْ فِضَّةٍ وَالسَّمَاءُ مِنْ ذَهَبٍ وَهَذَا تَبْدِيلٌ لِلْعَيْنِ، وَحَسْبُكَ. (وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ) أَيْ مِنْ قُبُورِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ) وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ. (يَوْمَئِذٍ) أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (مُقَرَّنِينَ) أَيْ مَشْدُودِينَ (فِي الْأَصْفادِ) وَهِيَ الْأَغْلَالُ وَالْقُيُودُ وَاحِدُهَا صَفْدٌ وَصَفَدٌ. وَيُقَالُ: صَفَدْتُهُ صَفْدًا أَيْ قَيَّدْتُهُ وَالِاسْمُ الصَّفَدُ، فَإِذَا أَرَدْتَ التَّكْثِيرَ قُلْتَ: صَفَّدْتُهُ تصفيدا، قال عمر بْنُ كُلْثُومٍ:
buyruğunu sordum; "Kıyamet günü mahlukatın yiyeceği bir ekmeğe dönüştürülür" dedi, sonra da: { وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ } “Biz onları yemek yemez birer beden kılmadık” ayetini okudu. İbn Mes'ûd: "Üzerinde hiçbir günah işlenmemiş bembeyaz başka bir yerle değiştirilir" demiştir. İbn Abbâs: "Beyaz gümüşten bir yerle" demiştir. Ali (radıyallâhu anh) da: "O gün yer gümüşe, gök ise altına dönüştürülür" demiştir ki bu, maddenin bizzat kendisinin değişmesidir ve bu açıklama sana yeter. (وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ) Yani kabirlerinden çıktılar; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: (وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ) buyruğundaki suçlular müşriklerdir. (يَوْمَئِذٍ) Yani kıyamet günü. (مُقَرَّنِينَ) Yani birbirine bağlanmış halde (فِي الْأَصْفادِ) prangalarda; bunlar kelepçeler ve bukağılardır, tekili 'safd' ve 'safed'dir. Bir kimseyi bağladığında "safedtühû safden" denir, isim hali "es-safed"dir. Çokluk bildirmek istediğinde "saffedtühû tasfîden" dersin. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
فَآبُوا بِالنِّهَابِ وَبِالسَّبَايَا ... وَأُبْنَا بِالْمُلُوكِ مُصَفَّدِينَا
Onlar ganimetler ve esirlerle döndüler / Biz ise zincire vurulmuş hükümdarlarla döndük.
أَيْ مُقَيَّدِينَا. وَقَالَ حَسَّانُ:
Yani prangaya vurulmuş olarak. Hassân da şöyle demiştir:
مِنْ كُلِّ مَأْسُورٍ يُشَدُّ صِفَادُهُ ... صَقْرٍ إِذَا لَاقَى الْكَرِيهَةَ حَامِ
Bağı sımsıkı vurulan her bir esirden / Savaşla karşılaştığında koruyan bir şahinden.
أَيْ غُلُّهُ، وَأَصْفَدْتُهُ إِصْفَادًا أَعْطَيْتُهُ. وَقِيلَ: صَفَدْتُهُ وَأَصْفَدْتُهُ جَارِيَانِ فِي الْقَيْدِ وَالْإِعْطَاءِ جَمِيعًا، قَالَ النَّابِغَةُ:
Yani prangası sımsıkı vurulan. Birine bağışta bulunduğumda "asfedtühû isfâden" denir. "Safedtühû" ve "asfedtühû" fiillerinin hem bağlamak hem de bağışta bulunmak için ortak kullanıldığı da söylenmiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
فَلَمْ أُعَرِّضْ أَبَيْتَ اللَّعْنَ بِالصَّفَدِ
Bağış istemeye yeltenmedim -ömrün uzun olsun-
فَالصُّفَدُ الْعَطَاءُ، لِأَنَّهُ يُقَيِّدُ وَيُعْبِدُ، قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Buradaki "safed" bağıştır; çünkü o da insanı bağlar ve minnettar kılar. Ebüt-Tayyib şöyle demiştir:
وَقَيَّدْتُ نَفْسِي فِي ذَرَاكَ مَحَبَّةً ... وَمَنْ وجد الإحسان قيدا تقيدا
Kendimi bir sevgiyle senin himayene bağladım / İhsanı bir bağ olarak bulan kimse, [ona gönülden] bağlanır.
قِيلَ: يُقْرَنُ كُلُّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانٍ فِي غُلٍّ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ:" احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ" يَعْنِي قُرَنَاءَهُمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ. وَقِيلَ إِنَّهُمُ الْكُفَّارُ يُجْمَعُونَ فِي الْأَصْفَادِ كَمَا اجْتَمَعُوا فِي الدُّنْيَا عَلَى الْمَعَاصِي. (سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ) أَيْ قُمُصُهُمْ، عَنِ ابْنِ دُرَيْدٍ وَغَيْرِهِ، وَاحِدُهَا سِرْبَالٌ، وَالْفِعْلُ تَسَرْبَلْتُ وَسَرْبَلْتُ غَيْرِي، قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ:
Her kâfirin bir şeytanla birlikte tek bir bukağıda bağlanacağı söylenmiştir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” yani şeytanlardan olan yoldaşlarını buyruğudur. Kâfirlerin dünyada günahlarda birleştikleri gibi prangalarda da bir araya toplanacakları söylenmiştir. (سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ) İbn Düreyd ve diğerlerinin belirttiğine göre yani gömlekleridir; tekili "sirbâl"dir. Fiili "teserbeltü" ve "serbeltü gayrî" şeklinde kullanılır. Ka'b b. Mâlik şöyle demiştir:
تَلْقَاكُمُ عَصَبٌ حَوْلَ النَّبِيِّ لَهُمْ ... مِنْ نَسْجِ داود في الهيجا سراويل
Peygamber'in etrafında öyle bir topluluk karşılar ki sizi / Savaşta üzerlerinde Dâvûd'un dokuduğu zırh gömlekleri vardır.
" مِنْ قَطِرانٍ" يَعْنِي قَطِرَانَ الْإِبِلِ الَّذِي تُهْنَأُ بِهِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَذَلِكَ أَبْلَغُ لِاشْتِعَالِ النَّارِ فِيهِمْ وَفِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّائِحَةَ إِذَا لَمْ تَتُبْ قَبْلَ مَوْتِهَا تُقَامُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعَلَيْهَا سِرْبَالٌ مِنْ قَطِرَانٍ وَدِرْعٌ مِنْ جَرَبٍ. وَرُوِيَ عَنْ حَمَّادٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ النُّحَاسُ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" قَطْرَانٍ" بِفَتْحِ الْقَافِ وَتَسْكِينِ الطَّاءِ. وَفِيهِ قِرَاءَةٌ ثَالِثَةٌ: كَسْرُ الْقَافِ وَجَزْمُ الطَّاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:
"مِنْ قَطِرانٍ" ifadesi el-Hasan'ın belirttiğine göre develere sürülen katran demektir. Bu, ateşin onların üzerinde tutuşması için en tesirli olanıdır. Sahih hadiste şöyle geçer: "Ağıtçı kadın ölmeden önce tevbe etmezse kıyamet günü üzerinde katrandan bir gömlek ve uyuzdan bir zırhla diriltilir." Hammâd'dan nakledildiğine göre onların bunun erimiş bakır olduğunu söyledikleri rivayet edilmiştir. Îsâ b. Ömer, kāf'ın fethası ve tı'nın sükûnuyla "katrân" şeklinde okumuştur. Bunda üçüncü bir kıraat daha vardır: kāf'ın kesresi ve tı'nın cezmiyle "kıtrân"; Ebü'n-Necm'in şu sözü bundandır:
جَوْنٌ كَأَنَّ الْعَرَقَ الْمَنْتُوحَا ... لَبَّسَهُ الْقِطْرَانَ وَالْمُسُوحَا
Koyu siyah bir deve; sanki sızan teri / Ona katran ve çullar giydirmiştir.
وَقِرَاءَةٌ رَابِعَةٌ:" مِنْ قَطِرانٍ" رُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَيَعْقُوبَ، وَالْقِطْرُ النُّحَاسُ وَالصُّفْرُ الْمُذَابُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً". وَالْآنُ: الَّذِي قَدِ انْتَهَى إِلَى حَرِّهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ". (وَتَغْشى) أَيْ تَضْرِبُ (وُجُوهَهُمُ النَّارُ) فَتُغَشِّيهَا. (لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ) أي بما اكتسبت. (إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ) تقدم. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ) أَيْ هَذَا الَّذِي أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ بَلَاغٌ، أَيْ تَبْلِيغٌ وَعِظَةٌ. (وَلِيُنْذَرُوا بِهِ) أَيْ لِيُخَوَّفُوا عِقَابَ اللَّهِ ﷿، وقرى." وَلِيَنْذَرُوا" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالذَّالِ، يُقَالُ: نَذِرْتُ بِالشَّيْءِ أَنْذَرُ إِذَا عَلِمْتُ بِهِ فَاسْتَعْدَدْتُ لَهُ، وَلَمْ يَسْتَعْمِلُوا مِنْهُ مَصْدَرًا كَمَا لَمْ يَسْتَعْمِلُوا مِنْ عَسَى وَلَيْسَ، وَكَأَنَّهُمُ اسْتَغْنَوْا بِأَنْ وَالْفِعْلِ كَقَوْلِكَ: سرني أن نذرت بالشيء.
Dördüncü bir kıraat ise { مِنْ قِطْرٍ آنٍ } [şeklindedir ki bu] İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Ya'kūb'dan rivayet edilmiştir. "el-Kıtr" (الْقِطْر), erimiş bakır ve pirinçtir. Yüce Allah'ın: { آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً } “Bana getirin de üzerine erimiş bakır dökeyim” ayeti de bu köktendir. "el-Ân" (الْآن) ise sıcaklığı son noktaya ulaşmış olan şeydir; Yüce Allah'ın: { وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “...ve son derece kaynar su arasında [dolaşırlar]” ayeti de bu köktendir. {(وَتَغْشى)} yani çarpar, {(وُجُوهَهُمُ النَّارُ)} “yüzlerini ise ateş bürür”, böylece [ateş] yüzlerini kaplar. {(لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ)} “Allah, her nefsi kazandığıyla cezalandırsın / karşılığını versin diye...”, yani işlediklerinin karşılığını versin diye. {(إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ)} “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir” [ifadesinin izahı] daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {(هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ)} “Bu, insanlara bir tebliğdir” ayeti; yani sana indirdiğimiz bu [Kur'an], bir tebliğ, yani ulaştırma ve öğüttür. {(وَلِيُنْذَرُوا بِهِ)} “ve onunla uyarılsınlar diye...”, yani aziz ve celil olan Allah'ın azabıyla korkutulsunlar diye [indirilmiştir]. [Bu kelime], yâ ve zâl harflerinin fethasıyla "وَلِيَنْذَرُوا" (ve liyenzerû) şeklinde de okunmuştur. Bir şeyi bilip ona karşı hazırlık yaptığında Arapçada نَذِرْتُ بِالشَّيْءِ أَنْذَرُ (nezirtü bi'ş-şey'i enzeru) denir. Araplar, "asâ" (عَسَى) ve "leyse" (لَيْسَ) fiillerinde olduğu gibi bu fiilden de masdar kullanmamışlardır; sanki onlar, سرني أن نذرت بالشيء “Bir şeyi önceden bilip hazırlıklı olman beni sevindirdi” sözünde olduğu gibi en (أَنْ) edatı ve mazi fiil ile yetinmişlerdir.
(وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ) أَيْ وَلِيَعْلَمُوا وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ بِمَا أَقَامَ مِنَ الْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ. (وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ) أَيْ وَلِيَتَّعِظَ أَصْحَابُ الْعُقُولِ. وَهَذِهِ اللَّامَّاتُ فِي "وَلِيُنْذِرُوا" " وَلِيَعْلَمُوا" "وَلِيَذَّكَّرَ" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، التَّقْدِيرُ: وَلَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ. وَرَوَى يَمَانُ بْنُ رِئَابٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁. وسيل بَعْضُهُمْ هَلْ لِكِتَابِ اللَّهِ عُنْوَانٌ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، قِيلَ: وَأَيْنَ هُوَ؟ قَالَ قَوْلَهُ تَعَالَى:" هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ" إِلَى آخِرِهَا. تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
(وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ) Yani ortaya koyduğu deliller ve burhanlarla Allah'ın birliğini bilsinler diye. (وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ) Yani akıl sahipleri öğüt alsınlar diye. "Ve liyünzerû", "ve liya'lemû", "ve liyeyezzekkera" kelimelerindeki bu lâm harfleri mahzuf bir kelimeye bağlıdır; takdiri şöyledir: 'İşte bunun için onu indirdik.' Yemân b. Riâb bu ayetin Ebû Bekr es-Sıddîk (radıyallâhu anh) hakkında indiğini rivayet etmiştir. Bazı âlimlere: "Allah'ın Kitabı'nın bir başlığı/özeti var mıdır?" diye sorulmuş, o da: "Evet" demiştir. "Nerededir?" denilince Yüce Allah'ın: { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } “Bu, insanlara bir tebliğdir; hem bununla uyarılsınlar...” ayetini sonuna kadar okumuştur. İbrâhim Suresi'nin tefsiri tamamlandı, Allah'a hamdolsun.
محققه أبو إسحاق إبراهيم أطفيش
Muhakkiki: Ebû İshâk İbrâhîm Atfeyyiş
تم الجزء التاسع مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء العاشر، وأوله: سورة" الحجر"
Kurtubî Tefsiri'nin dokuzuncu cildi tamamlandı. Allah Teâlâ'nın izniyle bunu, ilki "Hicr" Suresi olan onuncu cilt takip edecektir.